GULLIBLE DU KÝ
TRƯỜNG CA ODYSSEY VỀ THỊ TRƯỜNG TỰ DO

Tựa Sách: Gullible du ký - Trường ca odyssey về thị trường tự do
Nguyên tác: The adventures of Jonathan Gullible - A free market odyssey
Tác giả: Ken Schoolland
Thể loại: Kinh tế – Chính trị
Người dịch: Mai Huyền Chi, Ngô Thu Hương
Hiệu đính: Vũ Hoàng Linh
Nhà xuất bản: Tri Thức
Năm xuất bản: 2012
Số quyển/bộ: 1
Hình thức bìa: Bìa mềm
Số trang: 367
Kích thước: 13 x 20.5 cm
Giá bìa: 80.000 VNĐ
Ngày hoàn thành ebook: 01/09/2015

MỤC LỤC

LỜI NHÀ XUẤT BẢN.. 4

ĐÔI LỜI VỀ CUỐN SÁCH.. 5

NHỮNG GIẢI THƯỞNG VÀ ĐÁNH GIÁ VỀ TÁC PHẨM... 7

VỀ TÁC GIẢ.. 8

NHỮNG NGUYÊN TẮC ĐỊNH HƯỚNG CỦA GULLIBLE.. 10

LỜI NÓI ĐẦU.. 11

CHƯƠNG 1: MỘT CƠN BÃO LỚN  - Gullible bị đắm thuyền ở một hòn đảo lạ. 12

CHƯƠNG 2: KẺ GÂY RỐI  - Gullible đáp lại lời kêu cứu của một cô gái 14

CHƯƠNG 3: BI KỊCH CỦA CHUNG  - Người đánh cá chia sẻ câu chuyện về số cá ít ỏi mà ông đánh được  18

CHƯƠNG 4: CẢNH SÁT THỰC PHẨM  - Gullible học cách bảo vệ ngành công nghiệp. 24

CHƯƠNG 5: NẾN VÀ ÁO KHOÁC  - Gullible học cách bảo vệ ngành công nghiệp. 29

CHƯƠNG 6: THUẾ CHIỀU CAO  - Những người cao bị một luật mới buộc phải thấp đi 35

CHƯƠNG 7: NHỮNG QUY HOẠCH TUYỆT VỜI NHẤT  - Gullible xem cảnh phá hủy một ngôi nhà tốt 39

CHƯƠNG 8: HAI CHUỒNG “THÚ”  - Thú vật và những người không đóng thuế duy trì vườn thú cùng bị nhốt trong vườn thú khiến Gullible cảm thấy lo lắng về luật pháp. 44

CHƯƠNG 9: TẠO RA TIỀN  - Gullible được biết về tiền tệ hợp pháp và không hợp pháp. 48

CHƯƠNG 10: MÁY GIẤC MƠ  - Một chiếc máy bí ẩn khiến một nhà máy bị đóng cửa. 54

CHƯƠNG 11: BÁN QUYỀN LỰC  - Quý bà Bess Tweed khuyến khích Gullible tham gia chính trị 61

CHƯƠNG 12: CƠ HỘI BỊ BỎ LỠ  - Một người vô gia cư kể câu chuyện cũ về lợi ích nhìn thấy được và không nhìn thấy được. 67

CHƯƠNG 13: NHÀ CỬA TÁN LOẠN  - Một phụ nữ trẻ giải thích nỗi lo về nhà cửa. 71

CHƯƠNG 14: TỘI PHẠM LEO THANG  - Gullible biết một sự thật khủng khiếp về luật pháp. 77

CHƯƠNG 15: CUỘC CHIẾN SÁCH  - Một người đàn ông và một người phụ nữ cãi nhau về giá trị của sách miễn phí 83

CHƯƠNG 16: KHÔNG CÓ GÌ  - Trò xổ số giải quyết tình thế tiến thoái lưỡng nan của nghệ thuật 89

CHƯƠNG 17: LỄ HỘI ĐẶC QUYỀN  - Gullible chứng kiến một trò chơi làm hài lòng mọi người chơi 93

CHƯƠNG 18: CHÚ SAMTA  - Gullible tìm ra sự thay thế cho một phong tục cũ. 98

CHƯƠNG 19: THỎ VÀ RÙA CẢI BIÊN  - Câu chuyện của một người bà có cái kết không quen thuộc  104

CHƯƠNG 20: CHÁN NẢN VÌ TIÊU HÓA  - Gullible được cảnh báo về cán bộ dinh dưỡng. 110

CHƯƠNG 21: “ĐƯA CHO TÔI QUÁ KHỨ HOẶC TƯƠNG LAI CỦA ANH!”  - Một tên cướp trấn lột tiền của Gullible và cho anh lời khuyên. 115

CHƯƠNG 22: CHỢ NHÀ NƯỚC  - Một nông dân nuôi bò sữa nói về các lựa chọn trong việc lựa chọn chính phủ   120

CHƯƠNG 23: NGHỀ CỔ XƯA NHẤT TRÊN THẾ GIỚI  - Một người lạ nói về tương lai của Gullible  125

CHƯƠNG 24: LOẠI BỎ SẢN XUẤT  - Một buổi họp báo chính thức tiết lộ một chương trình mới 130

CHƯƠNG 25: HOAN HÔ KẾ  - Người dẫn chương trình phỏng vấn một ứng cử viên của một đảng lãnh đạo   134

CHƯƠNG 26: KẺ ĐẠI CẢ TIN  - Một cử tri mộ đạo giải thích sự trung thành của mình. 140

CHƯƠNG 27: HƯỞNG THEO NHU CẦU  - Gullible xem một buổi lễ tốt nghiệp và một cuộc thi 145

CHƯƠNG 28: ĐỒNG LƯƠNG TỘI ÁC  - Những người tù kể lại chuyện khiến họ rơi vào hoàn cảnh khốn khổ   151

CHƯƠNG 29: NGƯỜI MỚI ĐẾN  - Người lao động nhập cư bị phát hiện và bị trục xuất 156

CHƯƠNG 30: KẸO MỪNG HAY PHẠT?  - Người già than vãn về thủ đoạn lừa bịp ám ảnh việc nghỉ hưu của họ   163

CHƯƠNG 31: Ý TƯỞNG XUẤT CHÚNG CỦA AI?  - Các luật sư giải thích con đường dẫn tới sự giàu có bằng cách kiểm soát việc sử dụng ý tưởng. 168

CHƯƠNG 32: KIỆN TỤNG  - Gullible học một bài học về nghĩa vụ pháp lý. 175

CHƯƠNG 33: KẺ GIÁO ĐIỀU  - Một bác sĩ giải thích về sự sở hữu cuộc đời 181

CHƯƠNG 34: VÀ NGƯỢC LẠI  - Một viên cảnh sát lên lớp cho Gullible về vô đạo đức. 188

CHƯƠNG 35: DÂU PHÊ  - Gullible thoát khỏi một cái bẫy trong gang tấc. 194

CHƯƠNG 36: ĐẠI DIỄN GIẢ  - Một nhà lãnh đạo đáng kính giải thích về cơn ác mộng của tự do và đạo đức  200

CHƯƠNG 37: LUẬT NGƯỜI THUA  - Gullible rơi vào giữa một trận đánh nhau và một trò cờ bạc. 206

CHƯƠNG 38: HỘI DÂN CHỦ  - Một đám đông hỗn loạn sợ hãi trong thị trấn khiến Gullible và Alisa phải bỏ chạy   212

CHƯƠNG 39: KỀN KỀN, HÀNH KHẤT, KẺ LỪA ĐẢO VÀ ĐẤNG QUÂN VƯƠNG  - Gullible thất vọng nhận một bài học về đạo đức. 219

CHƯƠNG 40: MIỀN TỰ DO  - Gullible về nhà và bắt đầu công việc của cuộc đời 227

LỜI KẾT.. 232

LỜI CẢM TẠ VÀ GHI CHÚ.. 234

ĐỒNG TÁC GIẢ PHẦN BÌNH LUẬN.. 236

CÁC TÀI LIỆU NÊN ĐỌC.. 238

CÁC TỔ CHỨC VÀ WEBSITE NÊN THAM KHẢO.. 241

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Đúng như tên gọi của cuốn sách, Gullible du ký: trường ca Odyssey về thị trường tự do sẽ đưa bạn đọc vào một thế giới cực kỳ thú vị, bởi những câu chuyện, những con người cũng như những luật lệ kỳ quái nhưng lại vô cùng quen thuộc. Bạn đọc sẽ bật cười và tự nghĩ: “Hình như tác giả đang viết về đất nước mình”.

Bất kỳ ai cũng có thể tìm thấy một điều gì đó ở cuốn sách này. Bạn có thể đọc nó để giải trí, bởi mỗi chương của cuốn sách là một câu chuyện, mỗi câu chuyện lại là một tình huống bất ngờ, hấp dẫn. Bạn cũng có thể đọc nó để biết về những gì đang diễn ra quanh mình, bởi những tình huống được nhắc đến trong sách rất quen thuộc. Điều quan trọng là mặc dù nó rất quen thuộc, quen thuộc đến mức bạn hiển nhiên thừa nhận nó như một việc hết sức tự nhiên cho đến khi có người chỉ ra cho bạn thấy rằng nó vô cùng bất thường trong một thế giới tự do. Và với tất cả những gì được chứng kiến, bạn sẽ không thể không đặt ra những câu hỏi để rồi suy tư về nhiều vấn đề, chẳng hạn: bạn có thực sự đang sở hữu cuộc sống của bạn không, bạn có tự do không, tự do thực sự như thế nào, đất nước bạn, môi trường mà bạn đang sống có khiến bạn hài lòng, và đối với bạn một thế giới được cho là lý tưởng sẽ như thế nào?

Thật dễ hiểu tại sao cuốn sách này được dịch sang hơn 30 thứ tiếng, được chuyển thể thành rất nhiều các phiên bản, từ bản điện tử, bản ảnh động các tiểu phẩm, phim hoạt hình, kịch, các cuộc thi hoặc chủ đề hội thảo workshop... và sẽ còn được tiếp tục dịch sang nhiều ngôn ngữ nữa.

Với mong muốn đem đến cho bạn đọc Việt Nam, đăc biệt là những người hoạt động trong lĩnh vực kinh tế, một nguồn tư liệu mới mẻ và quý giá, Nhà xuất bản Tri thức được sự hỗ trợ của Quỹ Friedrich Naumann giới thiệu ấn bản tiếng Việt của cuốn sách Gullible du ký: trường ca Odyssey về Thị trường tự do. Hi vọng bạn đọc sẽ có được một cuộc phiêu lưu thú vị vào miền đất của TỰ DO.

Một vài quan điểm trong cuốn sách không trùng với quan điểm của chúng tôi, tuy nhiên, để đảm bảo tính khách quan cũng như sự tôn trọng tính toàn vẹn của tác phẩm, chúng tôi vẫn xin được giới thiệu đầy đủ đến bạn đọc. Rất mong bạn đọc cân nhắc khi tiếp nhận tác phẩm.

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

*

*                 *

ĐÔI LỜI VỀ CUỐN SÁCH

Cuốn sách này rất thú vị. Nó thách thức độc giả phải suy nghĩ về việc tại sao một số quốc gia giàu, trong khi một số khác lại nghèo. Nó đưa đến lối tư duy mới về nhiều vấn đề triết lý, thực tiễn, và kinh tế quan trọng. Các ý tưởng đa dạng trong sách khiến độc giả phải suy nghĩ, nghi vấn và tham dự vào những cuộc thảo luận nhiều ý nghĩa. Và ẩn sau tất cả những điều này là sự tôn trọng và chấp nhận con người cá nhân.

Từ năm 1980, Ken đã liên tục viết nhiều bài bình luận về kinh tế cho đài phát thanh. Những lời bình thẳng thắn của một nhà kinh tế học hàn lâm thường sẽ khô khan và kém thú vị. Ken nghĩ ông có thể nêm gia vị cho các bài phát thanh này bằng những đoạn hội thoại tưởng tượng. Bạn bè ông sẵn lòng tham diễn. Và thế là Jonathan Gullible ra đời.

Ngay lập tức, sự quan tâm từ phía thính giả tăng vọt! Các ý tưởng đầy tính khiêu khích và khác thường, nhưng lại khơi dậy, cuốn hút những ý tưởng về thị trường tự do tuyệt đối theo một lối dí dỏm. Sau này, Ken thâu tuyển hơn chục người bạn làm diễn viên để sản xuất ra nhiều tập, tạo thành một sê-ri đầy kịch tính. Nó lại trở thành một thành công vang dội khác. Kể từ đấy, Gullible du ký: trường ca Odyssey về Thị trường tự do được sử dụng trong các chương trình phát thanh, các nhóm thảo luận, các cuộc thi luận văn, kịch ngắn và các chương trình sân khấu ở khắp năm châu. Mỗi chương, trừ chương đầu, đều bắt đầu bằng một “truyện ngụ ngôn” ngắn về Jonathan Gullible và những cuộc chạm trán của anh với những luật lệ kỳ lạ của một hòn đảo và cư dân ở đó. Câu chuyện nhấn mạnh đến tính kỳ quái của các điều luật, sự kiểm soát, áp đặt lên đời sống của người dân và những hạn chế về mặt kinh tế từ các điều luật đó. Ta có thể dễ dàng nhận thấy các luật lệ này, trên thực tế, khá phổ biến ở nhiều quốc gia trên thế giới.

Câu chuyện càng tiếp diễn, vai trò cá nhân trong các quyết định chính trị và trách nhiệm của mỗi người càng được đưa vào làm đề tài thảo luận. Câu chuyện chứa đựng nhiều sắc thái tinh vi. Đôi khi, độc giả có thể bắt trượt ý nghĩa của câu chuyện nên mỗi “truyện ngụ ngôn” đều đi kèm với những lời chú thích (Bình luận) và các thông tin nền (Bối cảnh) cần thiết. Những lời chú thích này được đưa ra nhằm cung cấp ý chính của mỗi phần. Để nghiên cứu thêm, nên xem thêm sách và các trang web (Tài liệu tham khảo) - chúng sẽ rất hữu ích trong việc thảo luận hay dùng cho các dự án.

Câu hỏi cuối mỗi chương (Suy ngẫm) có vai trò định hướng cho các cuộc thảo luận nhóm về trách nhiệm của bản thân và các kỹ năng sống, những đề tài có thể gây hứng thú trong các lĩnh vực xã hội học, kinh tế học vĩ mô, triết học, khoa học chính trị và đạo đức học.

Xin lưu ý những người làm công tác giảng dạy rằng cuốn sách này có những chương mang tính phê bình đối với hệ thống giáo dục đương đại. Chúng tôi cho rằng không nên ngăn cản người học khỏi các nghi vấn khắt khe về sự học. Thay vào đó, chúng ta nên tin tưởng rằng người học sẽ khắt khe hơn với những hoàn cảnh vốn quen thuộc nhất với họ. Trên thực tế, chính những chương này lại thường được sinh viên yêu thích nhất.

Website: http://www.jonathangullible.com

*

*                 *

NHỮNG GIẢI THƯỞNG VÀ ĐÁNH GIÁ VỀ TÁC PHẨM

Cuốn sách đã được dịch sang hơn 30 thứ tiếng: Albani, Bungari, Trung Quốc, Croatia, Séc, Hà Lan, Đức, Hi Lạp, Hungary, Ý, Nhật, Kiswahili, Hàn Quốc, Kyrgyzstan, Latvia, Lithuania, Macedonia, Mông Cổ, Nigeria Pidgin, Na Uy, Palau, Ba Lan, Bồ Đào Nha, Rumani, Nga, Serbi, Slovenia, Somali, Tây Ban Nha, Urdu...; và hiện vẫn đang tiếp tục được dịch sang một số ngôn ngữ khác dựa trên ấn bản năm 2004.

Giải thưởng sách thường niên Leonard E. Read Book lần thứ nhất năm 2002, được trao bởi Quỹ Giáo dục Kinh tế.

Giải Thomas Leavey năm 2011 cho những thành tích xuất sắc trong việc đào tạo doanh nghiệp tư nhân, được trao bởi Freedom Foundation tại Forge Valley, Pennsylvania.

Hai lần được trao tặng Huy chương Danh dự George Washington về Giáo dục Kinh tế & Truyền thông Công chúng, Freedom Foundation tại Forge Valley, Pennsylvania.

Giải thưởng Sách Tự Do (Freedom Book Of The Month) của tháng, tháng 9 năm 2001, Henry Hazlitt Foundation, Chicago.

Giải Cuốn sách của tháng, tháng 11 năm 2001, Instituto Liberal, RS, Porto Alegre, Brazil.

Tổ chức Students in Free Enterprise, top 15 vòng chung kết Cuộc thi tháng đặc biệt về Kinh tế học thị trường tự do, Thành phố Kansas, năm 2003.

Được hơn một chục viện nghiên cứu kinh tế và chính sách công tài trợ dịch và xuất bản.

*

*                 *

VỀ TÁC GIẢ

Ken Schoolland hiện là Giáo sư Kinh tế và Khoa học Chính trị tại Đại học Hawaii Thái Bình Dương. Trước đó, ông là Giám đốc chương trình Đào tạo thạc sĩ khoa học nghiên cứu về thương mại Nhật Bản của Đại học Chaminade thuộc Honolulu, và Giám đốc chương trình Kinh doanh và Kinh tế học tại Đại học Hawaii Loa.

Sau khi hoàn thành chương trình nghiên cứu sau đại học tại Đại học Georgetown, ông làm việc với tư cách là một nhà nghiên cứu kinh tế quốc tế tại ủy ban Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ thuộc Bộ Thương mại Hoa Kỳ, và tại Văn phòng Đặc phái viên và Đàm phán Thương mại của Nhà Trắng.

Sau đó ông thôi không làm việc cho chính phủ, chuyển sang làm trong lĩnh vực giáo dục, giảng dạy về kinh doanh và kinh tế học tại Đại học Sheldon Jackson ở Alaska. Ông cũng dạy tại Đại học Hakodate của Nhật Bản và viết cuốn Bóng ma của Shogun: phía tối của nền giáo dục Nhật Bản (Shogun’s Ghost: The Dark Side Of Japanese Education) cuốn sách đã được xuất bản bằng tiếng Anh và tiếng Nhật.

Ông cũng là thành viên của Ban Điều hành Hiệp hội Quốc tế về tự do cá nhân, và là một hội viên Sam Walton trong tổ chức Students in Free Enterprise.

Ken Schoolland đã có những trải nghiệm về văn hóa, truyền thống và nền kinh tế ở nhiều nước trên thế giới. Stephen Browne - Giám đốc của chương trình Trại tiếng Anh Tự do ở Lithuania - đã nhận xét ngắn gọn về Ken Schoolland như sau: “Chỉ cần Ken ngồi xuống ở chỗ nào là y như rằng sẽ có trẻ em chạy đến và leo lên đùi anh, hoặc một cậu bé tuổi teen sẽ xuất hiện và rủ anh cùng chơi bóng rổ”. Vâng, đó chính là hình ảnh của tác giả cuốn Gullible du ký: trường ca Odyssey về thị trường tự do.

-- Quyền cá nhân --

Cá nhân là chủ sở hữu duy nhất đối với cuộc sống và những thành quả do sự nỗ lực của người đó đem lại. Một cá nhân có thể không chủ trương sử dụng vũ lực hoặc gian lận để đối phó với người khác, nhưng sẽ phản ứng rất mạnh mẽ khi bị đối xử bằng vũ lực.

*** “Mỗi người có quyền tự do làm tất cả những gì mình muốn, miễn là không vi phạm vào quyền tự do bình đẳng của người khác” (Herbert Spencer, 1851)

-- Các vấn đề liên quan --

- Tự do ngôn luận, lập hội, giao kết, và đi lại.

- Sự công nhận những quyền tối cao của cá nhân.

- Sự tôn trọng quyền sở hữu (cuộc sống/ tài sản/ không gian).

- Tình yêu đối với cuộc sống, tự do và sự mưu cầu hạnh phúc.

- Sự giới hạn về quyền lực của các nhóm, các chính phủ, và các băng đảng.

- Quyền chống lại vũ lực, trộm cắp, và nô lệ dưới bất kỳ hình thức nào.

- Trách nhiệm cá nhân.

*** “Tự do duy nhất xứng đáng với tên gọi của nó là sự tự do theo đuổi những gì chúng ta coi là đúng theo cách riêng của mỗi chúng ta, miễn là chúng ta không tước đoạt hoặc cản trở những nỗ lực của người khác để có được nó” (John Stuart Mill,1859)

*

*                 *

NHỮNG NGUYÊN TẮC ĐỊNH HƯỚNG CỦA GULLIBLE

Triết lý của tôi dựa trên nguyên tắc tự sở hữu. Bạn sở hữu cuộc sống của bạn. Không ai hoặc nhóm người nào khác sở hữu cuộc sống của bạn, và bạn cũng không có quyền sở hữu cuộc sống của người khác.

Thành quả của cuộc sống chính là tài sản của bạn. Nó là kết quả của lao động, là sản phẩm của thời gian, năng lượng, và tài năng của bạn. Hai người trao đổi tài sản một cách tự nguyện và cả hai cùng có lợi, nếu không họ đã chẳng làm điều đó. Chỉ họ là người có quyền đưa ra quyết định cho chính mình.

Bạn có quyền bảo vệ cuộc sống, tự do của bạn và tài sản mà bạn có được một cách chính đáng. Bạn có thể yêu cầu người khác giúp bảo vệ bạn. Nhưng bạn không có quyền sử dụng vũ lực đối với cuộc sống, tự do hoặc tài sản của người khác. Bởi vậy, bạn cũng không có quyền chỉ định một người nào đó nhân danh bạn sử dụng vũ lực đối với những người khác.

Bạn có quyền tìm kiếm các nhà lãnh đạo cho chính mình, nhưng không có quyền áp đặt người cai trị đối với người khác. Cho dù ai là người được lựa chọn, họ cũng không có quyền hoặc yêu cầu cao hơn so với bất kỳ người nào khác. Bạn không trao cho họ quyền mà chính bạn cũng không có. Bất kể với chức danh nào, các nhà lãnh đạo cũng không có quyền giết người, bắt người khác làm nô lệ, hoặc cướp bóc.

Vì bạn sở hữu cuộc sống của mình nên bạn phải có trách nhiệm với nó. Bạn sẽ chọn những mục tiêu riêng dựa trên những giá trị riêng của mình. Thành công và thất bại đều là những động lực cần thiết cho sự học hỏi và phát triển.

Hành động của bạn trên danh nghĩa của người khác, hoặc hành động của người khác trên danh nghĩa của bạn chỉ được coi là có đạo đức khi nó xuất phát từ thỏa thuận thống nhất và tự nguyện. Giá trị đạo đức chỉ có thể tồn tại khi có sự tự do lựa chọn.

Trên đây là những cơ sở cho một xã hội tự do thực sự. Nó không chỉ là nền tảng thực chất nhất, sâu sắc nhất mà còn là nền tảng mang tính đạo đức nhất cho mọi hành động của con người.

Jonathan Gullible

*

*                 *

LỜI NÓI ĐẦU

Đúng với mong muốn của ông Gullible, tôi lãnh nhiệm vụ kể lại một câu chuyện kỳ lạ mà ông đã kể với tôi vào những năm cuối đời. Tôi đã hết sức cố gắng bám sát lời kể, ngoại trừ việc sử dụng thêm chút thủ thuật trào phúng trong văn học. Sau đây là những gì xác thực nhất về những con người và những tình huống mà ông đã gặp trong cuộc phiêu lưu của mình.

*

*                 *

CHƯƠNG 1: MỘT CƠN BÃO LỚN
- Gullible bị đắm thuyền ở một hòn đảo lạ

Ở một thị trấn đầy nắng gần bờ biển, trước khi nó trở nên đông đúc với những ngôi sao màn bạc lái ô tô mui trần, có một chàng trai trẻ tên là Jonathan Gullible. Đối với mọi ngưòi anh ta chẳng có gì đặc biệt, nhưng cha mẹ Gullible lại cho rằng anh thật thông minh, chân thật và cực kỳ khỏe mạnh - từ đỉnh đầu đến đôi bàn chân quá khổ. Họ làm việc chăm chỉ tại cửa hàng tạp hóa trên một con phố chính của thị trấn, nơi có đội tàu đánh cá đông đảo. Thị trấn có những người lao động chăm chỉ, một vài người tốt, một vài người xấu, còn lại hầu hết là bình thường.

Khi không phải làm việc cho cửa hàng của gia đình, Gullible thường dong chiếc thuyền buồm của mình theo dòng kênh hẹp của một cảng nhỏ để tìm kiếm những cuộc phiêu lưu. Giống như những thanh niên khác trong thị trấn, Gullible cảm thấy cuộc sống của mình hơi nhàm chán và nghĩ rằng những người xung quanh thật thiếu óc tưởng tượng. Anh thèm muốn được nhìn thấy một chiếc tàu lạ hay một con rắn biển trong chuyến phiêu lưu ngắn ngủi ra bên ngoài con kênh. Có thể anh sẽ gặp phải một chiếc tàu cướp biển và bị buộc trở thành một trong số họ, rồi cùng chèo thuyền ra các đại dương. Hoặc có thể một tàu săn cá voi đang trên đường tìm kiếm con mồi sẽ cho anh cùng đi. Tuy nhiên, hầu hết các chuyến đi của Gullible đều kết thúc với việc bụng anh sôi lên vì đói hay cổ họng khô vì khát và ý nghĩ duy nhất trong đầu anh lúc ấy là bữa tối.

Một ngày mùa xuân đẹp trời, bầu không khí khô ráo như một tấm vải được phơi nắng, biển đẹp đến nỗi Gullible chèo thuyền đi mà thậm chí còn không nghĩ đến việc đem theo bữa trưa và đồ câu cá. Khi chèo thuyền xuôi hướng gió qua mỏm đá nơi có ngọn hải đăng, Gullible thấy mình tự do như một con đại bàng lớn đang bay vút trên những ngọn núi dọc bờ biển. Ngồi quay lưng về phía hướng gió Gullible không nhận thấy một cơn bão đen ngòm đang hình thành ở phía chân trời.

Gullible vừa mới bắt đầu chèo thuyền qua cửa cảng nhưng đã cảm thấy tự tin hơn nhiều. Anh không thấy lo lắng khi gió mạnh lên cho đến khi mọi việc trở nên quá muộn. Ngay sau đó, Gullible đã phải chống chọi một cách điên cuồng khi cơn bão ập đến với sức mạnh khủng khiếp. Thuyền của anh quay cuồng giữa các đợt sóng như một chiếc lá giữa dòng nước xoáy. Mọi nỗ lực điều khiển con thuyền của Gullible đều thất bại trước những cơn gió dữ dội. Cuối cùng, anh buông mình xuống đáy thuyền, bám chặt lấy mạn thuyền và hy vọng không bị lật úp. Ngày và đêm trở nên lẫn lộn trong một sự quay cuồng khủng khiếp.

Khi bão tan hẳn, chiếc thuyền của anh trở nên tan nát với cột buồm bị gãy, cánh buồm rách toạc và bị nghiêng hẳn sang bên phải. Biển đã lặng nhưng làn sương mù dày đặc dần hiện ra bao phủ chiếc thuyền và che hết tầm nhìn. Sau nhiều ngày trôi dạt trên biển, nước uống của Gullible đã cạn và anh chỉ có thể làm ẩm môi mình nhờ những giọt nước đọng nhỏ xuống từ cánh buồm rách. Sau đó sương mù tan dần, Gullible nhận thấy hình ảnh mờ ảo của hòn đảo. Khi chèo thuyền lại gần, anh nhận ra vùng đất kỳ lạ nhô ra từ bãi cát bến bờ biển và những vùng đồi dốc được bao phủ bởi cây cối rậm rạp.

Những con sóng đưa anh lại vùng đá ngầm nước nông. Bỏ lại chiếc thuyền, Gullible bơi mải miết vào bờ. Anh nhanh chóng tìm thấy và ăn ngấu nghiến những quả ổi hồng, quả chuối chín mọng và những loại hoa quả ngon miệng khác mọc sum suê trong môi trường rừng nóng ẩm phía sau bãi cát hẹp. Ngay khi lấy lại được phần nào sức lực, Gullible cảm thấy thật cô độc nhưng nhẹ lòng vì đã được sống. Anh dần thấy thật sự hào hứng khi vô tình lưu lạc tới nơi này. Ngay lập tức, anh đi dọc bờ biển với bãi cát trắng để tìm hiểu thêm về vùng đất mới lạ này.

-- Bối cảnh --

Tôi hình dung ra nhân vật Gullible lần đầu tiên sau khi đọc hai cuốn sách Những cuộc phiêu lưu của Gulliver và Hoàng tử bé.

Ngoài ra, như một sự trùng hợp hay do hệ quả từ tiềm thức, “J.G.” cũng là tên viết tắt của John Galt, một nhân vật trong cuốn sách Atlas nhún vai (Atlas Shrugged) của Ayn Rand. Đây cũng là một cuốn sách nổi tiếng với nội dung thách thức các giả định của xã hội về đạo đức, sức mạnh kinh tế và vai trò phù hợp của chính phủ.

Cuốn Hoàng tử bé của Antoine de St. Exupery là một câu chuyện cổ tích thần bí về một hoàng tử sống cô độc trên một hành tinh, cho thấy sự độc lập của trí tuệ, trí tưởng tượng và sự nhạy cảm. Bộ phim Saint Ex kể về cuộc đời của Antoine de St Exupery nghiêng về khía cạnh như một phi công “đầy tính phiêu lưu” trong Chiến tranh Thế giới thứ II.

Cuốn Những cuộc phiêu lưu của Gulliver của Jonathan Swift thường được coi là sách dành cho thiếu nhi. Nhưng cũng giống như cuốn sách này, câu chuyện của ông được viết nhằm “khuấy động cả thế giới” và cho thấy những khía cạnh không lấy gì làm hay ho của nền chính trị lúc đó.

*** “Bạn là chủ cuộc đời bạn. Việc chối bỏ điều này sẽ hàm ý rằng người khác có quyền làm chủ cuộc đời bạn nhiều hơn bản thân bạn” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

*

*                 *

CHƯƠNG 2: KẺ GÂY RỐI
- Gullible đáp lại lời kêu cứu của một cô gái

Gullible đã đi bộ hàng giờ mà không thấy một dấu hiệu nào của sự sống. Đột nhiên, có gì đó chuyển động trong bụi cây, và một con thú nhỏ với chiếc đuôi vằn vàng chạy vụt vào một con đường mòn khuất trong cành lá rậm rạp. “Một con mèo”, Gullible nghĩ. “Có thể nó sẽ dẫn mình đến chỗ có người chăng?” Anh bắt đầu luồn lách trong tán lá dày.

Ngay khi Gullible tiến sâu vào rừng và bãi biển vừa khuất khỏi tầm nhìn, anh nghe thấy một tiếng hét chói tai. Anh dừng lại, ngẩng đầu và cố gắng xác định vị trí của tiếng động. Anh lại nghe thấy một tiếng kêu cứu thất thanh ngay phía trên đầu mình. Trườn lên dốc qua đám cành lá và dây leo, anh bò lên phía trước và thấy một con đường mòn rộng hơn. Khi vừa đi vòng qua một khúc quanh, Gullible đâm sầm vào một người đàn ông cao lớn. “Tránh ra, thằng đần!”, ông ta nói và gạt anh sang một bên. Gullible kinh ngạc ngước lên và thấy hai người đàn ông kéo một cô gái trẻ đang la hét và giãy giụa dọc con đường mòn. Khi Gullible lấy lại bình tĩnh thì bộ ba đã biến mất. Nghĩ rằng không thể một mình cứu cô gái, Gullible chạy ngược trở lại để tìm kiếm sự hỗ trợ. Anh chạy đến một khoảng rừng thưa và thấy một nhóm người đang tụ tập xung quanh một cây lớn, họ đang nện vào nó bằng những chiếc gậy. Gullible chạy tới và nắm lấy cánh tay một người đàn ông trông có vẻ giống người quản lý. “Xin ông, hãy giúp!”, Gullible nói trong hơi thở. “Hai người đàn ông bắt một cô gái và cô ấy cần được giúp đỡ.”

“Đừng có làm loạn lên thế”, ông ta nói một cách cộc cằn. “Cô ta bị bắt. Quên cô ta và đi tiếp đi, chúng tôi phải làm việc.”

“Bị bắt ư?”, Gullible nói, vẫn với giọng hối hả. “Trông cô ấy không giống, ừm, một tội phạm cho lắm.” Gullible nghĩ nếu cô ấy có tội thì sao lại kêu cứu một cách tuyệt vọng như vậy, “Xin lỗi ông, nhưng cô ấy có tội gì vậy?”

“Hừ”, người đàn ông khịt mũi vẻ khó chịu. “Nếu anh cứ nhất định phải biết thì cô ta là một mối đe dọa đối với công việc của mọi người ở đây.”

“Mối đe dọa đối với công việc của mọi người ư? Sao cô ấy làm thế được”, Gullible hỏi.

Người quản lý liếc xuống nhìn kẻ ngớ ngẩn đang hỏi ông ta và ra hiệu cho anh tới gần một cái cây, nơi có những người đang ra sức nện vào thân. Với một vẻ tự hào, ông ta nói: “Chúng tôi là những người thợ đốn cây. Chúng tôi đốn cây để lấy gỗ bằng cách đập nó bằng những chiếc gậy này. Đôi khi một trăm người làm việc cả ngày có thể đốn được một cây cỡ lớn trong vòng chưa đến một tháng.” Người đàn ông mím môi và cẩn thận phủi vệt bụi bám trên cánh tay của chiếc áo khoác được cắt cầu kỳ.

Rồi ông tiếp. “Sáng nay cái cô Drawbaugh đó tới làm việc với một miếng kim loại sắc gắn vào đầu gậy. Chỉ chưa tới một giờ đồng hồ, một mình cô ta đã chặt xong một cái cây! Anh nghĩ mà xem! Một mối đe dọa ghê gớm như vậy đối với cách làm việc truyền thống của chúng tôi cần phải bị ngăn lại”.

Mắt Gullible mở to, anh kinh ngạc khi biết rằng người phụ nữ đó bị trừng phạt vì sự sáng tạo của mình. Ở làng anh, ai cũng dùng rìu và cưa để đốn cây. Anh cũng làm thế để lấy gỗ đóng chiếc thuyền của mình. Gullible thốt lên, “Nhưng sáng kiến của cô ấy có thể giúp mọi người, với thể hình và sức khỏe khác nhau, cũng đều có thể đốn cây cơ mà. Chẳng phải nó giúp cho việc đốn gỗ và làm đồ gỗ nhanh chóng và rẻ hơn hay sao?”

“Ý anh là gì”, người đàn ông nói một cách giận dữ. “Làm sao mà người ta có thể khuyến khích một ý tưởng như vậy được chứ? Không phải cứ với ý tưởng mới là một kẻ ẻo lả cũng có thể làm được công việc cao quý này.”

“Nhưng thưa ông”, Gullible nói, cố gắng không làm phật lòng ông ta, “những người thợ đốn cây giỏi giang này có đôi tay và bộ óc tài năng. Họ có thể dùng thời gian tiết kiệm được từ việc chặt cây để làm việc khác. Họ có thể làm bàn, ngăn kéo, thuyền hay thậm chí cả nhà!”.

“Nghe này, anh bạn”, người đàn ông nói với một ánh nhìn đe dọa, “mục đích của lao động là để có việc làm đầy đủ và ổn định - chứ không phải là sản phẩm mới”. Giọng của ông ta trở nên đáng sợ. “Anh có vẻ giống như một kẻ chuyên gây rối. Bất kỳ ai ủng hộ mụ đàn bà quỷ quái đó đều là kẻ gây rối. Anh từ đâu đến đây?”

Gullible trả lời một cách lo lắng. “Tôi thậm chí còn chẳng biết cô Drawbaugh đó là ai và tôi không có ý gây rắc rối, thưa ông. Tôi dám chắc là ông có lý. Thôi, tôi phải đi đây.” Nói rồi Gullible vội vã quay trở lại con đường lúc trước. Cuộc chạm trán đầu tiên của anh với cư dân trên đảo làm cho anh cảm thấy rất lo lắng.

-- Suy ngẫm --

- Mục đích của lao động là gì?

- Các sáng kiến giúp tiết kiệm sức lao động là tốt hay xấu?

- Tại sao?

- Ai bị ảnh hưởng?

- Làm thế nào để ngăn cản những sáng kiến đó?

- Hãy nêu một vài ví dụ của kiểu hành xử này?

- Việc mọi người thay đổi loại công việc họ làm có phải là điều xấu không?

- Những vấn đề đạo đức nào liên quan tới việc sử dụng vũ lực?

-- Bình luận --

Một trong những huyền thoại về năng suất lao động là các loại máy móc giúp tiết kiệm sức lao động, máy tính và robot tạo ra thất nghiệp và nghèo đói. Lý thuyết này có vẻ có cơ sở chỉ vì những việc làm bị mất là những việc nhìn thấy được, trong khi những việc làm được tạo ra bởi các sáng chế mới thì lại chưa thấy. Nếu con người không được tự do sáng tạo và kiếm lợi nhuận thì sẽ không thể có tiến bộ. Hãy tưởng tượng chúng ta sẽ sống ra sao nếu không có sự xuất hiện của bánh xe, hay như trong chương này, chiếc rìu?

Nguyên nhân của sự nhầm lẫn về quá trình tự động hóa tiết kiệm sức lao động là những máy móc mới sản xuất ra sản phẩm X thì cần ít nhân công hơn.

Người ta quên rằng, số tiền tiết kiệm được từ việc trả lương cho số nhân công dư thừa được người tiêu dùng sử dụng để mua nhiều sản phẩm X, Y, Z hơn với giá rẻ hơn. Những công nhân được dạy sử dụng các loại máy mới này và những người sản xuất ra máy móc mới đều có thu nhập cao hơn để mua nhiều sản phẩm với giá rẻ hơn.

Đầu tiên sẽ có nhiều người thất nghiệp tạm thời trong một số ngành do người tiêu dùng, nhà sản xuất và công nhân phải điều chỉnh cho phù hợp với nhu cầu mới. Sau đó, ngày càng nhiều công nhân sẽ có cơ hội việc làm đa dạng hơn với những công việc cần nhiều năng lực đa dạng hơn.

Mặc dù nhiều người cảm thấy phiền lòng bởi các thay đổi này, nhưng thay đổi chính là cái giá của tiến bộ để mọi người có chất lượng cuộc sống cao hơn.

Cách duy nhất để làm chậm quá trình này, đến mức gần như ngưng trệ (bởi vì không thể nào chặn nó lại được), là người dân yêu cầu chính phủ ra luật cấm sử dụng các sáng chế.

*** “Một trong số những ảo tưởng kinh tế dễ nhận thấy nhất là niềm tin rằng, xét một cách rốt ráo, máy móc tạo ra thất nghiệp” (Henry Hazlitt)

*** “Chúng ta chuyển từ việc dùng gỗ sang dùng than, từ than sang dầu, từ dầu sang khí tự nhiên như thế nào? Nhân danh Chúa, tại sao chúng ta thực hiện được sự thay đổi trên mà không cần đến Cơ quan Năng lượng Liên bang?” (Milton Friedman, 1978)

-- Bối cảnh --

Bằng sáng chế là một chủ đề thú vị gây nhiều tranh cãi, Daniel Drawbaugh, người đã sáng chế ra nhiều thiết bị thú vị, từ máy phân loại tiền xu đến đồng hồ quả lắc được khiển bằng nam châm, đã tuyên bố mình là người sáng chế ra chiếc điện thoại đầu tiên, trước Alexander Bell mười năm. Một số người nói rằng ông không đăng ký bằng sáng chế điện thoại là do phí đăng ký bằng sáng chế quá đắt so với thu nhập ít ỏi của ông. Trong khi đó, nhờ đăng ký bằng sáng chế điện thoại, Bell đã có thể ngăn không cho Drawbaugh và 600 người khác sử dụng các thiết bị tương tự bằng các vụ kiện vi phạm bản quyền bằng sáng chế. Dù Bell có phải là người đầu tiên và duy nhất sáng chế ra điện thoại hay không thì ông vẫn là một nhà khoa học đích thực chứ không giống như George Selden, người sẽ xuất hiện trong chương 31 của cuốn sách này.

-- Tài liệu tham khảo --

Richard B. McKenzie, trong cuốn Guồng máy công việc Mỹ (The American Job Machine) nói rằng: “Tạo ra việc làm không khó - chỉ cần cấm máy móc nông nghiệp”. Nếu tình trạng một nền kinh tế được đo bằng số việc làm mà các công dân có thì Trung Quốc sẽ có nền kinh tế mạnh nhất thế giới. Để tìm hiểu thêm về chủ đề này cũng như các chủ đề khác, độc giả có thể vào trang nghiên cứu của Viện Cato: http://www.cato.org/research.

*** “Thành công và thất bại đều là những động lực cần thiết cho sự học hỏi và phát triển” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

*

*                 *

CHƯƠNG 3: BI KỊCH CỦA CHUNG
- Người đánh cá chia sẻ câu chuyện về số cá ít ỏi mà ông đánh được

Con đường mòn mở rộng ra một chút khi cắt qua một vạt rừng dày. Ánh nắng mặt trời giữa trưa thiêu đốt trên đầu Gullible khi anh thấy một chiếc hồ nhỏ. Gullible đang vốc một ít nước cho tỉnh táo thì nghe thấy tiếng ai đó nói. “Nếu tôi là anh thì tôi sẽ không uống nước ở đó đâu”.

Gullible nhìn quanh và thấy một ông già đang quỳ bên bờ và rửa mấy con cá nhỏ trên một tấm ván. Bên cạnh ông ta là một cái xô, một cái ống và ba cái cọc nhô lên trên lớp bùn, mỗi cái tạo ra một vệt đu đưa trên mặt nước. “Ông câu được nhiều cá chứ?” Gullible hỏi một cách lịch sự.

Người đàn ông không buồn ngẩng lên, trả lời với giọng hơi gắt gỏng. “Không. Mấy con này là tất cả những gì tôi bắt được hôm nay.” Ông tiếp tục lọc cá và ném chúng vào một cái chảo nóng trên bếp lửa đang cháy âm ỉ. Cá cháy xèo xèo trên chảo bốc lên mùi thật hấp dẫn. Gullible nhìn thấy con mèo vằn vàng mà anh đuổi theo lúc trước, nó đang ăn những miếng cá vụn. Anh bắt đầu chảy nước miếng.

Gullible, người vẫn tự cho rằng mình là một ngư dân giỏi, hỏi. “Mồi câu của ông là gì vậy?”

Người đàn ông ngước nhìn Gullible và nói, “mồi câu của ta chẳng có vấn đề gì, con trai ạ. Ta đã câu được những gì tốt nhất còn lại của cái hồ này rồi.”

Thấy rằng người đàn ông này có vẻ không thích tiếp chuyện, Gullible nghĩ tốt hơn là nên giữ im lặng. Cuối cùng, ông lão bảo anh ngồi xuống cạnh đống lửa và mời anh một ít cá cùng một mẩu bánh mì nhỏ. Gullible ăn hết một cách ngấu nghiến, dù cũng thấy hơi áy náy vì đã lấy mất một phần bữa trưa ít ỏi của ông lão. Sau khi họ ăn xong, Gullible vẫn im lặng, và đương nhiên, ông lão bắt đầu nói.

“Nhiều năm trước ở đây có những con cá to lắm”, ông lão nói với giọng tiếc nuối. “Nhưng người ta bắt hết rồi. Bây giờ chỉ còn những con nhỏ thôi.”

“Nhưng những con cá nhỏ sẽ lớn lên, phải không?” Gullible hỏi. Anh dán mắt vào đám cỏ xanh tốt mọc trên vùng nước nông dọc bờ nơi lũ cá có thể ẩn.

“Không. Người ta đánh bắt hết, kể cả những con nhỏ. Không chỉ thế, người ta còn vứt rác xuống phía bên kia hồ. Anh có thấy nước hồ nổi váng dày ở đằng xa kia không?”

Gullible hỏi với vẻ bối rối: “Tại sao người ta lại đánh cá và vứt rác xuống hồ của ông?”

“Ồ, không”, người đàn ông trả lời. “Đây không phải là hồ của tôi. Nó thuộc về mọi người, cũng như khu rừng và các dòng suối.”

“Cá thuộc về mọi người...” Gullible ngập ngừng, “kể cả tôi?” Anh bắt đầu thấy đỡ áy náy hơn vì đã ăn một phần bữa ăn mà anh không bỏ công sức ra.

“Không hẳn thế”, người đàn ông trả lời. “Những gì thuộc về mọi người thực ra chẳng thuộc về ai cả, nghĩa là chỉ khi nào một con cá cắn câu của tôi thì lúc đó nó mới là của tôi.”

“Tôi không hiểu”, Gullible nói, vẻ mặt đăm chiêu vì bối rối. Anh nhắc lại, gần như tự nói với mình, “Cá thuộc về mọi người, nghĩa là chúng không thực sự thuộc về ai, cho tới khi một con cá cắn câu của ông. Lúc đó, con cá là của ông? Nhưng ông có làm gì để chăm sóc lũ cá hay giúp chúng sinh sôi không?”

“Tất nhiên là không!” người đàn ông vừa trả lời vừa khịt mũi với vẻ giễu cợt. “Tại sao tôi phải chăm sóc đàn cá để cho người khác đến và bắt chúng bất cứ lúc nào? Nếu có người bắt cá hoặc vứt rác làm ô nhiễm hồ thì công sức của tôi đi tong hết à!”

Nhìn ra mặt hồ với một vẻ mặt buồn rầu, ông lão nói thêm. “Tôi ước gì tôi thực sự là chủ của cái hồ này. Khi đó tôi sẽ chăm sóc đàn cá chu đáo. Tôi sẽ trông coi cái hồ giống như cách những người chăn gia súc chăm sóc trang trại của họ ở thung lũng bên kia. Tôi sẽ nuôi những con cá khỏe nhất, béo nhất và chắc chắn rằng không kẻ đánh cá trộm hay vứt rác trộm nào có thể qua mặt tôi. Tôi chắc chắn như thế.”

“Thế ai là người quản lý cái hồ này?” Gullible ngắt lời.

Khuôn mặt khắc khổ của ông lão chợt sắt lại. “Cái hồ do Hội đồng lãnh chúa. Cứ bốn năm một lần các lãnh chúa được bầu vào Hội đồng lãnh chúa. Sau đó, Hội đồng lãnh chúa sẽ chỉ định một người quản lý và trả công cho ông ta từ tiền thuế của chúng tôi. Người quản lý hồ phải trông không cho đánh cá quá nhiều hay vứt rác xuống hồ. Nhưng buồn cười ở chỗ bạn bè của các lãnh chúa thì được đánh cá và vứt rác một cách thoải mái.”

Hai người ngồi im lặng ngắm những gợn sóng bạc trên mặt hồ. Gullible nhận thấy con mèo vẫn đứng, ngửi và nhìn chăm chăm vào cái đầu cá trên đĩa của anh. Anh vứt cái đầu cá cho nó và nó bắt gọn gàng chỉ với một cái chân. Con mèo này trông khá dữ với một cái tai bị rách chắc do một trận ẩu đả nào đó.

Sau một hồi suy ngẫm về câu chuyện của ông lão Gullible hỏi. “Cái hồ có được quản lý tốt không?”

“Anh tự nhìn đi”, ông lão càu nhàu. “Nhìn những con cá bé tí mà tôi bắt được đây này. Dường như lương của người quản lý càng cao thì lũ cá càng bé đi.”

-- Suy ngẫm --

- Người ta trông coi những thứ thuộc về tất cả mọi người như thế nào?

- Ai thực sự sở hữu cái hồ và đàn cá?

- Nếu người đánh cá sở hữu cái hồ thì ông ta có vứt rác xuống hồ không?

- Nếu người đánh cá sở hữu cái hồ thì hành vi của mọi người sẽ thay đổi như thế nào?

- Ai được lợi từ việc sở hữu chung?

- Ví dụ?

- Vấn đề đạo đức ở đây là gì?

*** “Bi kịch của chung giống như việc những đứa trẻ uống chung một cốc nước có ga bằng những cái ống hút - đứa nào cũng hút cật lực” (khuyết danh)

-- Bình luận --

Chương này nói về khái niệm “bi kịch của chung”.

Sở hữu chung chỉ bất kỳ thứ gì do cơ quan có thẩm quyền hoặc nhà nước sở hữu với mục đích “vì lợi ích chung” của người dân.

Phần thứ nhất của bi kịch là lẽ ra mọi người đều được hưởng lợi, và do đó phải có trách nhiệm với những thứ thuộc sở hữu chung. Tuy nhiên, thường thì không ai được hưởng lợi vì mỗi người đều muốn lấy càng nhiều càng tốt trước khi người khác lấy mất. Điều này có nghĩa là các tài nguyên bị sử dụng trước khi chúng kịp phát triển. Phần thứ hai của bi kịch là không ai thấy cần phải có trách nhiệm với các hậu quả.

Các chính phủ trên khắp thế giới góp phần vào việc phá hoại môi trường bằng việc sở hữu và kiểm soát nhiều dải đất rộng lớn, những vùng nước mênh mông và các vùng ven biển trải dài. Sở hữu nhà nước thực ra là không ai sở hữu, vì vậy không ai có động lực cá nhân trong việc bảo vệ các nguồn tài nguyên.

Thay vào đó, những người có đặc quyền được sự ưu ái của các chính trị gia lại khai thác cạn kiệt những nguồn tài nguyên chung này để phục vụ cho lợi ích cá nhân.

Đất đai: bi kịch của chung là nguyên nhân tại sao con người thường vứt rác ra nơi công cộng thay vì vứt trong đất nhà mình. Nó giải thích tại sao trái cây ở các khu vực công cộng bị hái khi còn xanh. Khi đi lại bằng máy bay người ta có thể quan sát được sự tương phản về năng suất lao động trên những mảnh đất do tư nhân sở hữu với những mảnh đất “thuộc sở hữu chung” bị chăn thả quá mức và lãng phí.

Quần thề động vật và thực vật: bi kịch của chung minh chứng cho việc tại sao những con bò và cây cối thuộc sở hữu tư nhân được bảo vệ khỏi sự tuyệt chủng trong khi những con bò và cây cối thuộc sở hữu công lại có nguy cơ tuyệt chủng.

Môi trường và sự ô nhiễm: Các chính phủ đã để cho môi trường bị ô nhiễm và bị tàn phá khủng khiếp ở những nơi thuộc sở hữu nhà nước, đặc biệt là không khí và nguồn nước. Người ta phát hiện ra rằng, những khu vực bị ô nhiễm nặng nề nhất là những nơi mà cư dân có thu nhập thấp và quyền lực chính trị ít nhất. Tòa án và các cơ quan quản lý thường hợp lý hóa và biện minh cho hành động này.

*** “Những gì thuộc về nhiều người thường ít được chăm sóc nhất, vì mọi người đều coi trọng những thứ thuộc sở hữu của bản thân hơn là những thứ sở hữu chung” (Aristotle)

*** “Tốt hơn là nên làm một ngư dân nghèo thay vì dính đến nghệ thuật cai trị con người” (Danton)

*** “Những vấn đề nảy sinh từ việc chính phủ khởi xướng vũ lực đều có một giải pháp. Giải pháp đó là người dân cần yêu cầu chính phủ chấm dứt việc khởi xướng vũ lực nhân danh họ” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Bối cảnh --

Các quốc gia dưới chính quyền cộng sản, nơi chính phủ kiểm soát mọi thứ, có mức độ ô nhiễm khủng khiếp nhất trên thế giới, và sức khỏe của công dân gần như hoàn toàn không được coi trọng. Ngay cả ở những quốc gia “dân chủ”, các chính phủ cũng thất bại trong việc kiểm soát ô nhiễm môi trường. Tại Mỹ, ô nhiễm nguồn nước do các nhà máy xử lý chất thải thuộc sở hữu của chính quyền địa phương cao hơn ô nhiễm nước do công nghiệp.

Đưa ô nhiễm và bảo vệ môi trường vào phạm vi điều chỉnh của nhà nước đồng nghĩa với việc đè nặng lên vai người đóng thuế những chi phí khổng lồ không cần thiết. Có thể tránh được điều này nếu sở hữu tư nhân và trách nhiệm cá nhân được coi trọng hơn. Mục tiêu này có thể đạt được thông qua một số con đường sau:

- Công nhận quyền sở hữu tài sản thực sự của người bản địa và quyền sử dụng hay tư nhân hóa tài sản của chính phủ.

- Yêu cầu người dân chịu trách nhiệm cá nhân nếu gây tổn hại đến đời sống và tài sản của người khác do xâm phạm dưới mọi hình thức, bao gồm cả việc gây ô nhiễm.

- Loại bỏ trợ cấp và các đặc quyền của chính phủ dành cho các công ty hay nhóm được ưu tiên. Cho phép người dân được đàm phán các khoản bồi thường đối với những tổn hại có thể xảy ra.

*** “Không ai cai trị người khác vì lợi ích của người bị cai trị” (George D. Herron)

-- Tài liệu tham khảo --

Trong chương có tựa đề “Phá hoại môi trường” (Destroying The Environment) của cuốn Hàn gắn thế giới của chúng ta (Healing Our World), Mary Ruwart đã chỉ ra rằng trong thực tế, chúng ta thường có xu hướng bảo vệ môi trường khi chúng ta sở hữu một phần của nó hoặc có lợi từ việc bảo vệ nó. Độc giả có thể đọc toàn bộ cuốn sách online tại http://ruwart.com/Pages/Healing.

Tự do nhập môn (A Liberty Primer) của Alan Burris cũng là một nguồn tư liệu tốt.

Thị trường tự do (The Market For Liberty) của Linda và Morris Tannehill là một tài liệu với lối tư duy khác biệt và rất thực tế.

Viện Cato có nhiều tài liệu về quản lý môi trường tại http://www.cato.org/research.

Trang web http://www.newenvironmentalism.org cho thấy thị trường tự do và quyền đối với tài sản hài hòa với môi trường như thế nào. Trang web này do Quỹ Reason quản lý.

Nhà môi trường học hoài nghi (The Sceptical Environmentalist) của Bjorn Lomborg là một cuốn sách thú vị về hiện trạng tổng thể của môi trường thế giới.

*** Bạn sẽ làm gì khi thấy một con vật bị đe dọa đang ăn một loài cây bị đe dọa?

*

*                 *

CHƯƠNG 4: CẢNH SÁT THỰC PHẨM
- Gullible học cách bảo vệ ngành công nghiệp

Những con đường mòn nhập vào một lối đi nhỏ đầy bụi và mở rộng thành một con đường đất sỏi.

Không còn là rừng rậm, bây giờ Gullible đang băng qua những đồng cỏ và ruộng lúa chín vàng cùng những vườn cây trái sum sê. Những cảnh vật này nhắc cho Gullible nhớ rằng anh mới chỉ ăn có chút ít trong bữa trưa. Anh chuyển hướng đi đến một ngôi nhà màu trắng xinh xắn, hy vọng ai đó sẽ giúp mình tìm phương hướng và có khi còn được một bữa ăn nữa.

Trước hiên nhà, anh thấy một người phụ nữ trẻ và một cậu bé đang khóc.

“Xin lỗi”. Gullible lúng túng. “Có chuyện gì vậy?”

Người phụ nữ ngước lên, đôi mắt đẫm nước: “Chồng tôi, ôi, chồng tôi”. Cô rên rỉ. “Tôi biết ngày này sẽ đến mà. Anh ấy bị bắt rồi.” Cô lại nấc lên nức nở. “Cảnh sát thực phẩm!”

“Tôi rất lấy làm tiếc. Cô vừa nói 'Cảnh sát thực phẩm' phải không?” Gullible hỏi. Anh vuốt nhẹ lên mái tóc đen của cậu bé, giọng thông cảm. “Sao người ta lại bắt anh ấy?”

Người phụ nữ nghiến chặt hàm răng, cố ngăn nước mắt. Cô nói, giọng mỉa mai. “Tội của anh ấy là làm ra quá nhiều thực phẩm!”

Gullible thực sự bị sốc. Hòn đảo này đúng là một nơi kỳ quặc!

“Làm ra quá nhiều thực phẩm cũng là một tội sao?”

Người phụ nữ tiếp lời: “Năm ngoái cảnh sát thực phẩm ban hành lệnh quy định số lượng thực phẩm anh ấy được phép sản xuất và bán cho dân làng. Họ bảo chúng tôi rằng quá nhiều thực phẩm sẽ làm hạ giá thành và do đó làm hại người nông dân”. Cô cắn môi một chút rồi vỡ òa, “chồng tôi là một nông dân giỏi hơn tất cả bọn họ cộng lại!”

Ngay sau đó, Gullible nghe thấy một tràng cười lớn sau lưng mình. Một người đàn ông dáng chắc nịch, khệnh khạng bước trên con đường dẫn vào nông trang.

“Ha!” ông ta nói với giọng giễu cợt, “tôi cho rằng người nông giỏi nhất là người có được trang trại, đúng không?”

Khoát tay một cái thật mạnh, ông ta vừa nhìn trừng trừng vào người phụ nữ và cậu bé rồi ra lệnh, “Nào bây giờ thì đóng gói đồ đạc rồi biến khỏi đây ngay! Hội đồng lãnh chúa đã trao mảnh đất này cho tôi rồi”.

Người đàn ông tóm lấy một con chó đồ chơi đang nằm trên bậc thềm và dúi vào tay Gullible. “Tôi chắc rằng cô ta cần giúp đỡ đấy. Nhanh tay lên, từ bây giờ đây là đất của tôi.”

Người phụ nữ đứng dậy, đôi mắt ánh lên sự giận dữ. “Ông sẽ không bao giờ là một nông dân giỏi như chồng tôi.”

“Điều đó thì còn phải xem đã”, người đàn ông cười khẩy thô lỗ. “Ồ, đương nhiên là anh ta mát tay với cây cối. Anh ta cũng là thiên tài trong việc nghĩ xem nên trồng gì và làm hài lòng khách hàng như thế nào. Một kẻ đáng nể! Nhưng anh ta quên mất một điều, Hội đồng lãnh chúa quyết định mức giá và sản lượng. Và cảnh sát thực phẩm thực thi các quy định của Hội đồng lãnh chúa.”

“Đồ ăn bám!” người phụ nữ hét lên. “Các ông toàn là một lũ kém cỏi! Các ông hoang phí hạt giống và phân bón tốt, và không ai muốn mua những gì các ông trồng ra. Các ông trồng cấy trên những vùng đất ngập lụt hoặc đất sét khô cằn, và nếu các ông có mất hết thì cũng chẳng hề gì. Các ông chỉ việc chờ Hội đồng lãnh chúa trả tiền cho những thứ thối rữa của các ông. Họ đã trả tiền để các ông phá hoại toàn bộ mùa màng.”

Gullible bối rối. “Làm một nông dân giỏi không có ích sao?”

“Làm một nông dân giỏi chẳng ích lợi gì”, người phụ nữ trả lời, khuôn mặt đỏ lên vì tức giận. “Chồng tôi, không giống như con cóc này, đã từ chối không chịu nịnh nọt các lãnh chúa, cố gắng trồng cấy và bán hàng một cách trung thực.”

Vừa đẩy người phụ nữ và cậu bé ra khỏi cổng, người đàn ông vừa gầm ghè. “Đủ rồi đấy! Anh ta không chịu tuân theo hạn mức hằng năm. Không ai chọc tức cảnh sát thực phẩm mà được yên thân hết. Nào, bây giờ thì biến khỏi đất của tôi ngay!”

Gullible giúp người phụ nữ mang đồ đạc. Cô và con trai chậm chạp bước ra khỏi ngôi nhà của mình. Khi đến một chỗ rẽ trên đường, tất cả ngoái lại nhìn ngôi nhà và trang trại nhỏ nhắn lần cuối. “Bây giờ thì điều gì sẽ xảy ra với cô?” Gullible hỏi.

Người phụ nữ thở dài. “Tôi không đủ tiền mua thức ăn với giá cao. May mà chúng tôi vẫn còn những người thân và bạn bè sẵn sàng giúp đỡ. Nếu không, tôi có thể cầu xin Hội đồng lãnh chúa giúp Davy và tôi. Họ sẽ thích như thế”, cô khẽ nói một cách cay đắng. Cô nắm tay con trai, cầm một cái bọc lớn lên và nói, “đi thôi, Davy.”

Gullible ôm chặt lấy bụng mình, lúc này anh cảm thấy mệt mỏi hơn là đói.

-- Suy ngẫm --

- Tại sao một số nông dân được trả tiền để không trồng trọt?

- Điều này ảnh hưởng thế nào đến giá cả và nguồn cung thực phẩm đối với người tiêu dùng?

- Điều này ảnh hưởng tới người nghèo như thế nào?

- Sẽ xuất hiện kiểu phụ thuộc gì?

- Chính phủ có lợi gì?

- Có những ví dụ thực tế nào về kiểu hành vi này?

- Tại sao chúng ta đánh thuế nhập khẩu đối với thực phẩm?

- Những vấn đề đạo đức nào liên quan đến việc sử dụng vũ lực?

*** “Sản phẩm và việc sản xuất thuộc về người sản xuất. Điều bất công là buộc người nông dân làm nô lệ bằng cách đánh cắp những thứ họ làm ra với sức lao động (việc làm) của họ” (Alan Burris, Tự do nhập môn)

-- Bình luận --

Ở nhiều nước, những nông dân giỏi làm ra nhiều thực phẩm hoặc bán thực phẩm với giá quá thấp có thể bị phạt và bỏ tù. Việc chính phủ can thiệp vào nền kinh tế theo cách này là vi phạm quyền cá nhân. Trên khía cạnh thực tế và nhân đạo thì nó có hại cho người tiêu dùng.

Lý do người dân nghèo không phải vì một số nông dân bán quá nhiều nông sản. Sản lượng cao làm giá thành giảm, do đó có lợi cho mọi người, kể cả người nghèo. Thay vào đó, người dân trở nên nghèo hơn vì những nông dân làm việc hiệu quả bị ngăn cản không được sản xuất. Sự can thiệp được hoàn tất bởi các cơ quan kiểm soát của chính phủ, thuế quan và trợ cấp. Các chương trình trợ cấp một khi đã được đưa ra thì thường không bao giờ chấm dứt. Một chính trị gia sẽ phải rất dũng cảm mới dám đề xuất gỡ bỏ nó.

Nếu không có sự can thiệp của chính phủ, nhu cầu của người tiêu dùng sẽ điều chỉnh việc cái gì được sản xuất và với số lượng bao nhiêu thông qua giá mà người tiêu dùng sẵn sàng trả.

*** “...Và việc đánh mất sản phẩm và tự do của cuộc đời bạn chính là đánh mất phần quá khứ mà bạn đã tạo ra nó” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Bối cảnh --

Tạp chí The Economist từng đưa tin rằng nông dân ở Mỹ được trả tiền để không sản xuất trên khoảng 1/3 diện tích đất có thể canh tác được. Diện tích này vào khoảng 65 triệu acre (mẫu Anh, 1 acre = 0.4 hecta), tương đương diện tích nước Anh.

Hiện nay, nông dân Mỹ vẫn được trả tiền để phá hủy những loại cây trồng như củ cải đường, mận, và nam việt quất. Lạ lùng ở chỗ thông tin này không bị che giấu. Báo chí thường đưa lên trang nhất những tin nóng hổi về thiệt hại do bão hay mưa đá, và họ cũng đưa tin ở trang trong về những thiệt hại lớn hơn đối với mùa màng do các quan chức chính phủ gây ra. Hầu hết mọi người đều chấp nhận điều này bởi họ cho rằng chính phủ chắc hẳn phải hành động với ý định tốt, nhằm mục đích mang lại lợi ích cho công dân của mình. Nhật Bản và Châu Âu còn có những chính sách tệ hơn nhằm đảm bảo rằng các sản phẩm nông nghiệp của họ không bị những nông sản nhập khẩu vượt qua. Tất cả những điều này đều có hại cho người tiêu dùng.

*** “Năm 1982, người đóng thuế ở Mỹ tiêu 2.3 tỉ đô la để mua gần như tất cả sữa bột, pho mát và bơ do người sản xuất bơ sữa của Mỹ làm” (Johanna Neumann, 1983)

-- Tài liệu tham khảo --

Bộ máy tự do (The Machinery Of Freedom) - David (“Davy”) Friedman, Kinh tế học trong một bài học (Economics In One Lesson) - Henry Hazlitt, và Cẩm nang của tự do (Liberty Primer) - Alan Burris đều là những tài liệu tham khảo hữu ích.

Có nhiều sách và bài báo về các chính sách nông nghiệp kinh khủng. Nổi bật là Nông trại Fiasco (The Farm Fiasco) của James Bovard, một bản phân tích đau lòng về sự lãng phí, sai lầm và nạn tham nhũng trong chính sách nông nghiệp.

Trong Hàn gắn thế giới của chúng ta (Healing Our World), chương “Phá hoại môi trường”, Mary Ruwart phân tích tác động của việc trợ cấp đối vói động vật hoang dã, nước và các thói quen trong nuôi trường.

*** “Bạn cho rằng vấn đề của nông nghiệp là gì?”

“Xem nào, ở thời của tôi”, người nông dân trả lời, “khi nói về những gì chúng tôi có thể kiếm được từ 60 acre, là chúng tôi muốn nói đến mùa màng chứ không phải tín dụng của chính phủ”

*

*                 *

CHƯƠNG 5: NẾN VÀ ÁO KHOÁC
- Gullible học cách bảo vệ ngành công nghiệp

Gullible đưa người phụ nữ đau khổ cùng đứa con trai nhỏ đi vài dặm để về nhà người thân của cô. Mọi người vô cùng cảm kích và mời anh ở lại. Nhưng chỉ cần một cái nhìn thoáng qua anh cũng nhận ra rằng ngôi nhà nhỏ chỉ vừa đủ làm chỗ chui ra chui vào cho đại gia đình, vì thế anh xin phép và tiếp tục lên đường.

Con đường đưa anh đến một con sông, nơi có một cây cầu dẫn tới thành phố có tường bao quanh ở phía bờ bên kia. Trên cây cầu hẹp có một sự phân chia rõ rệt. Ở một phía của cây cầu có một tấm biển chỉ về hướng thành phố với dòng chữ “đi vào địa phận thành phố Stulta - đảo Corrumpo”. Ở phía bên kia là tấm biển khác với một câu đơn giản “lối ra, không đi lối này”.

Đó không phải là đặc điểm kỳ lạ nhất của cây cầu. Để có thể vào được thành phố, người ta phải trèo qua nhiều chướng ngại vật ngổn ngang. Hàng đống đá sắc nhọn và những tảng đá lớn chặn đứng lối lên cầu. Nhiều khách bộ hành đã chọn cách để lại hành lý của mình trên đường đi hoặc thả chúng xuống sông hơn là mang chúng qua những chướng ngại vật hiểm trở. Những người khác, đặc biệt là người cao tuổi, chỉ có cách là quay đầu lại. Đi sau một khách bộ hành mệt lử, Gullible để ý thấy con mèo với bộ lông vằn vàng quen thuộc và vành tai phải bị rách đang đánh hơi, cào cào vào một bọc hàng bị bỏ lại. Anh tiếp tục theo dõi và thấy con mèo moi được một mẩu thịt khô từ cái bọc đã rách bươm.

Hoàn toàn trái ngược với cảnh tượng ở trên, phía lối ra của cây cầu thật sạch sẽ và thông thoáng. Những thương nhân mang hàng ra khỏi thành phố một cách dễ dàng Gullible tự hỏi, “tại sao họ lại làm cho việc vào được đây khó khăn đến thế trong khi đi ra lại quá dễ dàng?”

Gullible phải trèo lên phía lối vào của cây cầu, bị trượt chân vì những chỗ giẫm chân không chắc chắn và cố kéo thân mình vượt qua những phiến đá. Cuối cùng anh cũng đến được chỗ hai cánh cửa gỗ dày đang mở, đây là lối đi xuyên qua bức tường lớn bao quanh thành phố. Bên trong người cưỡi ngựa, người mang những hộp và bưu kiện, người đánh các loại xe chở hàng hóa tấp nập trên đường. Gullible rướn thẳng vai, phủi bụi dính trên chiếc áo sơ mi và chiếc quần rách rưới, thẳng tiến qua chiếc cổng. Con mèo bám theo ngay phía sau anh.

Ngay bên trong có một người phụ nữ đang cầm một cuộn da, ngồi đằng sau một cái bàn được phủ đầy trên đó những tấm huy hiệu nhỏ và sáng.

“Anh vui lòng ký tên vào bản kiến nghị này giúp tôi chứ?” người phụ nữ vừa hỏi vừa nở nụ cười và với tay ra để cài một chiếc huy hiệu lên túi áo ngực của Gullible.

“À, tôi cũng không biết nữa”, Gullible lúng túng. “Nhưng liệu cô có thể chỉ đường cho tôi tới trung tâm thành phố không?”

Người phụ nữ nhìn anh nghi ngờ. “Anh không biết thành phố này sao?”

Gullible hơi do dự khi nhận thấy những âm điệu chói tai trong giọng nói của cô gái. Nhưng rất nhanh chóng, anh nói, “tôi có thể ký vào đâu đây?”

Người phụ nữ mỉm cười trở lại. “Cứ ký ngay dưới tên cuối cùng, ở đây này. Anh đang giúp đỡ nhiều người lắm đấy.”

Gullible nhún vai và cầm lấy cây bút. Anh cảm thấy tiếc cho cô gái, cứ ngồi mãi ở đây với đống quần áo nặng trịch, mồ hôi đầm đìa trong một ngày thời tiết dễ chịu và nắng đẹp như thế này. “Đơn này yêu cầu gì vậy?” Gullible hỏi.

Cô siết chặt hai bàn tay trước mặt như thể đang chuẩn bị cho một tiết mục hát đơn ca. “Đây là một bản kiến nghị để bảo vệ việc làm và ngành công nghiệp. Anh cũng ủng hộ việc làm và công nghiệp, phải không? “, cô hỏi.

“Tất nhiên rồi”, Gullible nói, nhớ lại việc một phụ nữ trẻ bị bắt vì đã đe dọa đến việc làm của những người đốn cây. Điều cuối cùng anh muốn là để người khác nghĩ mình không quan tâm đến việc làm của mọi người.

“Làm thế này thì có ích gì?” Gullible hỏi cô gái trong khi anh cố viết tên mình thật xấu để không ai có thể đọc được.

“Hội đồng lãnh chúa có trách nhiệm bảo vệ các ngành công nghiệp địa phương của chúng tôi trước những sản phẩm đến từ bên ngoài thành phố. Anh thấy đấy, chúng tôi đã làm được một số việc với cây cầu nhưng vẫn còn nhiều việc phải làm lắm. Nếu có đủ người ký tên vào bản kiến nghị này, các lãnh chúa sẽ phải hứa cấm toàn bộ hàng hóa từ bên ngoài làm ảnh hưởng đến ngành công nghiệp của tôi.”

“Vậy ngành công nghiệp của cô là gì?” Gullible hòi.

Người phụ nữ tự hào tuyên bố. “Tôi đại diện cho các nhà sản xuất nến và áo khoác. Kiến nghị này kêu gọi một lệnh cấm mặt trời.”

“Mặt trời?” Gullible thở gấp. “Làm thế nào, ...ơ, ...mà tại sao lại cấm mặt trời?”

Cô gái nhìn Gullible một cách đề phòng. “Tôi biết điều đó nghe mạnh bạo quá, nhưng anh không thấy sao, trời đang làm ảnh hưởng đến những người làm nến khoác. Mọi người không mua nến và áo khoác khi họ ấm áp và có đủ ánh sáng. Đấy, thật không thể nào chấp nhận được!”

''Nhưng ánh sáng và nhiệt từ mặt trời là miễn phí mà”, Gullible phản đối.

Người phụ nữ nói với giọng đau khổ. “Đấy chính là vấn đề đấy, anh không hiểu sao?”. Với một tấm bảng nhỏ và mẩu bút chì, cô cố gắng viết ra vài dòng để giải thích. “Theo tính toán của tôi, sự sẵn có lại còn giá rẻ của các yếu tố bên ngoài này đã làm giảm số việc làm và tiền lương xuống ít nhất là năm mươi phần trăm trong các ngành công nghiệp mà tôi đại diện ấy - mà đúng là như thế đấy. Một loại thuế nặng đánh vào cửa sổ, hoặc có thể là một lệnh cấm hoàn toàn, sẽ cải thiện tình hình một cách rõ rệt.”

Gullible đặt bản kiến nghị xuống. “Nhưng nếu người ta phải trả tiền cho ánh sáng và nhiệt, thì họ sẽ có ít tiền hơn để chi tiêu vào những thứ khác - như thịt, hay nước uống, hay bánh mì.”

“Tôi không đại diện cho hàng thịt, nhà sản xuất bia hay lò bánh mì”, người phụ nữ nói thẳng thừng. Cảm nhận được sự thay đổi trong thái độ của Gullible, cô giật lấy bản kiến nghị. “Rõ ràng là anh quan tâm đến ý thích của vài người tiêu dùng ích kỷ hơn là bảo vệ công ăn việc làm và việc đầu tư kinh doanh lành mạnh. Chúc anh một ngày tốt lành”. Cô gái bất ngờ kết thúc cuộc trò chuyện.

Gullible rời khỏi bàn. “Cấm mặt trời ư?”, anh nghĩ, “thật là những ý tưởng điên rồ! Đầu tiên là rìu và thức ăn, rồi đến mặt trời. Không biết họ còn nghĩ ra điều gì nữa đây?”

-- Suy ngẫm --

- Có thật là sẽ tốt hơn cho mọi người khi có được ánh sáng và nhiệt “miễn phí” từ mặt trời không?

- Ai sẽ phản đối?

- Liệu sự phản đối hàng nhập khẩu có tương tự như thế không?

- Các nhóm đối tượng nào sẽ phản đối việc người dân mua sản phẩm giá rẻ từ các nước khác?

- Tại sao?

- Người tiêu dùng có phải chịu thiệt thòi khi hàng hóa nhập khẩu bị cấm?

- Làm thế nào để các nhóm đối tượng ngừng việc nhập khẩu hàng hóa giá rẻ?

- Ví dụ?

- Vấn đề đạo đức ở đây là gì?

*** “Khi hàng hóa không thể vượt qua biên giới thì những chiến binh sẽ làm việc đó” (Frederick Bastiat, 1850)

-- Bình luận --

Tiêu đề của chương này có liên quan đến một trong các bài tiểu luận nổi tiếng của Frederic Bastiat về các nhà sản xuất nến. Các nhà sản xuất nến muốn cấm ánh sáng và nhiệt từ mặt trời, và do đó tạo ra một nhu cầu nhân tạo để “bảo vệ” ngành công nghiệp của đất nước mình.

Nhập khẩu: Các quy định hạn chế nhập khẩu do các chính phủ đề ra không nhằm vào người nước ngoài. Những lệnh hạn chế này nhằm vào người tiêu dùng cách buộc họ phải mua sản phẩm giá cao hơn hoặc chất lượng thấp hơn những thứ mà họ muốn. Bằng việc nâng giá, các rào cản thương mại cũng khiến chúng ta phải chi các khoản tiết kiệm mà chúng ta hoàn toàn có thể sử dụng để mua các sản phẩm khác, được tạo ra bởi việc làm trong các ngành công nghiệp mới.

Vì thế, nếu một người có năm xu và có thể trả một xu cho sản phẩm nhập khẩu, thì sẽ có bốn xu để mua những thứ khác. Nhưng nếu việc nhập khẩu bị cấm thì người đó sẽ phải trả cả năm xu cho các sản phẩm nội địa và sẽ chẳng còn tiền để mua thứ gì khác.

Lý do thường được đưa ra cho các lệnh hạn chế nhập khẩu là: chính phủ đang hành động một cách chính đáng và yêu nước, bảo vệ công ăn việc làm và các công ty trong nước. Tuy nhiên, chừng nào vẫn còn được bảo vệ, họ sẽ không thoát khỏi nhu cầu được bảo vệ. Điều khiến một công ty trở nên cạnh tranh chính là sự cạnh tranh. Nếu họ không thể cạnh tranh được, tốt hơn hết là họ nên dịch chuyển nguồn vốn và lao động vào dòng sản phẩm mà họ có lợi thế hơn các thị trường khác.

Rào cản thương mại nhằm chống lại một quốc gia khác chỉ làm ảnh hưởng đến những người vô tội. Các nước đưa ra rào cản chẳng nhận được gì mà chỉ khiến cho công dân của họ bị thiệt hại do bị trả đũa.

Xuất khẩu: tại sao hàng hóa xuất khẩu của một quốc gia không có tính cạnh tranh? Nguyên nhân thường là do mức thuế cao và các quy định cồng kềnh tại nước xuất khẩu, chứ không phải do sự cạnh tranh mạnh mẽ từ nước ngoài.

Việc bảo vệ ngành công nghiệp địa phương làm chậm đổi mới cạnh tranh. Nó cũng dẫn đến sự phụ thuộc vào các chính trị gia - những người bảo vệ.

“Bảo vệ việc làm và ngành công nghiệp” bằng cách “cấm cạnh tranh không lành mạnh” ở đây tương tự như trường hợp những người xẻ gỗ chống lại việc “cạnh tranh không lành mạnh” từ những sáng chế tiết kiệm sức lao động. Một khi các điều luật được thông qua để bảo vệ các nhà sản xuất nến, các nhà sản xuất áo khoác, và những người xẻ gỗ khỏi sự cạnh tranh, người tiêu dùng sẽ phải trả nhiều tiền hơn khi không có các quy định này.

Điều này thậm chí còn ảnh hưởng đến cả những người được lợi từ việc bảo vệ. Về lâu dài, tất cả chúng ta đều có lợi từ tự do thương mại hơn là từ chính sách bảo hộ.

*** “Việc cấm đoán cản trở người nông dân trở nên giàu có” (khuyết danh)

*** “Dù bạn có cổ vũ cho ý tưởng nào đi nữa thì phương thuốc không nằm ở việc biểu tình chống lại toàn cầu hóa. Tôi tin rằng người nghèo vẫn còn nghèo không phải vì toàn cầu hóa quá nhiều mà bởi vì toàn cầu hóa ít” (Kofi Annan)

*** “Khi nền kinh tế của chúng ta gắn chặt với nhau, chúng ta sẽ không gây hấn” (khuyết danh)

-- Bối cảnh --

Trong lịch sử của châu Âu, đã từng có loại thuế đánh vào cửa sổ. Để tránh thuế này người ta đã phải xây tường bịt kín cửa sổ bằng ván gỗ.

Trong Bản kiến nghị của các nhà sản xuất nến nổi tiếng Bastiat có đoạn trích: “Chúng tôi, những nhà sản xuất đang bị thiệt hại bởi sự cạnh tranh không lành mạnh của một đối thủ nước ngoài giá rẻ. Khách hàng rời bỏ chúng tôi và các ngành công nghiệp liên quan cũng bị liên lụy.”

“Đối thủ này là mặt trời! Xin hãy thông qua một đạo luật yêu cầu che kín các cửa sổ, cửa áp mái, lỗ và vết nứt. Các nhà sản xuất trong nước sẽ được khuyến khích. Nông nghiệp sẽ phát triển mạnh để đáp ứng nhu cầu về mỡ động vật. Nhu cầu về mỡ cá voi sẽ đẩy mạnh ngành tàu biển và cả quốc phòng. Sẽ có nhiều việc làm và mọi người ai cũng được hưởng lợi. Chúng tôi đã luôn luôn phục vụ đất nước và lòng biết ơn đòi hỏi chúng tôi phải được bảo vệ.” (Frederic Bastiat, 1846)

Trong chương 10 của tác phẩm Ngụy biện (Sophisms), Bastiat đã viết: “Ngày xửa ngày xưa, không biết ở nơi nào, đã tồn tại hai thành phố là Stulta và Puera”. (Xem thêm tại: http://www.econlib.org)

Ông tiếp tục kể câu chuyện về hai thành phố cùng xây dựng một con đường cao tốc giữa chúng với chi phí cực kỳ lớn. Sau đó, lại thuê những lao động được trả lương rất cao - “những người cản trở” - những người có nhiệm vụ tạo nên những chướng ngại vật, cũng với chi phí rất lớn nhằm “ngăn chặn dòng lũ” thương mại.

*** “Hai người trao đổi tài sản một cách tự nguyện và cả hai cùng lợi, nếu không họ đã chẳng làm điều đó” (trích từ Những nguyên tắc định hướng của Gullible)

*** “Điều tạo ra chiến tranh chỉnh là triết lý kinh tế của chủ nghĩa dân tộc, cấm vận, kiểm soát thương mại và ngoại hối, phá giá tiền tệ... Triết lý của chủ nghĩa bảo hộ là triết lý của chiến tranh” (Ludwig von Mises)

-- Tài liệu tham khảo --

Tháng 7 năm 2001, Hiệp hội Quốc tế về Tự do cá nhân - http://www.isil.com - đã tổ chức lễ kỷ niệm ngày sinh của Frederic Bastiat, nhà kinh tế học, chinh khách, và tác gia người Pháp. Đáng chú ý là cuốn sách kích thích tư duy dày 75 trang của ông mang tên Luật pháp (The Law).

Cuốn Cần câu cơm kỳ diệu (The Incredible Bread Machine) của R.W. Grant, thảo luận về lịch sử và sức mạnh của chính trị.

Cuốn Hội chợ thương mại (The Fair Trade) của James Bovard.

Xem ý kiến của một bé gái 12 tuổi về xuất nhập khẩu tại: http://www.JonathanGullible.com/FreeMarketSuger.

*

*                 *

CHƯƠNG 6: THUẾ CHIỀU CAO
- Những người cao bị một luật mới buộc phải thấp đi

Khi Gullible sải bước qua thị trấn, gần như ngay lập tức anh nhìn thấy một người đàn ông ăn mặc chỉnh tề, đang cố gắng đi bằng đầu gối một cách khó nhọc. Mặc dù vậy, người đàn ông trông không có vẻ gì là bị cụt chân, chỉ là nhìn anh ta thấp đi. Gullible chạy tới giúp nhưng bị anh ta gạt sang một bên.

“Không cần đâu, cảm ơn anh!” Người đàn ông nói, nhăn nhó đau đớn. “Tôi có thể đi được. Cũng cần có thời gian để làm quen với việc đi bằng đầu gối.”

“Anh không sao chứ? Sao anh không đứng lên mà đi bằng chân?”

“Ôi!” người đàn ông rên rỉ, vặn vẹo vì khó chịu. “Đó là một điều chỉnh nhỏ để thích nghi với luật thuế mới.”

“Luật thuế nào cơ?” Gullible lặp lại. “Thuế thì liên quan gì đến việc đi bộ?”

“Liên quan đến tất cả mọi thứ! Ôi!” Bây giờ người đàn ông mới trở lại tư thế đứng trên gót chân, thoát khỏi cực hình tra tấn. Anh ta lấy chiếc khăn tay từ túi áo sơ mi ra, nhăn trán rồi chuyển trọng tâm từ chân nọ sang chân kia để xoa bóp từng đầu gối một. Trên hai ống quần lộ ra hàng tá miếng vá đã sờn ở hai đầu gối. “Luật thuế...”, anh ta nói, “... gần đây đã được điều chỉnh để đảm bảo sao cho cân đối giữa những người dân có chiều cao khác nhau.”

“Cân đối ư?”, Gullible hỏi.

“Làm ơn cúi xuống một chút để tôi khỏi phải hét lên”, người đàn ông nói. “Như thế tốt hơn rồi đấy. Hội đồng lãnh chúa đã quyết định rằng người cao có quá nhiều lợi thế.”

“Lợi thế của chiều cao ư?”

“Ồ, vâng! Người cao luôn có lợi thế hơn trong tuyển dụng, thăng chức, thể thao, giải trí, chính trị, và thậm chí là cả trong hôn nhân nữa! Ôi!' Anh ta quấn chiếc khăn tay quanh vết rách mới nhất trên ống quần màu xám. “Vì vậy, Hội đồng lãnh chúa đã quyết định đánh thuế chiều cao.”

“Người cao bị đánh thuế ư?” Gullible liếc nhìn sang hai bên và khom người lại.

“Chúng tôi bị đánh thuế tỷ lệ thuận với chiều cao.”

“Không ai phản đối sao?” Gullible hỏi.

“Chỉ có những người không chịu đi bằng đầu gối thôi”, người đàn ông trả lời. “Tất nhiên là cũng có miễn trừ đối với các chính trị gia. Chúng tôi thường bỏ phiếu cho những người cao! Chúng tôi luôn tôn trọng các nhà lãnh đạo.”

Gullible chết lặng. Đột nhiên anh thấy người mình thõng xuống, thu nhỏ lại một cách tự nhiên. Dùng cả hai bàn tay chỉ vào đầu gối của người đàn ông, Gullible hỏi đầy hoài nghi: “Anh đi bằng đầu gối chỉ để tránh bị đánh thuế sao?”

“Chắc chắn rồi!” Người đàn ông trả lời bằng giọng đau khổ. “Toàn bộ cuộc sống của chúng tôi phải thay đối để phù hợp với luật thuế. Một số người còn tập bò rồi đấy.”

“Ôi! Thế chắc phải đau đớn lắm!” Gullible kêu lên. “Vâng, nhưng mà không làm thế thì còn đau hơn. Chỉ có những tên ngốc mới đứng thẳng và trả thuế cao hơn, vì vậy, nếu anh là người thông minh thì nên quỳ đi là vừa. Đứng phải mất nhiều tiền lắm đấy.”

Gullible nhìn ra xung quanh và thấy hàng đống người đang đi lại bằng đầu gối. Một người phụ nữ đang từ từ bò qua đường. Nhiều người cúi gập, vai gù xuống. Chỉ có vài người là đi thẳng, hoàn toàn không đoái hoài gì đến luật thuế mới. Gullible để ý thấy ba người đàn ông đang ngồi trên băng ghế công viên bên kia đường. “Ba người đàn ông kia”, Gullible hỏi. “Tại sao họ lại bịt mắt, bịt tai và cả miệng nữa?”

“À, những người đó à? Họ đang tập luyện...”, người đàn ông vừa trả lời, vừa nghiêng người về phía trước trên hai đầu gối của mình để lết đi, “...để chuẩn bị sẵn sàng cho một loạt các đề xuất thuế mới”.

-- Suy ngẫm --

- Dùng thuế để điều chỉnh hành vi có hợp lý?

- Người dân có thay đổi lối sống để được giảm thuế?

- Các nhà chức trách liệu có hiểu biết và đạo đức hơn những người khác?

- Có bất công không khi người ta cao?

- Ví dụ?

- Những vấn đề đạo đức ở đây là gì?

-- Bình luận --

Bằng cách đánh thuế, chính phủ có phương tiện để thao túng hành vi của công dân. Điều này xâm phạm quyền tự do cá nhân. Khi thuế trở nên quá nặng nề, người dân phải thay đổi lối sống để đề phòng các loại chi phí, sự bất tiện và sự mất phẩm giá sinh ra từ các loại thuế.

Khi chính phủ muốn hạn chế một hành vi không mong muốn nào đó, họ đánh thuế nó. Bằng cách tăng một vài loại thuế được coi như “thuế tội lỗi”, nhà nước tuyên bố rằng “đây là những tội lỗi, những việc mà các anh không nên làm, vì thế chúng tôi sẽ đánh thuế chúng”. Nhà nước đã cố gắng hạn chế việc uống rượu và hút thuốc bằng cách này. Trớ trêu thay, các loại thuế cũng có tác dụng tương tự đối với các hành vi khác như lao động và tiết kiệm. Vì vậy, lao động, tiết kiệm, và tự cung tự cấp cũng bị coi là hành vi tội lỗi.

Càng làm việc nhiều - ở đây làm việc cũng bị coi là “tội lỗi” - thì càng bị đánh thuế nhiều. Theo cách này, chính phủ cũng coi việc kinh doanh phát đạt là tội lỗi. Điều này thậm chí vẫn xảy ra ngay cả khi các doanh nghiệp làm ăn có lãi cung cấp hàng hóa, dịch vụ, việc làm và thu nhập cho người dân, mà tất cả đều góp phần làm tăng thu nhập từ thuế của quốc gia.

Nói cách khác, nhà nước không khuyến khích làm việc và tự chịu trách nhiệm - hành vi chắc chắn không phải là tội lỗi và được phần lớn mọi người khuyến khích. Các chính phủ thường có xu hướng đánh thuế những thứ hiệu quả và trợ cấp cho những thứ kém hiệu quả.

Thuế “câm” hay thuế ẩn có ảnh hưởng nặng nề tới người dân có thu nhập thấp - những người có ít ảnh hưởng đối với quan chức chính phủ. Những loại thuế này trừng phạt những người có thu nhập thấp có ảnh hưởng ít hơn các quan chức chính phủ. Những loại thuế, được ngụy trang dưới nhiều hình thức, luôn ảnh hưởng tới cuộc sống của chúng ta bởi mong muốn của các chính trị gia hiếm khi trùng với mong muốn của người dân.

Việc kiểm soát người dân thông qua thuế, giấy phép và các quy định ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế, làm tăng chi phí và làm giảm nhu cầu về lao động. Điều này thường dẫn đến sự thù địch và bạo lực giữa các nhóm khác nhau ủng hộ hoặc phản đối chính phủ.

*** “Chúng tôi và tất cả những người tin vào tự do như chúng tôi, thà chết đứng chứ không bao giờ chịu quỳ gối. Và những người bất chấp sự thao túng của chính phú thật đáng tự hào” (Dẫn lời của Franklin Roosevelt, mặc dù vậy, có lẽ ông cũng không muốn mọi người phản đối một số hành động của chính phủ của mình)

-- Bối cảnh --

Chương này đề cập tới ý tưởng cho rằng cần phải áp đặt công bằng cho tất cả mọi người. Trong chương này, các chính trị gia cố gắng buộc mọi người phải có cùng một chiều cao.

Như chúng ta đã thấy trong chương trước, người dân ở châu Âu đã từng phải thay đổi lối sống của mình bằng cách không sử dụng ánh sáng mặt trời để không phải đóng thuế. Ngày nay cũng không khác là mấy. Chính phủ cố gắng kiểm soát hành vi của người dân bằng các loại thuế. Luật thuế có ảnh hưởng ngoài sức tưởng tượng tới các cuộc trò chuyện và trong việc hình thành lối sống của người dân.

*** Tiền phạt là thuế đối với việc làm sai. Thuế là tiền phạt đối với việc làm tốt

-- Tài liệu tham khảo --

Cuốn Tự do nhập môn của Alan Burris là cuốn sách khá toàn diện về vấn đề này.

Cuốn Chào mừng đến với ngôi nhà khỉ (Welcome To The Monkey House) của Kurt Vonnegut đề cập tới việc những người khỏe được phân công làm việc nặng để khiến họ ngang bằng với những người còn lại.

Atlas Foundation, một viện nghiên cứu quốc tế năng động và thành công trong việc thúc đẩy tự do thương mại thị trường tự do và trách nhiệm cá nhân, xem thêm tại http://www.atlasusa.org.

*

*                 *

CHƯƠNG 7: NHỮNG QUY HOẠCH TUYỆT VỜI NHẤT
- Gullible xem cảnh phá hủy một ngôi nhà tốt

Những dãy nhà gỗ xám xịt hai hoặc ba tầng chạy dài hai bên đường trong thành phố. Gullible để ý thấy có một ngôi nhà lớn, to đẹp, nằm tách biệt với những ngôi nhà xung quanh, bao quanh là bãi cỏ xanh rộng rãi. Ngôi nhà được xây dựng hết sức kiên cố và được tô điểm bằng những hình trang trí bắt mắt cùng những bức tường trắng còn tươi màu sơn.

Bị thôi thúc bởi sự tò mò, Gullible tới gần ngôi nhà và thấy một đám người đang cầm gậy đập phá mặt sau của ngôi nhà, cố gắng làm cho nó sụp xuống. Họ chẳng nhiệt tình với công việc đó chút nào và làm rất chậm chạp. Gần đó, một người phụ nữ quý phái có mái tóc xám đang đứng với hai bàn tay siết chặt, rõ ràng là không hài lòng với những gì đang diễn ra. Bà ta kêu ầm lên khi thấy một mảng tường rơi xuống. Gullible đi tới chỗ người phụ nữ và hỏi: “Ngôi nhà đẹp quá. Không biết ai là chủ nó vậy?”

“Anh hỏi hay đấy!” Người phụ nữ cao giọng trả lời. “Tôi nghĩ là tôi sở hữu ngôi nhà này.”

“Bà nghĩ rằng bà sở hữu nó ư? Chắc chắn là nếu bà thực sự sở hữu nó thì bà phải biết chứ”, Gullible nói.

Mặt đất rung chuyển khi toàn bộ bức tường phía sau sụp đổ. Người phụ nữ trân trân nhìn đám mây bụi cuộn lên từ đống đổ nát và thốt lên: “Không đơn giản như thế đâu... Quyền sở hữu là quyền được định đoạt, đúng không? Nhưng ai là người định đoạt ngôi nhà này? Hội đồng lãnh chúa định đoạt mọi thứ, thế nên họ mới là chủ thực sự ngôi nhà, mặc dù tôi đã phải trả tiền cho mỗi tấm ván, mỗi cái đinh để xây nên nó.”

Tỏ ra hết sức bực tức, bà ta bước đến và xé tờ giấy duy nhất còn dính lại trên bức tường vừa mới đổ sập. “Anh nhìn thấy cái thông báo này không?” Người phụ nữ vò nát tờ giấy, ném nó xuống và giẫm chân lên. “Các quan chức bảo tôi được xây cái gì, xây kiểu gì, vào thời điểm nào và những vật liệu gì tôi có thể sử dụng. Bây giờ họ lại bảo tôi là họ phải phá dỡ nó. Nghe có giống như tôi đang được sở hữu tài sản của mình nữa hay không?”

“Cái này thì...” Gullible đáp lại một cách dè dặt, “bà vẫn sống trong nhà này chứ?”

“Chừng nào tôi còn có khả năng thanh toán các khoản thuế tài sản. Nếu tôi không trả, mấy vị quan chức hẳn đã tống cổ tôi ra khỏi đây còn nhanh hơn cả lúc họ nói ‘người tiếp theo’ ấy chứ!”. Khuôn mặt người phụ nữ trở nên đỏ nhừ vì giận dữ và tiếp tục nói liên hồi. “Chẳng ai thực sự sở hữu cái gì cả. Chúng tôi vẫn chỉ là người đi thuê nhà từ Hội đồng lãnh chúa chừng nào chúng tôi còn phải đóng thuế do họ đề ra.”

“Bà đã không nộp thuế ư?” Gullible hỏi.

“Tất nhiên là tôi vẫn đóng thứ thuế đáng nguyền rủa ấy”, người phụ nữ kêu lên. “Nhưng như thế vẫn chưa đủ với họ. Bây giờ, họ nói bản quy hoạch của tôi cho ngôi nhà không phù hợp vói quy hoạch của họ - quy hoạch tổng thế của những ‘chủ sở hữu cấp trên’. Họ tịch thu nhà của tôi và trả cho tôi một ít tiền đền bù. Và bây giờ họ sẽ san phẳng nó để làm công viên. Trong công viên sẽ có một đài tưởng niệm lớn - đài tưởng niệm một người trong số họ.”

“Vâng, ít nhất thì họ cũng trả tiền rồi mà”, Gullible nói. Và gần như ngay lập tức hỏi lại, “vậy bà không hài lòng với số tiền đó sao?”

Người phụ nữ ném cho anh một cái nhìn không mấy thiện cảm, và nói: “Nếu tôi hài lòng, chắc họ sẽ không cần đến cảnh sát để tiến hành việc này? Còn số tiền họ trả cho tôi ư? Chẳng qua là lấy được từ những người hàng xóm của tôi thôi. Ai sẽ bồi thường cho họ? Hội đồng lãnh chúa sẽ không trả họ đâu!”

Gullible lắc đầu hoang mang. “Chẳng phải bà đã nói đó là một phần của quy hoạch tổng thể sao?”

“Ha! Quy hoạch tổng thể!” Người phụ nữ mỉa mai. “Đó là kế hoạch thuộc về bất cứ ai có quyền lực chính trị. Nếu tôi dành cả cuộc đời để hoạt động chính trị, hẳn là tôi đã có thể áp đặt kế hoạch của tôi cho tất cả mọi người. Rồi thì sau đó, tôi có thể lấy nhà của người khác thay vì tự tay xây nên chúng. Như thế dễ dàng hơn nhiều!”

“Nhưng cũng cần phải có một bản quy hoạch để có thể xây dựng thành phố một cách hợp lý phải không nào?”, Gullible nói. Anh cố gắng tìm một lời an ủi cho hợp với hoàn cảnh của bà ta. “Bà không tin là Hội đồng lãnh chúa đang tiến tới thực hiện bản quy hoạch đó hay sao?”

Người phụ nữ vẩy tay về phía những dãy nhà. “Đấy anh đi mà xem. Mấy cái quy hoạch tồi tệ nhất chính là mấy cái họ đã làm rồi đấy - chất lượng kém, tốn nhiều tiền lại còn xấu nữa.”

Bà ta quay ra nhìn thẳng vào mặt Gullible. “Anh cứ thử nghĩ xem. Họ xây một cái sân vận động mà chín trên mười khán giả không thể nhìn thấy các môn thi đấu. Vì chất lượng thi công quá kém, số tiền dùng để sửa chữa thậm chí còn gấp đôi số tiền để xây nó. Lúc ban đầu sảnh tiếp khách lớn thì chỉ dành cho du khách chứ không phải cho những người đã đóng thuế để xây nên nó. Ai đã quy hoạch những thứ này? Hội đồng lãnh chúa chứ còn ai nữa. Tên của họ được trang trí khắc trên đá còn bạn bè của họ thì nhận được những hợp đồng béo bở.”

Bà ta vừa tuyên bố vừa gí ngón tay vào ngực Gullible. “Chỉ có các kế hoạch ngu ngốc mới cần đến sự ép buộc. Tôi không đời nào tin vào những gì ép buộc!”. Gần như bốc khói vì tức giận, bà ta trừng mắt nhìn về phía ngôi nhà. “Hãy đợi đấy!”

-- Suy ngẫm --

- Trong trường hợp nào chính phủ có thể lấy nhà của người dân?

- Đâu là vấn đề của quyền sở hữu cao cấp hay quyền trưng thu (eminent domain)?

- Nếu một quan chức có thể sử dụng, kiểm soát, chiếm dụng hoặc phá hủy ngôi nhà của người khác xây dựng nên, thì ai là người thực sự sở hữu ngôi nhà?

- Liệu sáng kiến của tư nhân có giúp tạo ra các tòa nhà tốt hơn và rẻ hơn?

- Thuế tài sản có giống như tiền cho thuê không?

- Ví dụ?

- Vấn đề đạo đức ở đây là gì?

*** “Thành quả của cuộc sống chính là tài sản của bạn. Nó là kết quả của lao động, là sản phẩm của thời gian, năng lượng và tài năng của bạn” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Bình luận --

Đất đai rộng lớn của các quốc gia đều thuộc sở hữu của nhà nước. Nhà nước có quyền thu hồi tài sản của bất kỳ ai nếu đó là “vì lợi ích chung”. Các quan chức nhà nước đơn phương định giá tài sản đó. Nếu bạn chống lại, nhà nước có quyền dùng sức mạnh để thi hành. Vậy, ai mới là người thực sự sở hữu đất đai?

Về lý thuyết, tài sản của bạn là bất kỳ thứ gì thuộc sở hữu của bạn. Đó có thể là ngôi nhà của bạn, trang trại của bạn, đồ chơi của bạn, sách của bạn, hay ô tô của bạn. Sở hữu tức là có quyền quyết định làm gì với nó. Trên thực tế, bạn có quyền làm bất cứ điều gì với nó miễn là không làm ảnh hưởng đến người khác. Bạn có thể sử dụng tài sản của bạn theo bất kỳ cách nào mà bạn muốn. Điều này bao gồm quyền không bán hoặc bán tài sản có lợi nhuận một cách tự nguyện.

Nếu bạn không có quyền định đoạt đối với tài sản của mình, điều đó có nghĩa là nó chưa thực sự là của bạn cho dù bạn là người đã xây nên nó hoặc trả tiền cho nó. Bạn chỉ là “người đi thuê” hoặc “người đi mượn” từ người chủ thực sự là cấp có thẩm quyền cao hơn.

Thử nhìn vào hàng dài những người dân chờ đợi ở phòng cấp giấy phép của địa phương là đủ để thấy chúng ta đang bị kiểm soát và bắt buộc phải tuân theo các quy định như thế nào.

Một điều bất lợi nữa của việc cấp phép là nó hoàn toàn phụ thuộc vào ý muốn của các nhà chức trách. Nếu một quan chức cảm thấy chưa muốn, anh ta hoàn toàn có quyền trì hoãn việc cấp phép đến một thời điểm “thích hợp” hơn. Chính quyền lực này khiến anh ta có nhiều điều kiện để nhận hối lộ. Ở Costa Rica người ta có một câu nói, dịch ra là “ở đâu cần giấy phép, ở đó có xúc xích (hối lộ)”. Giấy phép và các quy định kìm hãm sự tiến bộ. Không phải ngẫu nhiên khi những quốc gia có những quy định hà khắc nhất là những quốc gia có sức tăng trưởng kinh tế kém nhất.

Tình hình sẽ khác nếu một nhóm người tự nguyện đạt được một thỏa thuận để cùng kết hợp tài sản hoặc nhà ở của họ. Sự khác biệt ở đây chính là sự tự nguyện - không giống như các kế hoạch của chính phủ, luôn cho phép một nhóm người áp đặt ý muốn của mình đối với tất cả những người khác.

*** “Bằng cách giả vờ tổ chức, quy định, bảo vệ, hay khuyến khích pháp luật lấy tài sản của người này đưa cho người khác, pháp luật lấy của cải của tất cả mọi người để tập trung vào tay một số người” (Frederick Bastiat)

*** “Nhiều du khách tự hỏi tại sao Geneva, một trong những thành phố giàu nhất thế giới, nơi đóng trụ sở của rất nhiều ngân hàng và tổ chức quốc tế, lại không có lấy nổi một công trình kiến trúc đáng để tự hào. Nhưng nếu như người ta cần phải có giấy phép từ đám thư lại và sự chấp thuận theo kiểu phổ thông đầu phiếu của bọn phàm phu tục tử để có thể xây dựng công trình trên chính mảnh đất của mình và bằng công sức mà mình bỏ ra thì kết quả chỉ có thể là thứ công trình kiến trúc đủ để làm hài lòng đám thư lại phàm phu tục tử mà thôi” (Christian Michael)

-- Bối cảnh --

Eminent domain, tiếng Latin nghĩa là “chủ sở hữu cấp trên”, chỉ việc nhà nước có quyền trưng dụng tài sản cá nhân vào mục đích công cộng.

Lần sửa đổi thứ 5 của Hiến pháp Hoa Kỳ yêu cầu chỉ sử dụng biện pháp đền bù thiệt hại, nhưng liệu có thực sự như vậy không? Làm thế nào để chỉ cần đền bù mà không dùng đến vũ lực để thực hiện điều đó?

*** Ở một vài thành phố, họ phá hủy các tòa nhà để tránh thuế. Họ nên thử xóa bỏ một số loại thuế để giữ lại các tòa nhà

-- Tài liệu tham khảo --

Cuốn Luật pháp (Law) của Bastiat là tài liệu tham khảo tốt nhất về sự trưng dụng được cho phép.

Vì một tự do mới (For A New Liberty) của Murray Rothbard cũng đưa ra một số hướng tiếp cận hay đối với vấn đề khó khăn này.

Quyền trưng thu (Eminent domain) là một hành vi chiếm đoạt. Minh họa về sự lạm dụng quyền này có thể xem tại trang web của Viện Tư pháp: http://www.ij.org.

*

*                 *

CHƯƠNG 8: HAI CHUỒNG “THÚ”
- Thú vật và những người không đóng thuế duy trì vườn thú cùng bị nhốt trong vườn thú khiến Gullible cảm thấy lo lắng về luật pháp

Gullible tiếp tục đi, cảm thấy rất khó hiểu vì những luật lệ kỳ quặc của hòn đảo này. Chắc chắn người dân sẽ không chịu sống với các luật lệ khiến họ bất hạnh như vậy. Có lẽ phải có một lý do hợp lý. Đất đai thật màu mỡ, bầu không khí nhẹ và ấm áp. Đây chắc hẳn phải là thiên đường.

Gullible thong thả sải những bước dài qua thị trấn. Anh bước tới một đoạn đường với hàng rào sắt kiên cố dọc hai bên đường. Đằng sau hàng rào phía bên phải là những con thú lạ với nhiều hình dáng và kích thước khác nhau - hổ, ngựa vằn, khỉ - nhiều đến mức không thể đếm được. Đằng sau hàng rào phía bên trái là hàng chục người, cả đàn ông và đàn bà, đang đi lại, tất cả đều mặc quần áo sọc trắng đen. Hai nhóm đối mặt nhau qua đường trông rất kỳ lạ. Nhìn thấy một người đàn ông mặc đồng phục màu đen đang vung vẩy cây dùi cui đi qua đi lại giữa những cánh cổng khóa chặt, Gullible tiến đến và hỏi một cách lịch sự: “Những hàng rào này để làm gì vậy?”

Vẫn với một nhịp đi không thay đồi và chiếc dùi cui trên tay, người bảo vệ trả lời một cách tự hào, “một cái là của vườn thú”.

“Ồ”, Gullible nói, nhìn chăm chú vào mấy con thú với bộ lông dày và những chiếc đuôi dài đang nhảy nhót trong vườn thú.

Người bảo vệ, vốn đã quen vói việc dẫn bọn trẻ đi thăm vườn thú, tiếp tục giảng giải. “Anh có thấy sự đa dạng động vật ở kia không?”

Ông ta chỉ tay về phía bên phải con đường. “Chúng được mang tới đây từ khắp nơi trên thế giới. Hàng rào có tác dụng giữ những con thú một cách an toàn ở nơi mà người ta có thể nghiên cứu chúng. Anh biết đấy, không thể để cho lũ thú lạ chạy lung tung làm hại đến xã hội.”

“Wow!” Gullible thốt lên. “Chắc hẳn ông phải tốn rất nhiều tiền để mang lũ thú từ khăắp nơi trên thế giới đến đây và nuôi chúng.”

Người bảo vệ cười với Gullible và khẽ lắc đầu. “Ồ, tôi không phải là người trả tiền cho vườn thú này. Mọi người ở Corrumpo đều phải trả thuế vườn thú.”

“Tất cả mọi người ư?”, Gullible hỏi, bất giác nhận ra rằng túi mình rỗng tuếch.

“Xem nào, có vài người cố tình trốn tránh trách nhiệm. Họ nói rằng họ chẳng quan tâm đến vườn thú. Những người khác thì không chịu đóng thuế vì cho rằng động vật cần được nghiên cứu ở nơi sinh sống tự nhiên của chúng.”

Người bảo vệ quay mặt về phía hàng rào bên trái con đường, gõ gõ chiếc dùi cui lên cánh cửa sắt nặng nề. “Khi các công dân không chịu đóng thuế vườn thú, thuế tài sản, thuế chiều cao hay thuế cửa sổ, chúng tôi nhốt họ vào đây, đằng sau những song sắt này. Những con người lạ lùng như vậy cần được nghiên cứu. Họ cũng cần bị ngăn không cho chạy lung tung ngoài đường và làm tổn hại đến xã hội.”

Gullible bắt đầu thấy đầu óc quay cuồng, không tin nổi vào những gì mình đang nghe. So sánh giữa hai nhóm ở hai phía của hàng rào, anh nghĩ không biết mình có nên trả tiền duy trì vườn thú cho người bảo vệ hay không. Anh nắm lấy song sắt và chăm chú quan sát gương mặt của những người bị giam giữ trong bộ quần áo kẻ sọc. Tiếp đó, anh quan sát sự ngạo mạn trên gương mặt người bảo vệ vẫn đang đi đi lại lại, tay vung vẩy chiếc dùi cui.

Con mèo già màu vàng vẫn chạy qua chạy lại giữa các song sắt của vườn thú, không ngừng lùng sục thức ăn. Người bảo vệ gõ mạnh cây gậy vào một song sắt khiến nó sợ hãi chạy vụt đi và trốn sau chân của Johathan. Nó ngồi xuống liếm chân trước và gãi phía sau cái tai rách.

“Tao chắc rằng mày thích chuột, phải không mèo? Rất nhiều chuột”, Gullible nói. Anh vuốt ve đầu con mèo và đặt tên cho nó. “Tên là Chuột nhé? Nào, Chuột, bây giờ thì mày đã từng ở cả hai phía của hàng rào rồi. Theo mày thì ở bên nào nguy hiểm hơn?”

-- Suy ngẫm --

- Có nên buộc người dân đóng tiền duy trì vườn thú không?

- Nguyên nhân người dân không đóng tiền có thể là gì?

- Điều gì xảy ra đối với những người không đồng ý trả các loại thuế như vậy?

- Người ở phía trong hàng rào làm hại người ở ngoài hay ngược lại?

- Ví dụ?

- Các vấn đề đạo đức ở đây là gì?

-- Bình luận --

Các quan chức thực thi pháp luật do chính trị gia đặt ra. Ở cương vị này, họ có thể tác động đến những chính bị gia có trách nhiệm làm luật. Họ không được dân bầu do đó không chịu trách nhiệm trước nhân dân, tuy vậy họ lại có thể kiểm soát hầu hết mọi khía cạnh của đời sống xã hội và thường có các dự tính riêng cũng như các mối ân oán riêng.

Tất cả các quan chức đều là công chức, nhưng những công chức ở vị trí thấp hơn có thể không liên quan nhiều đến việc thực thi pháp luật. Công chức (phi quân sự) không do dân bầu và được tuyển làm người phục vụ cho nhân dân (bao gồm cả bạn và tôi). Họ là những nhân viên cấp phát bằng, nhân viên giao thông, viên chức chính quyền, nhân viên vườn thú công, và người quản lý nhà tù.

Bạn có vui khi biết rằng tiền của mình được dùng vào những việc mà bạn không cần? Liệu có công bằng không khi chúng ta bị phạt, hoặc thậm chí bị bỏ tù vì không trả tiền cho những dịch vụ chỉ có tác dụng làm vừa lòng một số người?

Nếu tính các dịch vụ công do nhà nước hoặc chính quyền địa phương cung cấp và xem bao nhiêu trong số đó chỉ phục vụ cho một số ít người, bạn sẽ thấy rằng doanh nghiệp tư nhân là một cơ chế công bằng hơn. Doanh nghiệp tư nhân có nhiều động lực hơn để phục vụ những người sẵn sàng trả tiền cho dịch vụ một cách hiệu quả hơn. Chỉ có những người sử dụng dịch vụ cho các doanh nghiệp cung cấp thì mới trả tiền cho các doanh nghiệp này. Sự cạnh tranh giành khách hàng tạo động lực mang lại những dịch vụ, giá cả và sự chăm sóc khách hàng tốt hơn. Những người không cần dịch vụ đó sẽ không trở nên nghèo hơn vì phải trả tiền cho những dịch vụ mà họ không cần đến. Những người này có thể tiêu tiền vào các dịch vụ mà họ cho rằng có ích hơn đối với bản thân họ.

*** “Khi có sự xung đột giữa luật lệ và đạo đức, công dân phải đối mặt với sự lựa chọn tàn khốc giữa việc từ bỏ nguyên tắc đạo đức hoặc không chấp hành pháp luật” (Frederick Bastiat)

*** “Nhà nước đại diện cho bạo lực dưới hình thức tập trung và có tổ chức” (Mahatma Gandhi)

-- Bối cảnh --

Chương này chủ yếu lấy cảm hứng từ một tin trên tờ báo địa phương ở Hawaii và những tranh cãi xung quanh việc trả tiền cho vườn thú. Vấn đề là thị trường đóng vai trò như thế nào.

Con mèo được đưa vào với mục đích giúp Gullible có thể đưa ra một số nhận xét. Cái tên mà Gullible chọn cho con mèo (Mices - Chuột) thực ra khá gần với tên nhà kinh tế học theo thuyết thị trường Ludwig von Mises nhưng không hề có nghĩa gì sâu xa hơn, con mèo chỉ là “một người bạn đồng hành”.

Viện Ludwig von Mises, được thành lập năm 1982, là một tổ chức giáo dục độc đáo chỉ chuyên về các tác phẩm của Ludwig von Mises và nhằm thúc đẩy sự tiến bộ của trường phái kinh tế học Áo. Vợ của Ludwig, bà Margit Serency xinh đẹp, từng làm Chủ tịch của Viện Mises. Khi cầu hôn bà, Mises đã cảnh báo bà rằng mặc dù ông viết nhiều về tiền nhưng ông sẽ không bao giờ có nhiều tiền!

*** “Bởi vậy, bạn cũng không có quyền chỉ định một người nào đó nhân danh bạn sử dụng vũ lực đối với những người khác” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Tài liệu tham khảo --

Các tài liệu tốt về doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp nhà nước bao gồm cuốn Tự do nhập môn của Alan Burris, Thị trường tự do của Taney và Bộ máy tự do của David Friedman.

Những luận thuyết cơ bản của von Mises có thể được download tại: http://www.libertarianpress.com/evm.htm.

Về tư nhân hóa, xem thêm trên trang web của Viện Chính sách công Reason: http//www.privatization.org.

*

*                 *

CHƯƠNG 9: TẠO RA TIỀN
- Gullible được biết về tiền tệ hợp pháp và không hợp pháp

Cùng với chú mèo Mices, Gullible tiếp tục cuộc hành trình. Càng đi, anh càng thấy các tòa nhà to lớn hơn và trên đường có nhiều người hơn. Vì có vỉa hè nên việc đi lại cũng khá thuận tiện, ngay cả đối với những người đi bằng đầu gối. Khi đi ngang qua một tòa nhà gạch lớn, anh nghe thấy tiếng ồn phát ra từ một loại máy móc nghe như tiếng dập từ một cái máy in. “Có lẽ đó là tòa báo của thành phố”, Gullible nói to, như thể mong chờ một câu trả lời từ chú mèo. “Tốt! Như thế ta có thể đọc được tất cả thông tin về hòn đảo này.”

Anh vội vàng tìm lối vào tòa nhà, suýt nữa thì va vào một cặp đôi ăn mặc bảnh bao đang tay trong tay đi bộ dọc theo con đường rải đá. “Xin thứ lỗi, cho tôi hỏi đây có phải là nơi in báo của thành phố không?” Gullible nói.

Người phụ nữ mỉm cười còn người đàn ông đáp lại Gullible. “Tôi e là anh đã nhầm rồi, anh bạn trẻ. Đây là Văn phòng Sản xuất Tiền tệ Chính thức, không phải tòa báo.”

“Ơ...”, Gullible nói với vẻ thất vọng. “Tôi cứ tưởng đây là nơi in những thứ quan trọng.”

“Vui lên đi anh bạn” người đàn ông nói. “Chẳng nơi nào in thứ gì quan trọng hơn nơi này đâu. Phải không em yêu?” Người đàn ông vỗ nhẹ vào bàn tay đeo găng của người phụ nữ đi cùng.

“ Vâng, đúng thế đấy'“, người phụ nữ cười khúc khích. “Nơi này mang lại hạnh phúc cho mọi người với những gì nó in ra.”

“Đìều đó nghe thật thú vị!”, Gullible hào hứng. “Tiền chắc chắn sẽ làm cho tôi hạnh phúc ngay đấy, giá mà tôi có thể in một ít tiền nhỉ...”

“Ồ, không!”, người đàn ông tỏ ý không ủng hộ và lắc lắc ngón tay trước mặt Gullible. “Chằng liên quan gì đến nhau cả.”

“Phải đấy”, người phụ nữ đồng tình. “Những kẻ in tiền mà không được phép của Hội đồng lãnh chúa sẽ bị bỏ tù vì tội làm giả đấy. Chúng tôi không chấp nhận những kẻ bất lương”

Người đàn ông gật đầu mạnh mẽ. “Khi bọn in tiền giả dùng tiền chúng in ra, sẽ có quá nhiều tiền lưu thông. Giá cả sẽ tăng vọt, tiền lương, tiền tiết kiệm và lương hưu chẳng còn giá trị gì hết. Như thế không phải là trộm cắp thì là gì?!”

Gullible cau mày. Ồng ta đã bị mất trộm cái gì chứ? “Chẳng phải ông đã nói rằng việc in thật nhiều tiền làm cho con người hạnh phúc sao?”

“Ồ, đúng, đúng là thế”, người phụ nữ trả lời, “nhưng với điều kiện...”

“... đó là in tiền hợp pháp”, người đàn ông xen vào trước khi người phụ nữ nói hết câu. Haì người này hiểu nhau đến nỗi còn nói hộ cho nhau được. Người đàn ông lấy chiếc ví da từ túi áo khoác và chìa một mẩu giấy cho Gullible xem. Ông ta chỉ vào con dấu chính thức của Hội đồng lãnh chúa và giải thích, “anh xem đây này. Như thế này có nghĩa là ‘Phương tiện trao đổi hợp pháp’, và vì thế nó được coi là tiền chính thức.”

“Việc in tiền chính thức được gọi là ‘chính sách tiền tệ’”. Người phụ nữ tiếp tục, như thể đã học thuộc lòng. “Chính sách tiền tệ là một kế hoạch tổng thể.''

Người đàn ông vừa cất ví vừa nói thêm, “nếu đã là chính thức, thì 'phương tiện trao đổi hợp pháp' không phải là kẻ trộm.”

“Chắc chắn rồi!” người phụ nữ đồng tình. “Hội đồng lãnh chúa sử dụng 'phương tiện trao đổi hợp pháp' này nhân danh chúng tôi mà.”

“Vâng, và họ rất hào phóng”, người đàn ông vừa nói vừa nháy mắt. “Họ sử dụng tiền chính thức để chi cho những dự án liên quan đến những người ủng hộ trung thành của họ, đặc biệt là những người đã giúp họ trúng cử.”

“Một câu hỏi nữa, nếu ông bà không phiền”, Gullible tiếp tục. “Ông nói rằng khi tiền giả ở khắp nơi, thì giá cả tăng cao còn tiền lương, tiền tiết kiệm và lương hưu trở thành vô giá trị. Chẳng lẽ điều này không xảy ra khi có nhiều tiền hợp pháp sao?”

Hai người nhìn nhau vui vẻ. Người đàn ông nói. “Vâng, giá vẫn tăng, nhưng chúng tôi luôn thấy hạnh phúc khi Hội đồng lãnh chúa có nhiều tiền hơn để chi tiêu cho chúng tôi. Luôn có rất nhiều nhu cầu từ những người thất nghiệp, những người đang làm việc, những trường hợp ngoại lệ, không ngoại lệ, người trẻ, người không trẻ, người nghèo, và cả người không nghèo.”

Người phụ nữ nói thêm, “Hội đồng lãnh chúa đã tìm hiểu nguyên nhân của các vấn đề giá cả một cách cẩn trọng. Họ đã xác định được điềm rủi và thời tiết xấu là nguyên nhân chính. Sự bất thường của thiên nhiên đã gây ra việc tăng giá và khiến cho đời sống của chúng tôi trở nên khó khăn - đặc biệt là ở những vùng làm lâm nghiệp và nông nghiệp.”

“Thực tế đúng là như thế đấy!” Người đồng hành của bà ta thốt lên. “Hòn đảo của chúng tôi bị bao vây bởi nhiều nguy cơ có thể hủy hoại nền kinh tế vì giá cả tăng cao. Đến một ngày nào đó có lẽ chúng tôi sẽ kiệt quệ hoàn toàn vì giá củi đốt và đồ ăn mất thôi.”

“Còn giá thấp ư”, bà ta rên lên. “Mấy người kia, với cái kiểu mua tranh bán cướp ấy, sẵn sàng bán nến và áo khoác cho chúng tôi với giá rẻ như bèo. Còn Hội đồng lãnh chúa khôn ngoan của chúng tôi cũng biết cách nghiêm khắc với đám quái vật rồi”. Bà này vừa nói vừa quay ra giật giật tay áo người đàn ông.

“Hoàn toàn đúng”, ông ta nói với người phụ nữ. “Xin thứ lỗi cho chúng tôi, anh bạn trẻ. Chúng tôi có hẹn với ngân hàng đầu tư của mình bây giờ. Phải nhanh tay nắm bắt sự bùng nổ của thị trường đất đai và kim loại quý. Đi nào, em yêu.” Người đàn ông nghiêng mũ chào còn người phụ nữ cúi đầu một cách lịch sự, cả hai chia tay Gullible một cách vui vẻ.

-- Suy ngẫm --

- In nhiều tiền là việc làm tốt hay xấu?

- Ai quyết định việc in tiền?

- Những người khác bị ảnh hưởng như thế nào?

- Đâu là sự khác nhau giữa người in tiền giả và người in tiền chính thức?

- Nếu như giá cả hầu như không thay đổi giữa các thế hệ thì có giúp cho người ta hiểu thêm về giá trị và hoạch định cuộc sống tốt hơn không?

- Ai phải chịu trách nhiệm khi giá cả tăng?

- Ví dụ?

- Vấn đề đạo đức ở đây là gì?

-- Bình luận --

Khoai tây được định giá bằng số lượng khoai tây có để bán.

Giả sử bạn là người trồng khoai tây còn hàng xóm của bạn trồng táo. Bạn đồng ý thỏa thuận với anh ta cứ 10 củ khoai tây đổi lấy 10 quả táo. Nhưng bỗng nhiên bạn thu hoạch được nhiều khoai tây hơn dự kiến. Giờ đây khoai tây của bạn không còn giữ được giá trị trao đổi như trước nữa. Hàng xóm của bạn sẽ đòi 20 củ khoai tây đổi 10 quả táo.

Với đồng tiền cũng vậy. Nếu có ít tiền lưu thông thì tiền sẽ có giá trị hơn. Bạn sẽ có thể mua rất nhiều với 10 đồng. Trái lại, nếu thị trường đột nhiên có quá nhiều tiền thì giá trị của từng đơn vị tiền bị giảm đi. Là một người tiêu dùng, bạn sẽ phải mất nhiều tiền hơn để mua cùng một số lượng hàng hóa như trước. Mỗi đơn vị tiền lúc này có giá trị thấp hơn giá trị của nó trước đó.

Chuyện gì sẽ xảy ra nếu chính phủ cứ in thật nhiều tiền? Có, chắc chắn là có vấn đề. Việc làm đó không chỉ khiến cho đồng tiền quốc gia bị giảm giá trị mà còn là cho người dân có xu hướng mua thật nhiều hàng hóa trước khi giá tăng. Người ta sẽ có cảm giác là cuộc sống đang đi lên vì thấy có nhiều tiền hơn. Tuy nhiên, qua thời gian, số tiền này sau khi đã được trao đi đổi lại rất nhiều lần sẽ đến tay của những người có thu nhập và khoản tiết kiệm cố định, những người vẫn chỉ kiếm được ngần đấy tiền nhưng lại phải tiêu ngày một nhiều hơn để mua hàng hóa.

Đây chính là lạm phát. Trách nhiệm của chính phủ đối với vấn đề này nhiều khi bị lãng quên, thay vào đó người ta thường đổ lỗi cho những người bán hàng hay người nông dân vì đã tăng giá bán.

Kiểm soát tiền tệ là một trong nhiều cách để nhà nước đảm bảo cho một vài thứ: sự phình to của các cơ quan chính phủ, phần thưởng cho các nhóm người và các công ty được ưu đãi, các vụ ngã giá trao đổi trong các cuộc bầu cử.

Chính phủ, không giống như doanh nghiệp tư nhân, không thu được tiền từ dịch vụ mà phải buộc người dân đóng tiền. Đây chính là sự đánh thuế. Nhưng việc đánh thuế không thể áp dụng một cách phổ biến. Vì vậy, một biện pháp đề ra là in thêm tiền. Với nhiều tiền hơn được lưu hành, nền kinh tế dường như có dấu hiệu đi lên trong một thời gian. Tình trạng này tiếp diễn cho đến khi lạm phát bắt kịp và tất cả các hàng hóa đều trở nên đắt đỏ hơn. In tiền ngay trước khi diễn ra bầu cử là một cách khôn khéo để khiến cho mọi người nghĩ rằng đảng cầm quyền đang điều hành tốt. Chỉ sau bầu cử, người ta mới cảm nhận rõ ảnh hưởng của lạm phát. Lúc đó đã quá trễ cho các cử tri để có thể phản ứng.

Tác động của tiền giả giống như việc ăn cắp tiền lương, tiết kiệm và lương hưu của người khác. Chính phủ rõ ràng không muốn có sự cạnh tranh như vậy từ những người in tiền tư nhân, vì thế họ coi việc người khác in tiền là bất hợp pháp. Nếu người dân có quyền lựa chọn, chắc chắn họ sẽ không sử dụng tiền mất giá mà sẽ dùng loại tiền có giá trị ồn định. Nhưng chính phủ cũng không muốn bị cạnh tranh theo cách này. Vì thế, các chính phủ chỉ cho phép sử dụng tiền của họ hay còn gọi là phương tiện trao đổi hợp pháp.

*** “Tại sao bánh mì lại rẻ hơn kim cương? Bởi vì kim cương hiếm hơn bánh mì” (Murray Rothbard)

*** “Ngân hàng có nhiều tiền mới in thì luôn sẵn sàng cho vay” (Alan Burris, Tự do nhập môn)

*** “Giá trị thực sự chỉ có thể tồn tại khi có sự tự do lựa chọn. Đây là cơ sở của một xã hội tự do thực sự” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

*** “Cách duy nhất để tách tiền bạc ra khỏi chính trị là tách chính trị ra khỏi việc tạo ra tiền bạc” (Richard M. Salsman)

-- Bối cảnh --

Các thương nhân cần sử dụng một thứ gì đó được chấp nhận rộng rãi, bền và thuận tiện để đo giá trị hàng hóa. Kim loại quý như vàng và bạc đã chứng tỏ tính ưu việt trong việc phục vụ mục đích này. Các thợ kim hoàn và chủ nhà băng sau đó đã sử dụng ngân phiếu để đảm bảo an toàn và thuận tiện hơn trong trao đổi. Cuộc cạnh tranh giữa các ngân hàng và các loại tiền, gắn với trách nhiệm cá nhân chặt chẽ đã giữ cho tiền mặt ổn định, bởi người dân sẽ từ chối sử dụng các loại tiền mất giá trị (bị lạm phát).

Năm 1844, Ngài Robert Peel đã soạn thảo Luật Peel, cho phép Ngân hàng Anh quốc độc quyền trong việc phát hành tiền giấy.

-- Tài liệu tham khảo --

Cuốn Chính phủ đã làm gì với tiền của chúng ta? (What Has The Government Done To Our Money?) của Murray Rothbard là một cuốn sách thú vị về lịch sử của tiền tệ và ngành ngân hàng.

Cuốn Phi quốc gia hóa tiền tệ (Denationalisation Of  Money) của F. A. Hayek đưa ra ý tưởng chấm dứt việc độc quyền tiền tệ và cho phép có sự cạnh tranh giữa các loại tiền tệ. Bảo vệ những điều không thể bảo vệ (Defending The Undefendable) của Walter Block cũng là một cuốn sách thú vị về tiền giả.

Viện nghiên cứu Von Mises đã kêu gọi trở về với bản vị vàng, trong khi đó có một số người khác chỉ đơn giản là ủng hộ việc lựa chọn tiền tệ và chấm dứt đấu thầu hợp pháp, xem thêm tại: http://www.mises.org.

Trường Đại học Sheffield cung cấp trang web về tự do ngân hàng: http://www.shef.ac.uk/~var/free-banking/index.html.

Về chính sách tiền tệ và ngân hàng, xem thêm tại: http://www.cato.org/research/mon-st.html.

Bảng cân đối tài chính hay báo cáo nợ của các quốc gia là những tài liệu nghiên cứu khá thú vị. Có thể tìm được những tài liệu này bằng cách tra tên ngân hàng dự trữ của nước cần nghiên cứu.

*** “Tham dự các hội nghị về lạm phát là những chính trị gia - những người đã tạo ra lạm phát và những nhà kinh tế - những người đã chỉ cho họ biết cách tạo ra nó như thế nào” (Richard Needham, 1977)

*

*                 *

CHƯƠNG 10: MÁY GIẤC MƠ
- Một chiếc máy bí ẩn khiến một nhà máy bị đóng cửa

Làm thế nào để Gullible có thể về nhà được bây giờ? Anh là một chàng trai tốt bụng, chân thật, sẵn sàng làm bất cứ công việc gì. Có thể anh sẽ tìm được một việc gì đó ở đội tàu. Chắc hẳn một hòn đảo phải có bến cảng và những con tàu. Khi Gullible đang suy nghĩ về điều đó thì thấy một người đàn ông gày gò đang chất một chiếc máy cồng kềnh lên một chiếc xe ngựa kéo lớn. Ông ta mặc một bộ comple đỏ nổi bật và đội một chiếc mũ sành điệu với chiếc lông cắm trên vành mũ. Nhìn thấy Gullible, ông ta nói lớn. “Này cậu bé, tôi sẽ trả cậu 5 kayn nếu cậu giúp tôi chất hàng.”

“Kayn ư?” Gullible lặp lại một cách tò mò.

“Tiền, tiền giấy ấy. Cậu muốn làm hay không hả?”

“Được” Gullible trả lời, chưa nghĩ ra việc gì tốt hơn. Không phải công việc trên tàu nhưng dù sao thì anh cũng cần tiền để sống. Ngoài ra, người đàn ông trông khôn ngoan và có thể cho anh vài lời khuyên. Sau nhiều nỗ lực kéo rồi đẩy, cuối cùng họ cũng đưa được chiếc máy lên xe. Quệt mồ hôi trên trán, Gullible lui lại thở lấy hơi và nhìn lại thứ mà anh vừa giúp chất lên xe. Đó là một cái máy lớn với những hình vẽ đẹp được sơn khắp thân máy. Trên đỉnh là một cái loa lớn giống như cái mà Gullible từng nhìn thấy trên chiếc máy hát quay tay ở nhà.

“Màu đẹp thật đấy”, Gullible nói, hơi chóng mặt vì nhìn lâu vào những họa tiết rắc rối. “Cái loa lớn ở trên đỉnh để làm gì vậy?”

“Cậu cứ ra đằng trước mà xem.” Gullible liền trèo lên xe và đọc dòng chữ vàng kiểu cách được sơn trên thân máy: “Máy giấc mơ của Golly Gomper.”

“Máy giấc mơ ư?” Gullible lặp lại. “Ý ông là nó sẽ biến giấc mơ thành sự thật?”

“Chắc chắn rồi”, người đàn ông có bộ mặt khôn ngoan trả lời. Ông ta vặn con ốc cuối cùng và dỡ một tấm ván phía sau chiếc máy. Bên trong là một chiếc máy quay đĩa đơn giản. Thay vì tay quay, nó có một cái lò xo với khóa. Một công tắc trên mặt để đĩa.

“Trong này chẳng có gì ngoài một cái máy hát cũ!” Gullible nói.

“Thế cậu muốn cái gì”, người đàn ông trả lời, “bà tiên hộ mệnh chắc?”

“Tôi không biết. Tôi nghĩ nó sẽ phải... bí ẩn một chút. Dù gì thì nó cũng phải đặc biệt thế nào mới biến được giấc mơ của con người thành sự thật chứ.”

Người đàn ông nhếch mép cười một cách kín đáo rồi ném về phía Gullible một ánh nhìn dài, khó chịu. “Lời nói, anh bạn tò mò của tôi ạ. Chỉ cần lời nói để biến giấc mơ thành sự thật, vấn đề ở chỗ cậu không biết ai là người sẽ nhận được giấc mơ khi cậu ước điều gì đó.”

Nhìn thấy vẻ mặt bối rối của Gullible, người đàn ông thò tay vào túi và lấy ra một tấm danh thiếp nhỏ và cứng, ông ta tự giới thiệu bản thân với giọng mũi không êm tai chút nào, “Tanstaafl là tên tôi. P.T. Tanstaafl.” Ngay lúc đó ông ta nhận ra đã đưa nhầm danh thiếp cho Gullible, trên đó ghi tên “G. Gomper”. Ông ta giật tấm danh thiếp lại. “Xin lỗi, con trai, đó là danh thiếp của ngày hôm qua.”

Lục lọi ví một hồi, ông ta tìm thấy một tấm danh thiếp hơi khác một chút về kích thước và màu sắc, trên đó ghi tên của ngày hôm nay. Tiếp đó, ông ta rút ra một tấm poster với dòng chữ vàng cầu kỳ in đè lên cái tên cũ. Tấm poster viết “Máy giấc mơ của Tiến sĩ Tanstaafl.”

Người đàn ông giải thích một cách trơn tru, “con người có mơ ước, đúng không? Chỉ là họ không biết cách biến mơ ước đó thành hiện thực, đúng không?”

Tiến sĩ Tanstaafl gật đầu mỗi khi nói “đúng không?”. Gullible cũng bắt đầu gật theo một cách ngớ ngẩn.

“Cậu trả tiền, vặn khóa và chiếc hộp cũ này sẽ phát đi phát lại một lời hướng dẫn nào đó, đúng không?” Tanstaafl lại gật đầu và Gullible cũng gật theo. “Thông điệp lúc nào cũng giống nhau và lúc nào cũng có rất nhiều ngưởi muốn nghe nó, đúng không?”

“Thông điệp là gì vậy, ông Tanstaafl?” Gullible hỏi, tự nhiên nhận ra đầu mình đang gật lên gật xuống.

Người đàn ông nhắc Gullible. “Vui lòng gọi tôi là Tiến sĩ Tanstaafl. Như tôi đã nói rồi đấy, Máy giấc mơ bảo mọi người hãy nghĩ đến bất kỳ thứ gì họ muốn có, và...”, người đàn ông nhìn quanh xem có ai đang nghe trộm không, “... sau đó nó bảo người mơ cần làm gì - một cách rất thuyết phục, đúng không?”

“Ý ông là thôi miên họ sao?” Gullible hỏi, mắt mở to.

“Ồ, không, không, không, không, không, không!”, người đàn ông phản đối. “Nó nói với mọi người rằng họ là người tốt, và điều họ mong ước cũng là điều tốt, đúng không! Nó tốt đến mức họ phải cầu xin nó, đúng chưa!”

“Thế thôi ư?” Gullible hỏi một cách ngỡ ngàng, “chỉ có thế?”

Sau một thoáng ngập ngừng, Gullible lại hỏi. “Thế những người mơ này cần gì?”

Người đàn ông lấy một can dầu và bắt đầu tra dầu vào các bánh răng bên trong. “Xem nào, nó còn tùy thuộc vào việc tôi để chiếc máy này ở đâu. Tôi thường để nó trước một nhà máy giống như nhà máy này - Bastiat Builder.” Ông ta chỉ một ngón tay về phía ngôi nhà hai tầng lụp xụp bên kia đường. “Đôi khi tôi để trước cửa Nhà Hội Đồng. Quanh đây mọi người lúc nào cũng muốn tiền. Tiền là tốt, cậu biết đấy, vì giá cả lúc nào cũng tăng và mọi người luôn cần nhiều tiền hơn, đúng không?”

“Tôi cũng nghe người ta nói vậy”, Gullible trả lời, nhướng mắt với vẻ cảm thông. “Thế họ có được tiền không?”

Người đàn ông lùi lại và lau tay vào một cái giẻ. “Một số, như thế đó!” ông ta vừa nói vừa búng tay. “Những kẻ mơ mộng đó ào ào tiến về Nhà Hội Đồng và yêu cầu ban hành luật buộc các nhà máy tăng lương và phúc lợi gấp ba lần.”

“Phúc lợi gì cơ?” Gullible hỏi.

“Ví dụ như sự bảo đảm. Càng nhiều sự bảo đảm càng tốt, đúng không? Những kẻ mơ mộng yêu cầu ban hành luật buộc các công ty mua bảo hiểm cho họ, bảo hiếm ốm đau, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm tử tuất, đúng không?”

“Thế thì tốt quá!” Gullible thốt lên. “Những người mơ mộng đó chắc sẽ phải rất sung sướng.” Anh quay lại nhìn nhà máy và nhận ra rằng không có mấy hoạt động ở đó.

Lớp sơn đã bị phai khiến cho ngôi nhà mang vẻ ủ rũ và không có chút ánh sáng nào hắt ra từ những cánh cửa sổ vỡ bẩn thỉu. Những mảnh thủy tinh vỡ nằm rải rác trên via hè.

Người đàn ông đã tra dầu xong, đặt tấm ván trở lại chỗ cũ và vặn chặt những con ốc. Ông ta lau bề mặt sáng bóng của chiếc hộp lần cuối, nhảy ra khỏi thùng xe và đi kiểm tra yên cương. Gullible cũng nhảy xuống, nhắc lại câu hỏi, “Tôi nói là chắc họ phải rất hạnh phúc - ý tôi là có chừng ấy tiền và sự bảo đảm. Và họ cũng biết ơn nữa. Họ có tặng ông huân chương hay mở tiệc ăn mừng không?”

“Chẳng có gì cả”, Tiến sĩ Tanstaafl trả lời cụt lủn. “Suýt nữa thì tôi bị bôi nhựa đường và lông chim vào người. Tối qua họ suýt phá hỏng chiếc Máy giấc mơ mỏng manh của tôi với đá, gạch và gần như tất cả những gì mà họ có thể ném. Anh thấy đấy, nhà máy đóng cửa hôm qua và công nhân đổ tội cho tôi.”

“Sao nhà máy lại đóng cửa?”

“Có vẻ như nhà máy không thể trang trải được việc tăng lương và phúc lợi cho công nhân. Bây giờ họ phải thay máy móc mới và sản xuất cái khác.”

“Nhưng, như thế thì”, Gullible nói, “nghĩa là giấc mơ không hề biến thành sự thật. Nếu nhà máy bị đóng cửa thì không ai được trả lương. Cũng không ai được sự bảo đảm. Không ai được gì cả! Tại sao, vì ông chỉ là một kẻ lừa đảo. Ông nói chiếc Máy giấc mơ... “

“Khoan đã, anh bạn! Những giấc mơ có biến thành sự thật đấy chứ. Điều tôi nói là”, người đàn ông chậm rãi nhấn mạnh, “anh không biết ai sẽ nhận được giấc mơ khi anh ước điều gì đó. Mỗi khi có một nhà máy ở đảo Corrumpo này đóng cửa thì chính giấc mơ đó sẽ biến thành sự thật ở đảo Nie bờ bên kia. Một nhà máy mới được mở ở đó, từ đây đến đó đi thuyền chỉ mất một tuần. Ở đó có nhiều việc làm mới và sự bảo đảm. Về phần tôi, dù điều gì xảy nữa thì tôi vẫn thu được tiền từ chiếc máy này.”

Gullible suy nghĩ rất lâu về thông tin có một hòn đảo khác, giàu có hơn hòn đảo này. “Đảo Nie ở đâu vậy?” anh hỏi.

“Ở viễn đông, phía đường chân trời ấy. Dân đảo Nie có một nhà máy giống y như nhà máy này. Khi chi phí cho nhà máy ở đây tăng, các nhà máy ở đó nhận được nhiều đơn hàng hơn. Họ hiểu rằng thêm khách hàng là cách tốt nhất để có thêm mọi thứ - lương và phúc lợi. Công nhân ở Corrumpo không thể chỉ đòi hỏi từ khách hàng. Không có cái gì gọi là bữa trưa miễn phí, cậu biết đấy. Cái gì cũng có giá của nó.”

Tiến sĩ Tanstaafl khịt mũi và lấy dây chằng cái máy lại. Ông ta trả tiền công cho Gullible rồi trèo lên ghế lái và kéo dây cương. Gullible nhìn số tiền mình vừa nhận được và chợt lo rằng không bao lâu nữa số tiền này sẽ trở nên vô gíá trị. Đó chính là loại tiền mà hai người lúc trước đã cho anh xem trước cửa Văn phòng Sản xuất Tiền tệ Chính thức. “Này, Tiến sĩ Tanstaafl, đợi đã?”

“Gì vậy?”

“Ông có thể trả cho tôi loại tiền nào khác không? Ý tôi là, loại tiền sẽ không mất giá ấy?”

“Đó là tiền hợp pháp đấy, anh bạn. Cậu phải nhận nó. Cậu nghĩ là nếu được lựa chọn thì tôi sẽ sử dụng chúng hay sao? Cầm lấy và tiêu nhanh đi!”

Người đàn ông quất ngựa và bỏ đi.

-- Suy ngẫm --

- Giấc mơ của ai đã thành sự thật? Tại sao?

- Tiền lương và phúc lợi ở đâu ra?

- Nguồn tiền đó đã bị phá hủy như thế nào?

- Các nền công nghiệp mới (NIE) được lợi gì từ việc đòi lương cao ở những nơi khác?

- Cái gì có thể thay thế phương tiện trao đổi hợp pháp?

- Câu “Không có cái gì gọi là bữa trưa miễn phí” nghĩa là gì?

*** “Thông thường, tỉ lệ thất nghiệp càng cao thì người ta càng có nhu cầu có thêm sự can thiệp như cũ của chính phủ vào nền kinh tế, trong khi đây lại chính là nguyên nhân dẫn tới sự thất nghiệp trước đó” (Alan Burris, Tự do nhập môn)

-- Bình luận --

Do cử tri mơ ước trở nên giàu có và an toàn hơn, việc họ tìm cách dễ dàng nhất để đạt được mơ ước là điều tự nhiên. Làm việc đòi hỏi thời gian và nỗ lực, do đó cử tri thường tìm cách khác để trở nên giàu có và an toàn. Sự thay thế hợp pháp của việc làm lụng chăm chỉ là chính trị.

Các chính trị gia háo hức làm hài lòng những cử tri này, vì làm thế sẽ giúp bản thân họ duy trì và tăng thêm sự giàu có, an toàn và quyền lực. Do đó các chính trị gia phối hợp với cử tri để thông qua các luật yêu cầu chủ xưởng tăng lương và thêm phúc lợi như bảo hiểm y tế, chi phí tang lễ, chi phí giáo dục, nghỉ phép,...

Các chi phí này làm tăng giá người tiêu dùng phải trả cho chủ xưởng. Do đó người tiêu dùng bắt đầu tìm chỗ khác có giá rẻ hơn và kết quả là mua hàng ở chỗ khác.

Do đó, việc cố gắng áp đặt mức chi phí cao cho cả nhà sản xuất trong nước sẽ gây ra hiệu ứng không đáng có khi khiến họ phá sản hay phải chuyển sang kinh doanh ở nước khác. Các luật này vi phạm quyền của cá nhân kiếm sống trên cơ sở đưa ra các lựa chọn của mình một cách tự do. Xét tổng thể, các luật này gây tổn hại hoặc phá hoại đời sống kinh tế của quốc gia.

*** “Một xã hội thực sự tự do không chỉ là nền tảng thực tế và nhân đạo nhất cho hành động của con người mà còn là nền tảng đạo đức nhất” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Bối cảnh --

Các luật áp dụng cho sản xuất ở phương Tây trong thời kỳ cuối thế kỷ 20 dẫn đến việc nhiều nhà sản xuất chuyển đến các nền kinh tế mới nổi như Singapore, Hong Kong, Đài Loan và Hàn Quốc.

Khi một công ty có trụ sở chính tại một nước nhưng lại xây dựng nhà máy ở một nước khác, chúng ta nói là công ty đó đã thực hiện đầu tư ra nước ngoài. Quá trình này đôi khi được gọi là toàn cầu hóa. Nhiều người phản đối toàn cầu hóa cho rằng quá trình này bóc lột một cách bất công các nền kinh tế mới nổi do trả cho công nhân mức lương thấp hơn ở các quốc gia mà những người này đang sinh sống. Tuy nhiên, người dân ở các nền kinh tế mới nổi này lại không cho rằng họ bị bóc lột. Đối với họ đây chính là một cơ hội tuyệt vời để trở nên giàu có.

“Kayns” ám chỉ đến nhà kinh tế học người Anh John Maynard Keynes. Chính việc in tiền đã khiến cho kế hoạch tài trợ cho thâm hụt bằng “tăng chi, giảm thuế” của ông ta trở thành hiện thực. Samuel Gompers là người sáng lập Đại hội các Công đoàn trong các Tổ chức Công nghiệp ở Mỹ.

*** “Phần lớn sự nghèo đói trên thế giới ngày nay là do luật pháp của chính phủ chứ không phải do sự thờ ơ” (Mary Ruwart, Hàn gắn thế giới của chúng ta)

-- Tài liệu tham khảo --

Xuất xứ câu nói “Không có cái gì gọi là bữa trưa miễn phí” (There Ain't No Such Thing As A Free Lunch) của Tanstaafl như sau: cuốn tiểu thuyết Mặt trăng là một cô bồ cay nghiệt (The Moon Is A Harsh Mistress) của Robert Heinlein, là một câu chuyện khoa học giả tưởng về một vùng đất theo chủ nghĩa tự do trên mặt trăng. Hai nhân vật đi vào một quán bar nơi có biển hiệu “Đồ uống miễn phí”. Một người nói, “nếu đồ uống không miễn phí thì giá thức ăn sẽ chỉ bằng một nửa! TANSTAAFL!”

Cuốn sách Tôi, bút chì: gia đình cây của tôi (I, Pencil: My Family Tree) của Leonard E. Read có một ví dụ tuyệt vời về việc tự do trao đổi đã cho phép hàng triệu người hợp tác với nhau chỉ để làm ra một chiếc bút chì.

Trong cuốn Limón Real của Rigoberto Stewart, bạn đọc có thể thấy những giấc mơ sống giản dị có thể trở thành hiện thực như thế nào.

Độc giả có thể đọc bài viết của Ken Schoolland về luật và quy định về lao động tại địa chỉ: http://www.JonathanGullible.com/DreamMachine.

*** Suy thoái không phải là một hiện tượng mới. Hàng ngàn năm trước đây Noah đã thành công trong việc làm cho một công ty trách nhiệm hữu hạn nổi trong khi cả thế giới chìm theo dòng nước.

*

*                 *

CHƯƠNG 11: BÁN QUYỀN LỰC
- Quý bà Bess Tweed khuyến khích Gullible tham gia chính trị

Một phụ nữ to khỏe và vui vẻ hướng đến chỗ Gullible khi anh đang đứng và nghĩ xem mình nên đi đâu tiếp theo. Không hề do dự, bà ta nắm lấy tay anh và bắt thật chặt. “Xin chào anh, hôm nay quả là một ngày đẹp trời phải không?”, bà ta liến thoắng, vẫn bắt tay anh một cách mạnh mẽ. “Tôi là Bess Tweed, đại diện cho những người dân thân thiện trong khu vực này ở Hội đồng lãnh chúa, tôi sẽ rất biết ơn sự đóng góp và lá phiếu của anh dành cho tôi trong cuộc tái bầu cử. Điều này thực sự cần thiết đối với cộng đồng của chúng ta.”

“Thật không?”, Gullible nói. Tốc độ và sức mạnh lời nói của người phụ nữ khiến Gullible ngạc nhiên. Anh chưa bao giờ gặp một người có thể nói nhiều từ đến thế mà chỉ lấy hơi có một lần.

“Ồ, vâng”, bà Tweed tiếp tục, gần như không để ý gì đến phản ứng của anh, “và tôi sẵn sàng trả tiền cho anh, thật đấy, tôi sẵn sàng trả tiền cho anh, anh không thể yêu cầu một thỏa thuận nào tốt hơn như thế, anh thấy thế có được không?”

“Trả tiền để tôi ủng hộ và bỏ phiếu cho bà ư?” Gullible hỏi với vẻ khó hiểu.

“Tất nhiên, tôi không thể đưa anh tiền mặt - như thế là bất hợp pháp, là đưa hối lộ - anh không phải nói gì thêm nữa!” Bà Tweed vừa nói vừa nháy mắt ranh mãnh và dùng khuỷu tay thúc nhẹ vào sườn anh. Bà ta tiếp tục, “nhưng tôi có thể cho anh thứ cũng tốt như tiền mặt và giá trị hơn nhiều lần những đóng góp của anh dành cho tôi. Dễ như bỡn ấy mà. Tôi đang có vài dự thảo luật trong tay, với nó sau này anh có thể có được nhiều thứ hay ho đấy. Đó là những gì tôi sẽ làm, anh thấy thế nào?”

“Thế cũng được”, Gullible trả lời, anh nhận thấy bà thậm chí còn chẳng buồn nghe anh nói.

“Anh làm nghề gì? Tôi có thể sắp xếp để anh được nhận hỗ trợ - các khoản vay, hoặc cấp giấy phép, hoặc trợ cấp, hoặc giảm thuế. Tôi có thể hủy hoại các đối thủ cạnh tranh của anh bằng các điều luật, các quy định, thanh tra và lệ phí. Nên anh thấy đấy, trên thế giới này không có khoản đầu tư nào tốt hơn là đầu tư cho một chính trị gia có vị thế tốt. Hay là anh muốn có một con đường, một công viên mới trong khu anh đang ở, một tòa nhà lớn, hay là...”

“Khoan đã!” Gullible phải hét lên, cố gắng chặn những lời đang tuôn ra từ miệng bà ta. “Làm thế nào bà có thể cho tôi nhiều hơn cái tôi cho bà? Chẳng lẽ bà giàu có và hào phóng đến thế?”

“Tôi giàu ư? Trời đất quỷ thần ơi, không hề!” Bà Tweed đáp lại. “Tôi không giàu có. Vâng, đấy là điều tôi không dám nhận. Còn hào phóng ư? Anh có thể nói như vậy, nhưng tôi không định trả bằng tiền của mình. Tất nhiên là anh có thể thấy, tôi phụ trách ngân quỹ công. Và với quỹ này, có thể chắc chắn một điều là tôi sẽ rất hào phóng đối với một số người...” Bà ta mỉm cười, nháy mắt hai lần và huých nhẹ vào sườn anh một lần nữa. “Anh không cần nói thêm gì nữa đâu!”

Gullible vẫn không hiểu những gì bà ta nói. “Nhưng mà, nếu bà mua sự ủng hộ và lá phiếu của tôi, không phải như thế cũng giống như hối lộ sao?”

Bà Tweed nhìn anh với một cái nhìn sắc lẹm. “Tôi sẽ thẳng thắn với anh nhé, anh bạn.” Bà ta khoác vai anh và kéo anh gần sát vào người. “Đó là hối lộ. Nhưng vẫn là hợp pháp khi một chính trị gia sử dụng tiền của người khác chứ không phải tiền túi của mình. Tương tự như vậy, sẽ bị coi là bất hợp pháp nếu anh đưa tôi tiền để đổi lấy sự ủng hộ, trừ phi anh gọi như thế là “vận động ủng hộ”. Thế là mọi thứ lại đâu vào đấy. Anh có thể mua hàng trăm cuốn hồi ký của tôi mà chẳng buồn đọc lấy một trang. Anh thấy không thoải mái khi đưa tiền mặt trực tiếp cho tôi ư? Chỉ cần nhờ một người bạn, một người họ hàng hay một tổ chức nào đó cho tôi hay gia đình tôi một khoản vay vĩnh viễn, hay quyền mua cổ phiếu, hay lợi tức - ngay bây giờ hoặc sau này cũng được.” Bà ta dừng nói. “Bây giờ thì anh hiểu rồi chứ?”

Gullible lắc đầu, “tôi vẫn không thấy sự khác biệt, ý tôi là, hối lộ để được ủng hộ và được bầu thì vẫn là hối lộ, dù người đó là ai và người đó dùng tiền của ai đi chăng nữa. Rốt cuộc vẫn chỉ là bình mới rượu cũ thôi mà.”

Bà Tweed mỉm cười thoải mái. “Anh bạn thân mến của tôi, anh cần phải linh hoạt hơn. Vỏ ngoài mới quan trọng chứ.” Bà ta nhẹ nhàng nắm lấy cằm anh bằng bàn tay còn lại và quay đầu của Gullible nghiêng sang một bên. “Tên anh là gì? Anh có biết là anh có khuôn mặt khá đẹp không? Anh có thể tiến một bước dài nếu ra tranh cử đấy. Nếu anh linh hoạt hơn, tôi chắc chắn rằng tôi có thể cho anh một công việc tốt trong văn phòng của tôi sau cuộc tái bầu cử. Hay anh có muốn điều gì đó khác không?”

Gullible lắc đầu và tìm cách luồn ra khỏi cánh ta bà ta. “Bà nhận được gì khi tiêu xài tiền của những người đóng thuế? Liệu bà có thể giữ lại những khoản tiền mà người ta ủng hộ bà không?”

“Ồ, tôi sẽ dùng một ít để chi tiêu, một số đáng kể sẽ thuộc về tôi khi tôi về hưu, nhưng phần lớn là dùng để mua về cho tôi sự tín nhiệm, sự công nhận, hay sự nổi tiếng, tình yêu, và một chỗ đứng trong lịch sử. Tất cả là vì tôi và con cháu của tôi sau này!” Bà Tweed cười khúc khích. “Lá phiếu là quyền lực và điều tôi yêu thích nhất là có sức ảnh hưởng tới cuộc sống, sự tự do và của cải của tất cả mọi người trên hòn đảo này. Anh có tưởng tượng nổi sẽ có bao nhiêu người tìm đến tôi - chính tôi - để nhờ vả không? Tất cả các loại thuế và quy định đều là cơ hội để tôi tạo ra những ngoại lệ. Tất cả những khó khăn, dù lớn hay nhỏ, đều khiến tôi có thêm nhiều ảnh hưởng. Tôi cho ai ăn chơi miễn phí là tùy tôi chọn. Tại sao ư, vì tất cả những nông dân, những nhà sản xuất áo khoác, những thợ đốn cây và cả những kẻ vận động hành lang được những người này thuê đều phải cầu xin ân huệ từ tôi. Từ khi còn là một đứa trẻ tôi đã muốn mình quan trọng như thế. Anh nữa, anh cũng có thể chia sẻ vinh quang này với tôi!”

Gullible đã cố gắng rút tay ra nhưng bà Tweed giữ anh chắc như một con trăn cuốn lấy con mồi. “Chắc chắn rồi”, Gullible nói, “bà và bạn bè của bà hẳn đã có thỏa thuận rồi, nhưng chẳng lẽ những người khác không khó chịu khi bà sử dụng tiền của họ để mua phiếu bầu, đặc quyền và quyền lực ư?”

“Tất nhiên là có”, bà ta vừa nói vừa hất cái cằm đôi phúng phính lên đầy tự hào. “Và tôi luôn lắng nghe những ý kiến của họ. Chính vì vậy, tôi đã trở thành người khởi xướng cải cách.” Cuối cùng, bà Tweed cũng buông tay Gullible ra, giơ nắm tay to lớn và đeo đầy trang sức lên không trung. “Trong nhiều năm, tôi đã soạn thảo quy định mới để tách chuyện tiền bạc ra khỏi chính trị. Tôi luôn nói rằng tiền vận động là nguyên nhân gây ra cuộc khủng hoảng lớn. Và tôi đã giành được lượng phiếu bầu lớn bằng những lời hứa cải cách.” Bà ta cười giả dối và tiếp tục, “may mắn cho tôi, tôi luôn luôn biết cách tránh những quy tắc của mình chừng nào vẫn còn những sự ủng hộ đáng giá.” Bà ta nháy mắt và huých nhẹ Gullible một lần nữa, “anh biết điều đó nghĩa là gì chứ?”

Bà Tweed nhìn Gullible một cách dò xét và nhận ra vẻ bề ngoài rách nát của anh. “Sẽ không có ai trả cho anh một xu bởi vì anh chẳng có sự ủng hộ nào đáng giá để bán. Anh không thấy sao? Tuy nhiên, với vẻ ngoài vô tội của anh - và sự ủng hộ từ tôi, anh có thể tiến xa. Ừm... một bộ quần áo mới, giày tăng chiều cao, mái tóc tạo kiểu và một vị hôn thê thích hợp. Có, tôi chắc chắn có thể tăng gấp ba lần số phiếu dành cho kẻ mới chập chững bắt đầu như anh. Sau đó, sau mười hay hai mươi năm có sự hướng dẫn cẩn thận - chà, sẽ chẳng có gì là không thể! Hãy tìm tôi ở Hội đồng lãnh chúa và tôi sẽ xem có thể giúp gì được cho anh không.” Bà Tweed phát hiện thấy một nhóm công nhân đang tụ tập bên kia đường, nhìn về phía nhà máy đã bị đóng cửa một cách tuyệt vọng. Bà ta đột nhiên không còn hứng thú với Gullible, nhanh chóng bước đi để tìm con mồi mới.

“Dùng tiền của người khác luôn gây ra rắc rối”, Gullible lầm bầm.

Bằng đôi tai cực kỳ nhạy với những lời phản đối, bà Tweed dừng lại và quay đầu về phía anh, “có phải anh vừa nói 'rắc rối'. Ha! Điều đó giống như lấy kẹo của trẻ con vậy. Nếu người dân không quyên góp tiền cho tôi vì nghĩa vụ thì tôi sẽ mượn của họ. Anh thấy đấy, rồi tôi sẽ được nhớ đến khi những đứa con còn chưa ra đời của họ phải trả cho các chi phí kia. Tên anh là gì?”

“À, Gullible Cả Tin, thưa bà.”

Khuôn mặt bà Tweed trở nên lạnh lẽo. “Tôi sẽ nhớ anh, Gullible cả tin ạ. Nếu anh không đi với tôi nghĩa là anh đang chống lại tôi. Tôi khoản đãi bạn bè và trừng phạt kẻ thù. Anh không thể đứng ở giữa, hiểu không? Giờ thì anh biết rồi đấy, đây là việc rất khẩn thiết đối với cộng đồng của chúng ta. Đừng nói gì thêm nữa!” Trong chớp mắt, khuôn mặt của bà ta trở lại với một nụ cười rạng rỡ. Sau đó, bà ta biến mất vào dòng người trên phố.

-- Suy ngẫm --

- Có gì khác giữa hối lộ hợp pháp và bất hợp pháp không?

- Chính trị gia có thể hối lộ cử tri một cách hợp pháp và ngược lại hay không?

- Vấn đề gì sẽ đi kèm với hối lộ?

- Tại sao khoản nợ của Hội đồng lãnh chúa lại được ví như “lấy kẹo của trẻ con”?

- Ví dụ?

- Vấn đề đạo đức ở đây là gì?

-- Bình luận --

Khi một chính trị gia yêu cầu bạn bỏ phiếu cho ông ta tức là ông ta đề nghị bạn thuê ông ta trong vòng 4 đến 5 năm tới. Một khi bạn đã thuê ông ta, tức là đã bỏ phiếu cho ứng cử viên đó, bạn sẽ phải trả lương và chi phí cho ông ta. Những khoản này sẽ được lấy từ các khoản thuế mà bạn đóng, bao gồm thuế thu nhập và cả khoản VAT (thuế giá trị gia tăng) bạn trả mỗi khi mua một món đồ dù đó là một lon coca hay một chiếc xe hơi. Nó còn được lấy từ việc cấp phép, tem thuế và nhiều loại thuế ẩn khác.

Ngoài việc trả lương cho ông ta, bạn còn phải trả tiền cho tất cả những đặc quyền đặc lợi mà ông ta được hưởng như chi phí thuốc men, bảo hiểm, nhà ở vệ sĩ, điện thoại, xe cộ, chi phí đi lại. Bạn không thể đuổi ông ta trong khi ông ta vẫn còn tại nhiệm, cho dù ông ta làm việc dở đến thế nào và hoàn toàn lờ đi những lời hứa với bạn trước đó.

Khi ông ta không còn làm việc như một quan chức chính phủ, bạn vẫn sẽ phải trả tiền để ông ta có được cuộc sống mà ông ta đã quen. Bạn còn phải trả những khoản chi tiêu khổng lồ cho nhân viên của ông ta, những đặc quyền của ông ta, chi phí đi lại của ông ta và rất nhiều thứ khác nữa mà chính bản thân bạn chẳng bao giờ được hưởng.

Vì thế có thể hiểu rằng, bằng cách bỏ phiếu cho ông ta, bạn đã thuê ông ta làm việc. Ông ta là nhân viên còn bạn là ông chủ. Điều mỉa mai ở đây là mặc dù bạn thuê ông ta nhưng ông ta vẫn đứng trên bạn. Vị trí cao hơn của ông ta được thể hiện theo nhiều cách: bạn có nghĩa vụ phải tránh đường cho đoàn xe hộ tống ông ta, bạn sẽ phải nêu tên của ông ta cùng với chức danh. Sau cuộc bầu cử, liệu ông ta có còn nhớ gì đến bạn?

Sau khi được bầu, ông ta sẽ có khả năng tự tăng lương và đặc quyền cho mình cho dù bạn có muốn hay không và sự thực là bạn vẫn phải trả tất cả các khoản đó. Không cần ai cho phép, ông ta vẫn có thể thuê thêm nhân viên mà bạn vẫn là người trả lương cho họ. Chẳng mấy chốc bộ máy lãnh đạo cứ phình to ra, chi phí ngày một tăng và thuế thì ngày một cao.

Nếu biết tiền mà mình đóng thuế sẽ phải chi cho những thứ này, liệu bạn có muốn giữ lại tiền của mình hay là trả cho cả một chính phủ cồng kềnh. Chuyện gì sẽ xảy ra nếu chính phủ cắt giảm biên chế? Liệu ngành công nghiệp có sụp đổ nếu thiếu vai trò của Bộ trưởng Thể thao, Bộ trưởng Văn hóa Nghệ thuật, Bộ trưởng Khoa học Công nghệ, hay Bộ trưởng Nông nghiệp, Lâm nghiệp, Khoáng sản...?

Sẽ là vô ích khi hỏi một chính trị gia ông ta có ý nghĩa như thế nào với đời sống xã hội. Chắc chắn ông ta sẽ đưa ra câu trả lời để giữ được cái ghế béo bở của mình. Có một điều bất biến trong chính trị là: chính trị gia luôn đưa ra những biện pháp để làm tăng, chứ không giảm, quyền lực của mình.

*** “Luôn luôn cảnh giác là cái giá của tự do” (lời được khắc trên cổng của Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Mỹ ở Washington D.C.)

*** “Dù các quan chức được lựa chọn theo cách nào, họ cũng chỉ là con người và họ không có quyền hoặc yêu cầu cao hơn người khác” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

*** “Các cuộc bầu cử là nơi bạn đứng xếp hàng dài để có cơ hội chọn ra người sẽ tiêu tiền của bạn” (khuyết danh)

-- Bối cảnh --

Boss Tweed là ông trùm của tổ chức Tammany Hall trong thời gian nạn tham nhũng hoành hành ở thành phố New York hồi thế kỷ 19.

Logrolling (việc trao đổi phiếu bầu và sự ủng hộ để một điều luật được thông qua) và việc dùng tiền nhà nước hay còn gọi là pork barrel spending đều là những việc làm bẩn thỉu trong ngành lập pháp. Pork barrel bắt nguồn từ cụm từ “bringing home the bacon” - bacon ở đây ám chỉ tiền của chính phủ dành cho đồng minh thân cận trong hạt nhà. Như vậy, Quốc hội chính là “pork barrel” cung cấp “bacon”. Nó còn có nghĩa là “quyền lợi cho bạn bè” và “hợp đồng cho người dân”. Một nhóm lớn phải trả chi phí trong khi lợi ích chỉ tập trung vào tay một nhóm nhỏ.

Nhiều người đã đề xuất thay đổi hệ thống vận động tài chính để ngăn chặn hối lộ. Tuy nhiên các chính trị gia đủ thông minh để tiến hành cải cách theo cách của họ vì chính họ mới là người làm ra luật pháp.

Người dân luôn đấu tranh để thoát khỏi sự áp bức bóc lột nhưng cũng cần hết sức cảnh giác để tránh lại tiếp tục rơi vào tình trạng bị áp bức một lần nữa. Trong một thoáng người ta sẽ đặt ra câu hỏi: “Vậy những năm tháng đấu tranh đó rốt cuộc là vì cái gì?”

*** Một ứng của viên thông báo tin chiến thắng cho vợ: “Em yêu, anh đã trúng cử rồi.”

Cô vợ mừng ra mặt. “Một cách minh bạch chứ?” Cô nói.

Anh cười bối rối. “Ôi, hỏi thế làm gì?”

-- Tài liệu tham khảo --

Cuốn Cần câu cơm kỳ diệu của R.W. Grant bàn về lịch sử và sức mạnh của chính trị.

Mạng lưới công quyền 2000 (The Government Racket 2000) của Martin Gross.

Tại sao chính phủ không làm việc (Why Government Doesn't Work) của Harry Browne.

Một bài viết hay nói về vận động tài chính là “Tách rời chính trị khỏi tiền bạc!” (Get Politics Out Of Money!) của Robert W. Tracinski, xem tại: http://www.aynrand.org/medialink/finance.shtml.

Xem so sánh quy mô của các chính phủ trên thế giới tại: http://www.freetheworld.com/release.html.

*

*                 *

CHƯƠNG 12: CƠ HỘI BỊ BỎ LỠ
- Một người vô gia cư kể câu chuyện cũ về lợi ích nhìn thấy được và không nhìn thấy được

“Cô ta là người khuấy động đám đông giỏi nhất từng được bầu lên.”

Gullible đi vòng quanh để quan sát một người đàn ông trung niên nằm dài trên bậc thềm, đầu chống trên khuỷu tay. Chiếc mũ vành nhỏ của ông ta ngửa ra đằng sau, bộ comple ba mảnh trông bẩn thỉu và bốc mùi kinh khủng. Những miếng vá trên đầu gối quần của ông ta bắt đầu bị bung ra. Một lớp râu muối tiêu mọc lởm chởm trên mặt, cho thấy đã vài ngày ông ta không cạo râu. Một tay ông ta vẫn giữ cái chai đã khô queo và giờ hầu như chỉ có tác dụng giúp ông ta dựa vào tường.

“Tweed là người giỏi nhất mà tôi từng thấy”, ông ta lè nhè, “cô ta thực sự có khả năng khuấy động đám đông”.

Gullible tiến gần hơn để nghe nhưng không chắc là mình muốn khuyến khích gã lang thang này nói tiếp. Thực ra thì gã lang thang bảnh bao này cũng chẳng cần ai khuyến khích để lải nhải mãi một câu chuyện mà chắc ông ta đã tự nói cho mình nghe hàng chục lần. “Sau bài phát biều ồn ào của cô ta, đám đông phát điên lên vì tức giận.” Ông ta vừa nói vừa lắc đầu. “Rồi một đứa bé, thằng Ricco, ném một hòn đá vào cái cửa sổ đằng kia. Khi kính vỡ, đám đông im lặng. Đúng đấy, lúc đầu còn chẳng ai nhìn. Họ biết phá hủy các thứ là sai nhưng họ bị kích động.”

Người đàn ông lang thang nhận thấy rằng chàng trai trẻ này thực sự đang lắng nghe. Ông ta nấc cụt và tiếp tục.

“Rồi cái cô Tweed đó, cô ta đứng ngay giữa đám đông nói rằng Ricco đã giúp cộng đồng một việc cực lớn. Rằng  tất cả đều nợ cậu bé một lời cảm ơn. Cô ta nói việc làm đó không có gì sai bởi vì bất kỳ ai sở hữu nhiều cửa sổ như vậy là những kẻ ích kỷ. Rồi cô ta bảo người chủ xưởng sẽ phải mua cửa sổ mới từ người làm kính. Mọi người trong đám đông đều chăm chú lắng nghe - chỉ chờ có cớ để ném thêm đá. Tweed bảo họ, “nào, tiến lên! Với mỗi... (tiếng nấc)... hòn đá và cửa kính bị vỡ, người làm kính sẽ có thêm một đơn hàng, một việc làm mới cho công nhân, và thêm nhu cầu cho công cụ lao động. Mỗi công nhân sẽ có thêm nhiều kayn để mua giày cho con. Như thế nghĩa là có thêm việc làm cho người đóng giày và người đóng giày sẽ có thêm tiền mua da và chỉ khâu, .v..v. và .v..v.”

Người đàn ông gập người lại và thở khò khè một lúc lâu giống như một con quái vật bị ốm. Sau khi hết cơn đau, ông ta thở dài và đứng thẳng người dậy. Cùng lúc đó, Mices xuất hiện và cọ vào cánh tay ông ta, ý muốn được vuốt ve.

Người đàn ông lang thang bật cười một mình, đưa tay vuốt ve con mèo. “Họ công kênh Ricco trên vai. Họ hoan hô cậu bé dũng cảm và theo gương cậu bằng cách ném thêm đá. Đến sáng thì cả khu phố không còn cái cửa sổ nào nguyên vẹn. Nếu không phải vì muốn giữ sức cho cuộc tụ tập tiếp theo thì họ đã đi phá nốt số cửa sổ còn lại của toàn thị trấn.” Người đàn ông thở dốc, ngừng lấy hơi.

Người đàn ông vừa nói vừa gập người xuống, chưa kịp nói xong thì đã ngất đi. Với mỗi lời nói ra, đầu ông ta lại ngửa ra sau rồi lại ngật về đằng trước. Ông ta cố mở mắt với chút sức lực cuối cùng, thều thào nói. “Họ chỉ nhìn thấy chi phí mà không thấy những điều không hiển hiện. Còn có thể làm gì bây giờ... (hic)... để tạo ra sản phẩm mới... thay vì thay thế toàn bộ những cánh cửa bị vỡ của nơi từng là nhà máy của tôi?”

-- Suy ngẫm --

- Ai thực sự hưởng lợi từ hành động của Ricco?

- Toàn bộ cộng đồng có được lợi gì từ hành động của Ricco không?

- Liệu có phải khi tham gia vào một đám đông, người ta sẽ làm những việc mà bình thường họ không làm?

- Liệu người có thẩm quyền có thể hợp pháp hóa những hành động tàn ác mà họ không sẵn sàng thực hiện?

- Nếu một đám đông sử dụng vũ lực gây hấn thì mỗi thành viên của đám đông đó có tội không?

- Chiến tranh có lợi cho nền kinh tế không?

-- Bình luận --

Trong bài diễn văn nhân ngày lễ St. Crispian, Vua Henry V trong tác phẩm của Shakespeare đã kích động thần dân của mình giết người với lời hứa phong anh hùng. Ngày nay, cách thức đó cũng được sử dụng để kích động một đám đông, lẽ ra có trật tự, thực hiện các hành động phá hoại vì “chủ nghĩa anh hùng”.

Tuy nhiên, việc khởi xướng các hành động phá hoại, và giết người không đem lại cho chúng ta tự do. Tự do có được là nhờ trách nhiệm cá nhân, sự tôn trọng người khác và lòng can đảm để bảo vệ những điều này. Điều này đúng cả ở quy mô lớn và nhỏ. Việc phá hoại một cái cửa sổ một cách có chủ ý là hành động ăn cắp dù nó được gây ra bởi một người hay nhiều người.

Cánh cửa sổ bị vỡ có thể tạo ra công ăn việc làm cho người làm kính và tăng thêm lợi nhuận cho ông ta. Những người hiểu như thế không có gì sai. Tuy nhiên những người có đầu óc quan sát sẽ thấy được cơ hội bị bỏ lỡ - những kết quả tích cực hơn từ việc không ném vỡ cái cửa sổ. Họ có thể thấy rằng người chủ của cái cửa sổ bị vỡ đã bị cạn tiền, số tiền mà ông ta phải trả để thay cánh cửa khác có thể được dùng để mua một thứ khác có khả năng mang lại lợi ích tích cực hơn. Sở dĩ nó tích cực hơn vì người chủ của cái cửa sổ khi đó sẽ không chỉ giữ được cái cửa sổ ban đầu mà còn có một đồ vật khác. Và tất cả những người tham gia vào quá trình sản xuất ra đồ vật đó cũng được lợi. Như vậy thì cả cộng đồng không mất gì mà đều được lợi.

Nhiều người cho rằng chiến tranh có lợi cho nền kinh tế. Đây có thể được coi là một ví dụ của chi phí cơ hội (một thuật ngữ kinh tế). Những ai nghĩ như vậy đã quên mất những gì mà con người có thể làm với thờl gian, năng lượng và tài năng của họ nếu không có sự tàn phá của chiến tranh.

*** “Khi bạn lựa chọn điều gì, chi phí cơ hội chính là điều tốt đẹp thứ hai mà bạn từ bỏ. Trong trường hợp này, sự phá hủy buộc mọi người hy sinh lựa chọn thứ nhất cho những lựa chọn thay thế khác” (giải thích của Ken Schoolland về thuật ngữ kinh tế Chi phí cơ hội)

*** “Khởi xướng vũ lực là giết người. Lấy đi tự do là chế độ nô lệ, và lấy đi của cải là ăn cắp. Dù những việc này do một cá nhân thực hiện, hay do nhiều người thực hiện chống lại một người, hoặc thậm chí do các quan chức với mũ áo oai nghiêm tiến hành thì cũng như nhau cả thôi” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Bối cảnh --

Chương này được viết với chủ ý nhại lại câu chuyện về “Tấm kính vỡ” của Frederic Bastiat và Henry Hazlitt. Trong câu chuyện này, một cậu bé làm vỡ cánh cửa sổ. Sau đó cậu bé được tung hô vì đã tạo ra việc làm bằng cách tạo ra nhu cầu thay thế cửa sổ. Tuy nhiên, không ai nghĩ đến những công việc lẽ ra đã được tạo ra nhờ làm việc khác thay vì đi làm lại cửa sổ.

Đây là câu trả lời cho tuyên bố sai lầm rằng chiến tranh “tạo ra” việc làm. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh hiện nay khi mà nhiều người vẫn nói rằng chiến tranh có lợi cho nền kinh tế.

-- Tài liệu tham khảo --

Henry Hazlitt trình bày kỹ những luận điểm nêu trên trong cuốn sách rất đáng đọc Kinh tế học trong một bài học.

Về tài liệu tham khảo, xin xem thêm tại trang web của Quỹ Tương lai của Tự do tại: http://www.fff.org.

Tiểu luận Những gì chúng ta thấy và những gì chúng ta không thấy (What Is Seen And What Is Not Seen) của Frederic Bastiat có thể xem tại: http://www.bastiat.org/en/twisatwins.html.

*

*                 *

CHƯƠNG 13: NHÀ CỬA TÁN LOẠN
- Một phụ nữ trẻ giải thích nỗi lo về nhà cửa

Đường phố trở nên yên tĩnh hơn khi Gullible lê bước ngang qua một dãy nhà màu xám xịt. Anh để ý thấy một nhóm người ăn mặc tồi tàn đang tụ tập trước ba tòa nhà cao tầng có đề LÔ A, LÔ B và LÔ C. Lô A còn để trống và trong tình trạng xập xệ - tường đổ nát, cửa sổ vỡ, dính đầy bùn đất. Ngay cạnh là lô B, nơi người ta đang đứng chen vai ở lối vào. Gullible nghe thấy tiếng nói lớn phát ra từ bên trong và những âm thanh ồn ào từ cả ba tầng lầu. Đồ giặt treo trên các cây gậy thò ra từ khắp các cửa sổ và ban công, làm nổi bật lên đường phân chia giữa các nhà.

Phía bên kia đường là lô c, trong tình trạng không chê vào đâu được, nhưng cũng như lô A, không có người ở. Cửa sổ được lau chùi kỹ lưỡng lấp loáng dưới ánh mặt trời, còn tường được trát vữa mịn và sạch sẽ.

Trong khi Gullible vẫn đang nhìn ba tòa nhà một cách chăm chú, có ai đó đến và vỗ nhẹ vào vai anh. Quay đầu lại, anh thấy một cô gái trẻ có mái tóc dài màu nâu. Cô gái mặc một bộ quần áo màu xám nhạt trông khá tồi tàn và mới nhìn thì không có vẻ gì là xinh đẹp, nhưng trông cô khá tử tế và lanh lợi.

“Anh có biết căn hộ nào cho thuê không?” Cô hỏi bằng giọng mềm mại và dễ chịu.

“Rất tiếc”, Gullible nói. “Tôi không phải là người ở đây. Sao cô không đến chỗ hai tòa nhà trống kia hỏi xem.”

“Cũng chẳng ích gì”, cô nhẹ nhàng trả lời.

“Nhưng...”, Gullible nói, “tôi thấy vẫn còn trống mà?”

“Đúng là thế. Gia đình tôi hồi trước sống ở lô A trước khi có chuyện kiểm soát việc cho thuê.”

“Kiếm soát việc cho thuê nhà ư?” Gullible hỏi.

“Đó là một đạo luật để ngăn không cho chủ nhà tăng tiền thuê nhà.”

“Tại sao vậy?” Gullible thăm dò.

“Ồ, chuyện này thật vớ vẩn”, cô nói. “Hồi trước khi Máy giấc mơ qua khu nhà chúng tôi ở, cha tôi và những người thuê nhà khác đã phàn nàn về việc chủ nhà tăng tiền cho thuê. Chắc chắn rồi, vì giá cả tăng và cũng có nhiều người muốn thuê nhà nữa, nhưng cha tôi nói rằng chẳng có lý do gì chúng tôi phải trả thêm tiền. Vì vậy, những người thuê nhà, hay những người từng thuê nhà - tôi nên nói như thế - yêu cầu Hội đồng lãnh chúa cấm việc nâng giá thuê nhà. Hội đồng lãnh chúa đã làm như thế và còn thuê hẳn một đống người quản lý, thanh tra, thẩm phán, và bảo vệ để thực thi các quy định mới.”

“Những người thuê nhà có hài lòng không?”

“Lúc đầu thì có. Cha tôi cảm thấy yên tâm về số tiền phải trả để giữ được mái nhà trên đầu chúng tôi. Nhưng sau đó chủ nhà đã ngừng xây dựng các căn hộ mới và cũng không buồn tu sửa những cái cũ.”

“Điều gì đã xảy ra?”

“Giá cả cứ tiếp tục tăng - phí sửa chữa, tiền thuê nhân viên bảo vệ, quản lý, các loại dịch vụ, các loại thuế, nhiều thứ khác nữa - nhưng chủ nhà lại không thể tăng tiền cho thuê để chi cho những khoản kia. Và họ nghĩ: ‘Tại sao phải mất tiền xây dựng và tu sửa nhỉ?’”

“Thuế cũng tăng sao?” Gullible hỏi.

“Đúng vậy, để chi trả cho việc thực hiện kiểm soát giá thuê nhà. Ngân sách và số lượng nhân viên đều tăng thêm”, cô gái nói, “Hội đồng lãnh chúa đã thông qua việc kiểm soát tiền thuê nhà nhưng chẳng bao giờ đánh thuế việc kiểm soát mức thuế họ đánh cả. Thế là, khi không ai chịu sửa chữa và bảo trì nhà, tất cả mọi người đều ghét các chủ cho thuê nhà.”

“Không phải lúc nào họ cũng bị ghét sao?”

“Không, trước khi có chuyện kiểm soát tiền thuê nhà, chúng tôi có rất nhiều căn hộ để lựa chọn. Chủ nhà thường đối xử rất tử tế để lôi kéo chúng tôi thuê nhà. Phần lớn họ đều dễ chịu và khiến mọi thứ nghe thật hấp dẫn. Nếu có chủ cho thuê nhà nào không ra gì thì ai cũng biết và đều tránh họ như tránh chuột. Những chủ nhà tốt bụng có nhiều người thuê nhà ổn định, còn những người không tốt thì chẳng ai buồn thuê.”

“Điều gì đã thay đổi?”

“Sau khi có chuyện kiểm soát, tất cả mọi người đều trở nên khó chịu”, cô nói với vẻ chán nản. “Những kẻ tệ hại nhất lại kiếm lợi nhiều nhất.” Cô ngồi xuống bên lề đường vuốt ve hai tai chú mèo Mices. Mices lăn ra đất và bắt đầu rên ư ử.

Nhận thấy Gullible vẫn chăm chú nhìn, cô vững tin kể tiếp: “Giá cả vẫn tăng, nhưng tiền thuê nhà thì không. Ngay cả chủ nhà tốt bụng nhất cũng không duy trì việc sửa chữa. Khi các tòa nhà trở nên cũ kỹ và nguy hiểm, những người thuê nhà tức giận và phàn nàn với thanh tra viên. Thanh tra liền phạt các chủ cho thuê nhà. Tất nhiên cũng có một số chủ nhà hối lộ thanh tra để coi như không có chuyện gì xảy ra. Nhưng cuối cùng, chủ sở hữu lô A, một người đàn ông đàng hoàng, đã không còn đủ khả năng để chịu các phí tổn và đi hối lộ nữa nên ông ta bỏ đi.”

“Bỏ hoang tòa nhà ư?” Gullible lắp bắp.

“Đúng vậy. Chuyện đó vẫn thường xuyên xảy ra”, cô thở dài. “Anh thử tưởng tượng xem người ta đã phải bỏ đi thứ mà họ phải mất cả đời mình để gây dựng? Căn hộ thì ngày càng ít đi trong khi số người thuê nhà vẫn tiếp tục tăng. Người ta phải chui vào bất cứ cái gì còn lại. Thậm chí những chủ nhà keo kiệt, như người chủ của lô B, mà cũng không còn căn hộ trống. Nghe nói ông ta nhận tiền của một số người muốn thuê nhà để tên họ được nằm ở vị trí tốt hơn trong danh sách đợi. Ai có nhiều tiền thì cũng không vấn đề gì. Ông ta kiếm tiền như ăn cướp vậy.”

“Còn lô B thì sao?”, Gullible hỏi, tỏ ra quan tâm. “Cô có thuê được nhà ở đó không?”

“Việc xếp hàng chờ đến lượt thật là kinh khủng. Từ khi bà Whitmore qua đời, anh phải thấy một đám cãi lộn phía trước tòa nhà - mọi người cào cấu nhau, hét vào mặt nhau để có một chỗ xếp hàng. Con trai của bà Tweed cũng được một căn hộ mặc dù chẳng ai nhìn thấy anh ta xếp hàng ngày hôm đó. Gia đình tôi đã cố gắng thu xếp ở chung với người khác trong một căn hộ ở lô B, nhưng luật xây dựng cấm việc ở chung.”

“Luật xây dựng ư?” Gullible hỏi.

Cô gái nhíu mày. “Lúc đầu nó là một tập hợp các quy định về an toàn xây dựng. Nhưng sau đó, Hội đồng lãnh chúa đã sử dụng nó để quyết định chúng tôi phải sống như thế nào. Anh biết rồi đấy, họ quy định cụ thể cả số lượng bồn rửa, bếp ăn, nhà vệ sinh, số người, loại người và không gian sinh hoạt.” Với một cái nhìn dửng dưng, cô gái nói thêm, “vì vậy, giờ chúng tôi phải sống trên đường phố, nơi không có gì phải đúng theo luật - không bồn rửa, không bếp, không nhà vệ sinh, không có sự riêng tư, và có quá nhiều không gian.”

Gullible cảm thấy buồn bã khi nghĩ về hoàn cảnh của cô. Anh chợt nhớ tới tòa nhà thứ ba - còn mới toanh và chưa có ai ở. Rõ ràng đó chính là giải pháp cho cô gái. “Tại sao cô không chuyển đến sống ở lô C, ngay ở bên kia đường.”

Cô gái cười cay đắng. “Như thế sẽ vi phạm quy tắc phân vùng.”

“Quy tắc phân vùng”, anh lặp lại. Gullible ngồi xuống vỉa hè, lắc đầu khó hiểu.

“Đó là những quy tắc về vị trí. Việc phân vùng là như thế này”, cô vừa nói vừa lấy một cái que để vẽ một bản đồ nhỏ trên nền đất. ''Hội đồng lãnh chúa đã vẽ một đường trên bản đồ thành phố. Buổi tối, người dân phải ngủ ở bên này của đường ranh giới, còn ban ngày phải làm việc ở phía bên kia. Lô B nằm ở phía bên ngủ, còn lô C ở phía bên làm việc. Thông thường, các tòa nhà làm việc được xây ở phía bên kia của thành phố để cho mọi người phải di chuyển thật nhiều mỗi buổi sáng và tối. Họ nói rằng đó là cách tốt để tập thể dục và tăng cường hoạt động giao thông vận tải.”

Gullible nhìn một cách hoang mang. Một khu nhà chật cứng đứng giữa hai tòa nhà bỏ không, còn trên đường phố thì đầy những người vô gia cư. Anh nói với vẻ đầy cảm thông. “Cô sẽ làm gì?”

“Dù sao chúng tôi cũng đã có một ngày vui vẻ. Cha tôi muốn tôi đi vói ông đến gala của Đảng Thumbs-up mà Tweed tổ chức vào ngày mai cho người vô gia cư. Bà ấy sẽ khiến chúng tôí cảm thấy hạnh phúc bằng các trò chơi và bữa trưa miễn phí.”

“Thật là hào phóng”, Gullible nhận xét một cách nhạt nhẽo, nhớ lại cuộc trò chuyện của mình với bà Tweed, “có lẽ bà ấy sẽ cho cô đến ở nhà mình cho đến khi cô tìm được nhà.”

“Cha tôi đã dám nêu lên việc đó một lần rồi, nhất là hồi bà Tweed đề nghị Hội đồng lãnh chúa thông qua việc kiểm soát tiền thuê nhà. Lúc đó bà Tweed bảo: “Như thế là làm từ thiện, mà làm từ thiện sẽ hạ thấp phẩm giá của người khác!” Bà ấy giải thích với cha tôi rằng sẽ hợp phẩm giá hơn khi đòi hỏi những người đóng thuế cung cấp chỗ ở cho chúng tôi. Bà ấy nói cha tôi phải bình tĩnh và bà ấy sẽ dàn xếp với Hội đồng.”

Cô gái trẻ mỉm cười với Gullible và hỏi: “À, tiện đây, tên tôi là Alisa. Anh có muốn cùng đi với chúng tôi tới bữa trưa miễn phí của bà Tweed vào ngày mai không?”

Gullible đỏ mặt. Có lẽ anh nên tận hưởng thời gian có mặt trên hòn đảo này, “chắc chắn rồi, tồi rất muốn đi cùng. À, tiện đây, tôi tên là Gullible.”

Alisa nhảy lên vui sướng. “Thế nhé, Gullible, chúng ta gặp nhau giờ này ngày mai nhé. Nhớ mang theo con mèo của anh.”

-- Suy ngẫm --

- Những nhóm khác nhau chịu ảnh hưởng của việc kiểm soát tiền cho thuê, luật xây dựng và việc phân vùng như thế nào?

- Hoạt động của thị trường đi lên hay đi xuống việc làm ăn kinh doanh trở nên tốt hơn hay xấu đi?

- Việc kiểm soát tiền thuê nhà làm đảo chiều các hoạt động trên như thế nào?

- Ví dụ?

- Vấn đề đạo đức ở đây là gì?

-- Bình luận --

Ngay cả trong một xã hội “tự do” thì việc bạn tự xây nhà trên đất của bạn mà không có sự cho phép của cơ quan có thẩm quyền vẫn bị coi là bất hợp pháp. Nếu bỏ qua những quy định này, bạn sẽ bị phạt tiền và nhà của bạn có thể bị phá hủy. Việc tuân theo tất cả các quy định về xây dựng sẽ khiến cho chi phí tăng lên đáng kể. Các quy chuẩn về xây đựng cản trở sự đổi mới. Chính nó sẽ bóp nghẹt nhiều lựa chọn thay thế khác nhau có thể dẫn đến sự ra đời của một ngành công nghiệp mới liên quan đến xây dựng và nhiều cơ hội việc làm. Bằng cách đặt ra các tiêu chuẩn tối thiểu, các quan chức phản ánh phong cách đứng trên thị trường của họ. Nhóm người có thu nhập thấp thường không yêu cầu, và không thể đủ khả năng để có được các tiêu chuẩn này. Do đó họ bị ngăn cản không được hưởng niềm tự hào từ việc xây dựng và sở hữu nhà riêng của mình. Đôi khi những ý tưởng đã lỗi thời được đóng khung thành pháp luật, còn các ý tưởng mới có giá trị lại bị cản trở.

Nếu các chính phủ thực sự muốn người dân của họ có thể có nhà ở với chi phí thấp, họ sẽ phải loại bỏ nhiều yếu tố góp phần vào tình trạng thiếu nhà ở trong dân. Phải kể đến những yếu tố như việc kiểm soát cho thuê, các luật lệ và quy định, các loại thuế chuyển đổi, thuế xây dựng, sửa chữa, dịch vụ công của chính quyền thành phố không có tính cạnh tranh và có giá cao.

Các quan chức thường nghĩ rằng các quy định, dù có hợp lý hay không, vẫn quan trọng hơn là sáng kiến và thành tích cá nhân. Việc thực thi các quy định sẽ duy trì quyền lực của những công chức và vị thế của họ đối với người dân.

Các mối lo ngại thích hợp hơn về sự an toàn có thể được giải quyết bằng các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt về trách nhiệm và nghĩa vụ của cá nhân.

*** “Chính quyền địa phương tăng giá nhà thông qua vô số các loại luật phân vùng, luật xây dựng và các quy định, chủ yếu được đưa ra để giảm bớt nguồn cung nhà ở.” (Ken Schoolland)

-- Bối cảnh --

Ken: việc trích dẫn về bà Whitmore chỉ có ý nghĩa với bản thân tác giả. Bà là một giáo viên lâu năm đáng kính ở trường đại học đầu tiên mà tôi dạy. Khi bà qua đời, có một số cuộc tranh chấp giữa các giáo viên khác về việc ai sẽ tiếp quản nhà của bà. Đó là một ngôi trường nhỏ ở Alaska.

Alisa Rosenbaum là tên ban đầu của một triết gia người Mỹ gốc Nga, sau đó bà đã đổi tên thành Ayn Rand và viết cuốn tiểu thuyết Atlas nhún vai.

*** “Các thành phố thực hiện việc kiểm soát tiền cho thuê có số lượng người vô gia cư nhiều gấp 2,5 lần các thành phố không thực hiện quy định này” (Jens Aage Bjoerkeoe, nhân viên xã hội người Đan Mạch, trích từ cuốn Hàn gắn thế giới của chúng ta của Mary Ruwart)

-- Tài liệu tham khảo --

Cuốn sách tham khảo tuyệt vời về kiểm soát tiền cho thuê là cuốn Ngoại trừ người Mỹ: Vô gia cư và nhà ở chính sách (Excluded Americans: Homelessness And Housing Policies) của William Tucker.

Kiểm soát cho thuê, giới hạn phân vùng và luật xây dựng đều được đề cập đến trong cuốn Hàn gắn thế giới của chúng ta của Mary Ruwart và cuốn Tự do nhập môn của Alan Burris.

Cuốn Kinh tế học trong một bài học của Henry Hazlitt nói về những ấn tượng sai lầm về nhà ở của chính phủ.

Có thể xem các bài viết về kiểm soát tiền cho thuê tại: http://www.jonathangullible.com/rentcontrol.

*

*                 *

CHƯƠNG 14: TỘI PHẠM LEO THANG
- Gullible biết một sự thật khủng khiếp về luật pháp

Vui mừng vì tìm được người bạn mới, Gullible đi thơ thẩn khi đầu óc đang mơ màng. Bỗng nhiên anh giật mình nhận ra rằng mình cần để ý đến xung quanh nếu không ngày mai sẽ không tìm được đường về nhà.

Anh tình cờ đi ngang qua một viên cảnh sát không hơn anh nhiều tuổi lắm đang ngồi đọc báo trên một chiếc ghế dài. Gullible hơi căng thẳng khi nhìn thấy bộ cảnh phục nghiêm trang và khẩu súng bóng loáng. Nhưng khuôn mặt cởi mở và trẻ trung của viên cảnh sát khiến Gullible thấy yên tâm hơn. Viên cảnh sát mê mải đọc báo và Gullible liếc thấy dòng tiêu đề: “HỘI ĐỒNG LÃNH CHÚA THÔNG QUA HÌNH PHẠT TỬ HÌNH ĐỐI VỚI THỢ CẮT TÓC CHUI.”

“Hình phạt tử hình đối với thợ cắt tóc ư!” Gullible thốt lên đầy kinh ngạc.

Viên cảnh sát ngước lên nhìn Gullible.

“Xin lỗi”, Gullible nói. “Tôi không cố ý làm phiền anh, nhưng tôi nhìn thấy cái tiêu đề. Liệu đó có phải là do báo in nhầm không?”

“Chà, để xem nào.” Viên cảnh sát đọc to, “Hội đồng lãnh chúa thông qua hình phạt tử hình đối với bất kỳ ai bị phát hiện cắt tóc mà không có giấy phép. Không phải in nhầm đâu. Mà có gì không bình thường?”

“Chẳng phải hình phạt như vậy là quá nặng đối với một lỗi nhỏ sao?” Gullible hỏi một cách dè dặt.

“Chắc là không”, viên cảnh sát trả lời. “Hình phạt tử hình là sự răn đe lớn nhất của luật pháp - dù tội nhỏ như thế nào.”

Mắt Gullible mở to. “Nhưng chắc rằng các anh sẽ không buộc tội chết đối với người cắt tóc không phép chứ?”

“Đương nhiên là có”, viên cảnh sát vừa nói vừa vỗ vỗ vào khẩu súng như để nhấn mạnh. “Tuy nhiên ít khi đến mức đó lắm.”

“Tại sao?”

“Bởi vì mỗi tội ác đều gia tăng về mức độ nghiêm trọng. Điều đó có nghĩa là người ta càng chống đối thì hình phạt càng nặng. Ví dụ, nếu một người muốn cắt tóc mà không có giấy phép thì sẽ bị phạt tiền. Nếu anh ta hoặc cô ta không chịu nộp phạt hoặc tiếp tục cắt tóc thì sẽ bị bắt và bỏ tù. Và...”, viên cảnh sát nói với giọng nghiêm trang, “khi bị bắt mà chống đối thì tên tội phạm đó sẽ phải chịu hình phạt rất nặng”. Khuôn mặt anh ta cau lại. “Kẻ phạm tội thậm chí có thể bị bắn. Càng chống cự thì càng phải chịu đòn đau.”

Cuộc nói chuyện nặng nề khiến Gullible phiền muộn. “Như vậy, sự đe dọa lớn nhất đằng sau mỗi điều luật là cái chết. Chắc những người có thẩm quyền sẽ dành hình phạt tử hình cho những hành động tội phạm dã man nhất như giết người hay hiếp dâm chứ, đúng không?”

“Không”, viên cảnh sát nói. “Luật điều chỉnh toàn bộ đời sống cá nhân và thương mại. Hàng trăm hiệp hội ngành nghề bảo vệ thành viên của họ bằng các giấy phép như vậy. Công nhân lâm nghiệp, thợ mộc, bác sĩ, thợ ống nước, kế toán viên, thợ nề và luật sư - ví dụ thế - tất cả bọn họ đều ghét những kẻ xâm phạm quyền lợi của người khác.”

“Giấy phép thì có lợi gì cho họ?” Gullible hỏi.

“Số lượng giấy phép được giới hạn cho một số người vượt qua các thủ tục để trở thành thành viên của hiệp hội. Điều này loại bỏ sự cạnh tranh không công bằng của những kẻ xâm phạm với những ý tưởng mới độc đáo, sự nhiệt tình thái quá, hiệu quả làm việc cao hay giá rẻ chết người. Những hành động cạnh tranh vô liêm sỉ như vậy đe dọa truyền thống của nghề cao quý nhất của chúng tôi.”

Gullible vẫn không hiểu. “'Vậy việc cấp phép có giúp bảo vệ khách hàng không?”

“Ồ, có. Nó nói ngay ở đây này.” Viên cảnh sát giở trang báo và tiếp tục đọc. “Giấy phép trao độc quyền cho các hiệp hội, nhờ đó họ có thể bảo vệ khách hàng khỏi những quyết định không thông minh cũng như việc có quá nhiều lựa chọn.” Vỗ ngực một cách tự hào, viên cảnh sát nói thêm, “và tôi thực thi sự độc quyền.”

“Độc quyền là tốt ư?” Gullible thăm dò.

Viên cảnh sát cau mặt, hạ thấp tờ báo xuống. “Tôi không biết, thật đấy. Tôi chỉ tuân theo mệnh lệnh thôi. Đôi khi tôi thực thi sự độc quyền, và đôi khi tôi được yêu cầu phá bỏ độc quyền.”

“Thế cái nào đúng?”

Viên cảnh sát nhún vai. “Đó không phải việc của tôi. Hội đồng lãnh chúa sẽ quyết định và yêu cầu tôi giương súng vào đầu kẻ vi phạm.”

Nhận thấy cái nhìn cảnh giác trên khuôn mặt của Gullible, viên cảnh sát cố trấn an anh. “Đừng lo. Chúng tôi ít khi phải áp dụng án tử hình lắm. Rất ít người dám chống đối, vì chúng tôi rất mẫn cán trong việc dạy mọi người phải tuân thủ sự chỉ đạo của Hội đồng lãnh chúa. Người ta ít biết điều này cho nên sếp của tôi, sĩ quan Stuart, gọi nó là 'Khẩu súng vô hình'.”

“Anh đã bao giờ dùng súng của mình chưa?” Gullible hỏi, mắt nhìn khẩu súng lục một cách e ngại.

“Đối với một kẻ vi phạm pháp luật ư?” viên cảnh sát hỏi. Với một động tác thuần thục, anh ta rút khẩu súng lục ra khỏi bao da một cách thuần thục và vuốt ve miệng súng bằng thép lạnh ngắt. “Mới chỉ một lần.” Anh ta mở ổ đạn nhìn vào trong nòng súng, đóng nó lại và ngắm nghía, “đây là một trong những công nghệ tốt nhất tại hòn đảo này. Hội đồng lãnh chúa đã cố gắng hết sức để cung cấp những công cụ tốt nhất cho sứ mệnh cao cả của chúng tôi. Vâng, khẩu súng này và tôi đã thề sẽ bảo vệ cuộc sống, sự tự do và tài sản của mọi người dân trên hòn đảo này.”

“Anh dùng nó ở đâu?” Gullible hỏi.

“Lạ là anh lại phải hỏi đấy”, anh ta trả lời, giọng đột nhiên chán nản. “Tôi làm cảnh sát được tròn một năm rồi mà đến tận sáng hôm nay mới được dùng nó đấy. Một bà già phát điên và giơ gậy dọa đánh một đội phá hủy. Bà ta nói gì đó về việc lấy lại ngôi nhà ‘của mình’. Ha! Thật là một quan điểm ích kỷ.”

Gullible thấy tim mình ngừng đập trong giây lát. Anh nhớ lại ngôi nhà màu trắng xinh đẹp và người phụ nữ can đảm tuyên bố quyền sở hữu nó. Viên cảnh sát tiếp tục nói, “tôi đã cố thuyết phục bà ta bỏ cuộc. Giấy tờ đã xong xuôi hết rồi, ngôi nhà đã bị giải tỏa để dành đất xây công viên Bess Tweed cho mọi người.”

Gullible gần như không nói nên lời. “Chuyện gì đã xảy ra vậy?”

“Tôi đã cố gắng nói lẽ phải với bà ta. Tôi bảo bà ta rằng có thể sẽ chỉ phải chịu án phạt nhẹ thôi nếu bà ta chịu đi theo tôi một cách hòa bình. Nhưng bà ta đe dọa tôi, bảo tôi biến khỏi đất nhà bà ấy ngay! Đó đúng là một vụ bắt giữ vì chống đối rồi còn gì nữa. Hãy tưởng tượng xem gan bà ta to như thế nào!”

“Vâng”, Gullible thở dài. “Đúng là to gan.”

Cuộc trò chuyện kết thúc tại đó. Viên cảnh sát im lặng đọc báo trong khi Gullible đứng lặng thinh, di di chân lên một hòn đá. Cố lấy can đảm, Gullible hỏi. “Có phải ai cũng có thể mua một khẩu súng giống của anh không?”

Viên cảnh sát lật một trang báo và trả lời. “Không đời nào, việc đó có thể gây nguy hiểm.”

-- Suy ngẫm --

- “Tội phạm leo thang” có nghĩa là gì?

- Điều gì có thể xảy ra với người chống đối khi bị bắt giữ?

- Điều gì quan trọng hơn đối với viên cảnh sát, tài sản của chính phủ hay tài sản cá nhân?

- Các cá nhân có cần phải có giấy phép để làm việc kiếm sống không?

- Ảnh hưởng của luật cấp phép ngành nghề có ảnh hưởng khác nhau đối với các nhóm người khác nhau như thế nào?

- Việc cấp phép bắt buộc có dẫn tới tham nhũng không?

- Luật đó tạo ra hay phá hủy sự độc quyền?

- Tại sao?

- Ví dụ?

- Ai được quyền quyết định việc bạn có được sở hữu súng hay không?

- Vấn đề đạo đức ở đây là gì?

*** “Lỗi lầm ngớ ngẩn nhất mà chúng ta có thể mắc phải là việc cho phép những chủng tộc phụ thuộc chạy đua sở hữu vũ khí. Lịch sử đã chỉ ra rằng tất cả những kẻ đi chinh phục cho phép kẻ bị chinh phục chạy đua sở hữu vũ khí có nghĩa là đã chuẩn bị sẵn cho sự sụp đổ của mình” (Adolf Hitler)

-- Bình luận --

Các công ty thành công đôi khi được gọi là “nhà độc quyền” nếu họ giành được một thị phần rất lớn. Nếu họ giành được thị phần bằng hành động tự nguyện thì đó là do họ cung cấp cho khách hàng sản phẩm tốt hơn, giá tốt hơn và dịch vụ tốt hơn. Dù chi phối thị trường, họ vẫn luôn bị áp lực phải làm tốt hơn nếu không sẽ mất khách hàng vào tay đối thủ cạnh tranh. Không may là nhiều công ty, người có tay nghề và tổ chức hiệp hội lại không dựa vào hành động tự nguyện. Thay vào đó, họ dựa vào sức mạnh của chính phủ để có được quyền ưu tiên và để loại bỏ sự lựa chọn tự do của những người khác trên thị trường.

Các lựa chọn của chúng ta bị hạn chế bởi những quy định và giấy phép của chính phủ. Giấy phép giúp loại bỏ cạnh tranh bằng cách tạo ra những hiệp hội với quy chế thành viên đóng, tổ chức nghề nghiệp và những nghiệp đoàn ghét sự cạnh tranh. Họ bảo vệ các thành viên của mình và hạn chế hành động trong phạm vi một số người. Giấy phép được cấp cho các nhà độc quyền hay hiệp hội cản trở cạnh tranh. Điều này ngay lập tức làm tăng giá, tạo ra những sản phẩm giống nhau và cản trở người cung cấp dịch vụ điều chỉnh cho phù hợp với hoàn cảnh thay đổi. Bằng cách này, các chính phủ tước mất của người tiêu dùng cơ hội và trách nhiệm thử nghiệm các ý tưởng mới, cũ hoặc của nước ngoài. Nó cản trở không cho thương mại và các ngành nghề cung cấp cho người tiêu dùng cơ hội lựa chọn sản phẩm, và thông qua cạnh tranh, các sản phẩm hoặc dịch vụ rẻ hơn, sáng tạo hơn.

Khi người tiêu dùng không đủ khả năng trả giá cao họ thường không mua được sản phẩm, cũng không được phục vụ và như vậy là mất tất cả.

Sự tồn tại của giấy phép taxi bảo vệ các hãng taxi lâu đời và ngăn không cho các công ty mới gia nhập thị trường. Người ta không thể mở một hãng taxi mới - ngay cả khi trên thị trường chỉ có một hãng taxi - nếu không mua giấy phép. Việc cấp phép ngày càng trở nên cực kỳ đắt đỏ đến mức các doanh nghiệp nhỏ phải đóng cửa, và tham nhũng xảy ra.

Những thành viên của một ngành nghề nào đó không chịu tuân thủ sẽ bị từ chốỉ quy chế thành viên. Theo cách này, những người không tuân thủ bị tước quyền kiếm sống theo cách họ chọn lựa, mặc dù người ta có thể muốn sử dụng dịch vụ của họ. Một số người cho rằng cách này bảo vệ khách hàng. Tuy nhiên, bằng việc tước quyền lựa chọn của khách hàng, nó chứng tỏ sự thiếu tin tưởng vào khả năng đánh giá cái lợi trong môi trường cạnh tranh mở của khách hàng.

Không có gì đảm bảo rằng những người ra quyết định khôn ngoan hơn chúng ta. Liệu chúng ta có cần nhà nước lấy mất quyền lựa chọn của mình hay không?

*** “Bạn có quyền bảo vệ cuộc sống của chính mình, tự do và tài sản có được một cách công bằng khỏi sự xâm phạm bằng vũ lực của người khác” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

*** “Ở Cuba có kiểm soát súng. Ở Cuba có bảo hiểm y tế cho mọi người. Vậy tại sao người Cuba muốn đến đây?” (Paul Harvey, nhà bình luận độc lập trên đài phát thanh Mỹ)

-- Bối cảnh --

Ken: “sĩ quan” Stuart K. Hayashi, một trong những sinh viên cũ và là người bạn rất tốt của tôi, đã rất tỉ mỉ giúp tôi biên tập và nhận xét bản thảo cho lần tái bản thứ 3, cũng như cho phiên bản có bình luận của cuốn sách này. Dù anh ấy không có ý định đăng ký bằng sáng chế nhưng Stuart chính là người đặt ra thuật ngữ “Khẩu súng vô hình”. Thuật ngữ này chỉ mối đe dọa sử dụng bạo lực thể xác, được sử dụng đối với những người không chịu tuân thủ luật pháp do chính quyền thực thi. Do người dân ít khi chống đối pháp luật đến cùng, ít người nhận ra rằng hình phạt cuối cùng đối với mỗi luật được thực thi là án phạt tù hoặc tử hình. Đó là lý do vì sao “khẩu súng” đằng sau luật là “vô hình”.

*** “Tôi muốn nêu ra một thử nghiệm... [trong một năm] hãy đừng mua bất kỳ sản phẩm nào của Microsoft. Cùng lúc đó, không đóng bất kỳ một khoản tiền nào cho chính phủ. Nghĩa là đừng đóng thuế. Sau đó hãy đợi. Xem ai sẽ tìm đến bạn để đòi tiền và đòi như thế nào, với loại vũ khí gì?” (Richard M. Salsman)

-- Tài liệu tham khảo --

Trong cuốn Hàn gắn thế giới của chúng ta, Mary Ruwart đã:

- Đề cập đến tác động của các luật cấp phép đối với hệ sinh thái thị trường.

- Và trong phần “Leaving The Poor Defenceless” (chương 16, Policing Aggression), đưa ra những chi tiết sâu sắc về các luật liên quan đến súng.

Tự do nhập môn của Alan Burris cũng có nhiều tài liệu tham khảo quý.

Bàn về bổn phận bất tuân dân sự (On The Duty Of Civil Disobedience) của Henry David Thoreau xem xét một cách triết học về chuyên chế quyền lực, thuế và chiến tranh.

Tiểu luận Khẩu súng vô hình (Invisible Gun) của Stuart K. Hayashi có thể xem tại: http://webpages.charter.net/mad_prophet/articles/other/invgun.html.

*** “Giao diện chỉ và nhấp chuột (point and click) nguyên thủy là một khẩu súng Smith & Wesson” (khuyết danh)

*

*                 *

CHƯƠNG 15: CUỘC CHIẾN SÁCH
- Một người đàn ông và một người phụ nữ cãi nhau về giá trị của sách miễn phí

Càng tiến vào trung tâm thành phố, hoạt động trên đường phố diễn ra càng tấp nập. Chú mèo Mices đi sau Gullible một đoạn. Nó đang đi có chủ đích - vừa đi vừa tìm xem có con chuột nào hoặc bất cứ thứ gì có thể ăn được. Nó sục sạo vào các ngõ ngách và thùng rác, trườn, bò khắp nơi. Bộ lông vàng của nó giờ đây bám đầy bụi bẩn, mặc dù nó vẫn thường xuyên liếm láp và chải chuốt.

Nhiều người ăn mặc đẹp đẽ với vẻ mặt chẳng chút vướng bận, đang đi hoặc lết bằng đầu gối trên vỉa hè. Khi đi ngang qua một quảng trường lớn, Gullible bắt gặp một người đàn ông lớn tuổi và một phụ nữ trẻ đang cãi nhau. Họ chửi rủa và quát tháo ầm ĩ, tay khua loạn xạ. Gullible cùng nhập vào đám đông đang đứng xung quanh theo dõi xem rút cục là họ đang cãi vã về chuyện gì.

Khi cảnh sát có mặt để lôi họ ra, Gullible vỗ nhẹ vào vai một người phụ nữ già yếu đang chống gậy và hỏi: “Sao họ lại tức giận thế hả bà?”

Người phụ nữ có hàng tá nếp nhăn lớn nhỏ trên khuôn mặt và đôi bàn tay. Bà quan sát Gullible một cách cẩn thận trước khi trả lời bằng giọng run rẩy. “Hai kẻ om sòm này đã cãi nhau hàng năm trời về những cuốn sách trong Thư viện Hội đồng. Người đàn ông luôn than phiền rằng có quá nhiều sách về tình dục và những điều vô đạo đức. Ông ta muốn đem những cuốn sách đó ra ngoài và đốt sạch, trong khi cô ta phản ứng bằng cách gọi ông ta là 'tín đồ Thanh giáo rỗng tuếch'.”

“Cô ấy muốn đọc những cuốn sách đó ư?” Gullible hỏi.

“À, không hẳn thế”, một người đàn ông cao lớn đang quỳ ở gần đó vừa cười vừa nói. Một cô bé đứng bên cạnh ông ta. “Cô ta cũng than phiền, nhưng là về những cuốn sách khác. Cô ta bảo rằng có nhiều cuốn sách trong thư viện có khuynh hướng phân biệt giới tính và chủng tộc.”

“Bố ơi, bố ơi, 'khuynh hướng' là gì?” Cô bé con vừa hỏi vừa giật giật vai người đàn ông.

“Để sau, con yêu. Như tôi đã nói”, người đàn ông tiếp tục, “cô ta đòi những cuốn sách phân biệt giới tính và chủng tộc phải bị ném ra ngoài và thư viện phải mua những cuốn sách mà cô ta liệt kê.”

Đến lúc này thì cảnh sát đã còng tay cả hai người và đưa họ đi. Gullible lắc đầu và thở dài. “Chắc cảnh sát bắt họ vì cuộc cãi lộn này?”

“Hoàn toàn không phải”, người phụ nữ nhiều tuổi cười và nói. “Cảnh sát bắt cả hai vì bọn họ không chịu đóng thuế thư viện. Theo luật, tất cả mọi người đều phải trả tiền cho những cuốn sách đó dù họ có thích hay không.”

“Thật thế ư?”, Gullible hỏi. “Tại sao cảnh sát không để người dân giữ tiền của họ và mua những gì họ muốn?”

“Rồi sau đó tôi chẳng còn tiền cho con đến thư viện nữa”, người đàn ông đi bằng đầu gối nói. Ông bóc vỏ chiếc kẹo mút hình xoắn ốc màu đỏ trắng và đưa cho con gái.

“Này ông”, người phụ nữ nhiều tuổi nói khi nhìn thấy ông đưa chiếc kẹo mút cho cô con gái, tỏ ý không đồng tình. “Chẳng lẽ việc cung cấp kiến thức cho con bé lại không quan trọng bằng cung cấp đồ ăn cho nó ư?'

“Bà có ý gì thế?” Người đàn ông hỏi lại. Cô bé con đã làm kẹo dính đầy ra váy.

Người phụ nữ đáp lại một cách chậm rãi, “trước đây chúng ta đã có rất nhiều thư viện tự nguyện. Muốn làm thành viên chỉ cần đóng một khoản phí nhỏ và chẳng ai than phiền gì cả vì họ chỉ đóng tiền cho thư viện mà họ thích. Thậm chí các thư viện này còn cạnh tranh lẫn nhau để thu hút người đọc, cố gắng để có thật nhiều cuốn sách, nhân viên phục vụ chu đáo, thời gian mở cửa hợp lý, vị trí thuận tiện. Một số còn cho nhân viên đến tận nhà để giao và nhận sách. Mọi người vui vẻ trả tiền cho sự lựa chọn của mình bởi vì việc đến thư viện quan trọng đối với họ.” bà thêm vào. “Điều đó còn quan trọng hơn là kẹo mút”.

Người đàn bà quay sang Gullible và tiếp tục giải thích, “sau đó, Hội đồng lãnh chúa đã quyết định rằng thư viện là rất quan trọng nên không thể để nó theo sở thích cá nhân được. Hội đồng đã xây dựng một thư viện lớn của nhà nước gọi là GLIB bằng tiền đóng thuế của người dân. GLIB được nhiều người biết đến vì nó hoàn toàn miễn phí - người đến đọc sách không phải trả bất cứ khoản phí nào. Hội đồng đã thuê ba thủ thư với mức lương rất cao để làm những công việc như các thủ thư ở thư viện tự nguyện. Chỉ một thời gian sau, các thư viện tự nguyện đều đóng cửa.”

“Hội đồng lãnh chúa cho xây một thư viện miễn phí ư?” Gullible hỏi lại. “Nhưng bà nói là ai cũng phải đóng thuế thư viện mà?”

“Đó là sự thật. Nhưng thông thường người ta vẫn gọi những trang thiết bị mà Hội đồng cung cấp là ‘miễn phí’ mặc dù bằng cách này hay cách khác người dân vẫn phải trả tiền. Như thế văn minh hơn”, người phụ nữ nói với giọng mỉa mai.

Người đàn ông cao lớn phản đối kịch liệt, “thư viện tự nguyện ư? Tôi chưa nghe thấy nó bao giờ!”

“Tất nhiên là anh không biết rồi”, người phụ nữ vặn lại. “GLIB được sử dụng quá lâu rồi nên anh không thể tưởng tượng bất cứ điều gì khác ngoài nó.”

“Từ từ đã...”, người đàn ông kêu lên, đi một cách khó nhọc trên đầu gối của mình. “Bà đang chỉ trích thuế thư viện phải không? Nếu Hội đồng cung cấp dịch vụ tử tế thì người dân phải trả tiền là đúng rồi.”

“Thế nào gọi là tử tế khi mà họ dùng quyền lực để ép buộc người dân?” người phụ nữ nói. Bà trừng mắt nhìn người đàn ông cao lớn đang đi bằng đầu gối.

“Không phải ai cũng biết điều gì là tốt đối với họ! Và một số còn không chấp nhận thực tế đó”, người đàn ông tuyên bố. “Những người thông minh đều biết rằng những cuốn sách miễn phí sẽ góp phần xây dựng một xã hội tự do. Và các loại thuế giúp chia sẻ gánh nặng đó và mọi người phải trả một số tiền như nhau. Nếu không như thế thì những kẻ ăn bám sẽ cưỡi lên đầu lên cổ người khác!”

“Chưa bao giờ có nhiều kẻ ăn bám như bây giờ”, người phụ nữ già đáp lại. “Những người thường xuyên đến thư viện và những người được miễn giảm thuế đang cưỡi trên lưng người khác. Như thế mà gọi là công bằng ư? Anh nghĩ ai là người có ảnh hưởng với Hội đồng hơn? Một người ủng hộ có mối quan hệ tốt hay là những người nghèo chỉ tan giờ làm khi GLIB đã đóng cửa?”

Người đàn ông kéo đứa con gái nhỏ về phía sau và trả lời đầy thách thức. “Cuối cùng thì bà muốn thư viện như thế nào? Bà muốn loại thư viện tự nguyện có thành kiến đối với một số người trong xã hội phải không?”

“Đấy là điều không thể tránh được”, bà ta hét vào mặt người đàn ông. “Anh có muốn những thằng hề trong Hội đồng cho anh biết thế nào là thành kiến không?”

“Ai là thằng hề?” Người đàn ông phản đối và xô đến làm bà kia mất thăng bằng. “Nếu bà không thích, sao bà không biến khỏi Corrumpo đi!”

“Đồ hỗn láo!” Người phụ nữ gào lên, lấy gậy gõ vào đầu ông kia. “Tôi đã phải trả tiền cho GLIB từ trước khi anh được sinh ra đấy!”

Lúc này hai người đó đang hét vào mặt nhau, cô bé con thì khóc ầm ĩ, và một người nào đó lại phải đi gọi cảnh sát. Gullible ngán ngẩm rời khỏi quảng trường để tìm đến sự yên bình và tĩnh lặng của thư viện GLIB ở gần đó.

-- Suy ngẫm --

- Tại sao việc lựa chọn sách lại mang tính chất của một hành động tuyên truyền hoặc kiểm duyệt?

- Có nên bắt người dân trả tiền cho những cuốn sách ở thư viện mà họ không thích không?

- Liệu thư viện có thể tồn tại nếu không có tiền đóng thuế?

- Thư viện nhà nước và thư viện tư nhân có những động cơ khác nhau như thế nào?

-- Bình luận --

Khi chính phủ tuyên bố rằng một dịch vụ nào đó là “miễn phí”, chúng ta có thể hiểu rằng: tất cả chúng ta sẽ buộc phải trả tiền cho dịch vụ đó, còn chính phủ thì được tiếng là rộng lượng, hào phóng. Mặc dù chỉ có vài người sử dụng các dịch vụ này nhưng ai cũng phải đóng tiền.

Chúng ta cũng biết rằng vì những dịch vụ đó đều miễn phí và nằm dưới sự quản lý của nhà nước nên hầu như không có sự cạnh tranh. Xóa bỏ cạnh tranh theo cách này sẽ làm tăng giá và giảm chất lượng dịch vụ. Nói một cách chung nhất, nó khiến nền kinh tế thụt lùi còn người dân thì nghèo hơn.

Nước nào có càng nhiều các dịch vụ “miễn phí” thì mức độ phát triển kinh tế càng thấp. Sau đây là một ví dụ. Sẽ ra sao nếu nhà nước đã tiến hành làm một cái gì đó miễn phí trong khi chúng ta vẫn thường coi nó là lựa chọn cá nhân - lấy ví dụ như việc đi xem phim chẳng hạn. Liệu chúng ta sẽ tiếp tục lựa chọn làm những gì mình muốn hay bị ảnh hưởng bởi những ưu tiên của số đông dân chúng và đảng cầm quyền? Liệu ngành công nghiệp phim ảnh sẽ đáp ứng thị hiếu đa dạng của khách hàng hay theo ý của các nhà quản lý? Đâu sẽ là động lực để nó phát triển? Như thế có phải là một xã hội tự do?

Thư viện là một hình thức kiểm soát tinh vi về mặt tư tưởng - nằm dưới sự quản lý theo khuynh hướng của đảng cầm quyền. Khi một chính phủ bị thay thế, những người trong chính phủ mới có xu hướng lựa chọn những cuốn sách mới mà họ cho là “tốt” đối với người dân. Nếu một đảng cầm quyền càng lâu, thì thời gian bạn nhận được cuốn sách mà mình yêu cầu, nhưng không được khuyến khích, lại càng dài. Kiểm duyệt thông tin chính là sự kiểm duyệt lựa chọn. Người nộp thuế không những không được lựa chọn mà còn phải trả tiền cho sự kiểm duyệt này.

*** “Nếu việc thực hiện quyền của một người đòi hỏi phải vi phạm quyền lợi của người khác, thì đó không phải và không thể được coi là một quyền” (Ayn Rand, 1964)

-- Bối cảnh --

Ken: Trong thời gian tôi viết câu chuyện này, bạn gái của tôi lúc đó là một thủ thư ở một thư viện tư của trường đại học tư. Cô ấy thấy rằng số thủ thư ở các thư viện nhà nước thường nhiều hơn gấp 3 lần so với thư viện tư, trong khi lượng công việc lại ít hơn và được trả lương cao hơn. Tuy nhiên, cô ấy cũng không thể hình dung xã hội sẽ ra sao nếu như không có các thư viện của chính phủ. Nghiên cứu của tôi cho thấy rằng đã có nhiều thư viện tư nhân và dịch vụ liên quan đến sách trước khi chính phủ tham gia vào lĩnh vực này vào đầu thế kỷ 19 và sau đó tạo ra “dịch vụ miễn phí”. Các “dịch vụ miễn phí” này đã khiến cho hầu hết các dịch vụ tư nhân phá sản.

Các thư viện ở Hawaii thường đóng cửa lúc 5 giờ chiều và cũng không mở cửa vào cuối tuần và ngày lễ. Như thế thì chẳng có ích gì với người đọc. Thời gian gần đây người ta đã xây dựng một thư viện công cộng trong một khu phố mới, nhưng lại không có tiền để mua sách và thuê nhân viên. Người dân đã đề nghị được đóng góp sách và làm việc tình nguyện để nó có thể đi vào hoạt động, nhưng các quan chức đã từ chối mở cửa thư viện vì cho rằng làm như thế là “thiếu chuyên nghiệp”. Điều họ thực sự không muốn mọi người thấy là những thứ tốn kém được đầu tư bằng tiền đóng thuế thực ra chẳng cần thiết chút nào.

Điều thú vị là doanh nhân triệu phú Andrew Carnegie chính là nhân vật nổi tiếng đã thúc đẩy việc chính phủ nắm giữ thư viện trong những năm 1800. Ông đã đầu tư cơ sở hạ tầng cho rất nhiều thư viện nhà nước trên khắp nước Mỹ nhưng hoạt động của các thư viện này thì hoàn toàn trông chờ vào tiền đóng thuế của người dân.

*** “Hành động của bạn trên danh nghĩa của người khác hay hành động của người khác trên danh nghĩa của bạn chỉ được coi là hợp đạo đức khi nó được bắt nguồn từ sự tự nguyện và đồng thuận” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Tài liệu tham khảo --

Cuốn sách Bộ máy tự do của David Friedman là một cuốn sách hay về hoạt động của tư nhân trong lĩnh vực vụ công.

Cuốn Cắt giảm ở thành phố Hall (Cutting Back On City Hall) của Bob Poole cũng đề cập tới việc tư nhân hóa dịch vụ công ở địa phương.

Hai cuốn sách Mất quyền (Lost Rights) và Cắt giảm: làm thế nào các chính phủ lừa đảo bạn từ A đến Z (Shakedown: How The Government Screws You From A To Z) của James Bovard kể những câu chuyện đáng sợ về sự rối loạn của chính phủ. “Nếu nó không đáng sợ đến mức đó thì ít nhất bạn cũng buồn cười.”

Xem thêm về tư nhân hóa thư viện tại Reason Public Institute: http://www.privatization.org.

*** “Ai đó đã tính được rằng chúng ta cho ra đời cả thảy 35 triệu điều luật cuối cùng cũng chỉ để thực hiện Mười điều răn” (khuyết danh)

*

*                 *

CHƯƠNG 16: KHÔNG CÓ GÌ
- Trò xổ số giải quyết tình thế tiến thoái lưỡng nan của nghệ thuật

Công trình GLIB cao hai tầng với mặt tiền đá ấn tượng. Một đám người ăn mặc tử tế đứng rải rác ở cửa, đợi để được vào. Họ vờ như không nghe thấy một cuộc cãi vã đang nổi lên ở quảng trường phía đằng sau. Gullible tham gia vào đám đông và đọc dòng chữ đồng lớn phía trên lối vào một cách chăm chú: “THƯ VIỆN NHÂN DÂN QUÝ BÀ BESS TWEED.”

Khách tham quan ở phía sau phải kiễng chân để nhìn qua đầu những người đứng trước. Họ thốt lên những lời cảm thán như “Đẹp tuyệt vời”, hay “Thật lộng lẫy”. Gullible cố nhìn nhưng không hiểu những người đó nhìn thấy cái gì.

Vốn mảnh khảnh và khéo léo, Gullible luồn lách qua đám đông và tiến đến bàn thủ thư ở bên trong lối vào. “Những người này nhìn thấy cái gì mà kỳ diệu và lộng lẫy vậy?” anh hỏi người đàn ông ngồi sau chiếc bàn.

“Suỵt!” Người thủ thư nghiêm giọng. “Làm ơn nói nhỏ thôi.” Người đàn ông xếp gọn một chồng phiếu và đặt nó ngay ngắn trước mặt. Ông ta vươn người về phía trước và nhìn Gullible qua cặp kính viền nửa gọng. “Đây là các thành viên của Ủy ban Nghệ thuật thuộc Hội đồng lãnh chúa. Họ mới mở một triển lãm trưng bày các tác phẩm mới nhất trong bộ sưu tập các tác phẩm mỹ thuật của chúng tôi.”

“Hay quá”, Gullible thì thầm. Gullible vươn người về phía trước, cố nhìn xem đó là cái gì và nói, “tôi yêu nghệ thuật nhưng mà nó ở đâu cơ? Chắc nó phải nhỏ lắm.”

“Cái đó còn tùy”, viên thủ thư khịt mũi. “Có người lại nói nó rất lớn. Đấy chính là cái đẹp của tác phẩm này. Nó được đặt tên là “Trống rỗng trong Phiêu diêu”.

“Nhưng tôi chẳng thấy gì cả”, Gullible nói, vẻ mặt tư lự đăm chiêu nhìn vào khoảng trống màu trắng trên lối đi có thể nhìn thấy ngay bên ngoài cổng vào.

“Thế mới hay chứ. Rất ấn tượng, phải không?” Viên thủ thư nhìn chăm chăm vào khoảng trống với vẻ mơ màng. “Không-có-gì nắm bắt được toàn bộ điều cốt lõi của cuộc đấu tranh của con người vì trạng thái hưng phấn chỉ có thể cảm nhận được khi người ta đối chiếu giữa sự ấm áp của những màu sắc tinh tế với nhận thức hiển nhiên về bản chất bên trong chúng ta. Không-có-gì cho phép mọi người trải nghiệm toàn bộ những gì tốt đẹp nhất của trí tưởng tượng tập thể.”

Những lời của viên thủ thư làm Gullible càng rối mù. Anh lắc đầu thắc mắc, “như vậy nó thực sự không là cái gì cả sao? Làm sao mà không-có-gì lại là nghệ thuật được?”

“Đó chính là điều làm cho nó trở thành sự thể hiện bình đẳng nhất của nghệ thuật, Ủy ban Nghệ thuật của Hội đồng đã tổ chức một chương trình xổ số để lựa chọn”, viên thủ thư trả lời.

“Quay xổ số để lựa chọn nghệ thuật ư?” Gullible kinh ngạc. “Tại sao lại là xổ số?”

“Thời lạc hậu ngày xưa, Ban Nghệ thuật là người lựa chọn”, người đàn ông trả lời. “Đầu tiên, những người phê bình chỉ trích Ban Nghệ thuật là chỉ lựa chọn theo sở thích của riêng họ. Họ kiểm duyệt các tác phẩm nghệ thuật mà họ không thích. Do những công dân bình thường phải trả tiền cho sở thích riêng của Ban thông qua thuế, mọi người đã phản đối lên giới-tinh-hoa.”

“Tại sao không bầu ra một Ban Nghệ thuật khác?” Gullible gợi ý.

“Ồ, chúng tôi đã thử làm thế nhiều lần rồi Nhưng những người trong Ban vẫn không bao giờ đồng ý được với những người khác. Thế là cuối cùng họ vứt toẹt luôn cả cái ý tưởng về ban này ban nọ, và thay thế bằng ủy ban mới với chương trình xổ số. Ai cũng đồng ý rằng xổ số là phương pháp duy nhất đảm bảo tính khách quan. Ai cũng có thể dự thi và kết quả là hầu như ai cũng tham gia. Hội đồng đưa ra giải thưởng cao nhất có thể và tác phẩm nào cũng đủ tiêu chuẩn đoạt giải. “Trống rỗng trong Phiêu diêu” mới giành giải sáng nay thôi.”

Gullible ngắt lời, “nhưng tại sao không để mọi người tự mua tác phẩm nghệ thuật thay vì đánh thuế họ để lấy tiền tổ chức quay xổ số? Như thế thì ai cũng có thể mua được tác phẩm mà họ thích.”

“Cái gì cơ!” Viên thủ thư thốt lên. “Một số kẻ ích kỷ sẽ không chịu mua gì cả còn một số khác thì có thể sẽ thích những thứ xấu xí. Không, Hội đồng cần phải ủng hộ nghệ thuật!” Viên thủ thư tập trung ngắm ‘Trống rỗng trong Phiêu diêu’, khoanh tay trước ngực và một vẻ mơ hồ thoáng qua trên gương mặt anh ta. “Một sự lựa chọn tốt, phải không? Sự trống rỗng có lợi thế là làm cho cổng vào thư viện không bị tắc nghẽn trong khi đồng thời bảo vệ môi trường. Hơn nữa...”, anh ta nói tiếp một cách vui vẻ, “không ai có thể phản đối tính nghệ thuật hay phong cách đầy thẩm mỹ của kiệt tác này. Ai mà lại thấy bị nó xúc phạm cơ chứ?”

-- Suy ngẫm --

- Những vấn đề gì sẽ phát sinh khi nghệ thuật được nuôi bởi tiền đóng thuế?

- Nghệ thuật được lựa chọn liệu có thực sự là tinh hoa?

- Các quan chức chính phủ có thực sự khách quan trong việc tài trợ cho nghệ thuật?

- Nghệ thuật có thể tồn tại mà không cần tiền thuế?

- Loại hình tài trợ này có ảnh hưởng như thế nào đến hành vi của con người?

- Ví dụ?

- Những vấn đề đạo đức liên quan ở đây là gì?

-- Bình luận --

Chủ nghĩa tinh hoa - Chủ nghĩa ê-lít là niềm tin cố hữu rằng chỉ có những người “ở tầng lớp trên” mới có đủ hiểu biết để đưa ra quyết định.

Các nhà chức trách nói rằng việc chính phủ tài trợ cho nghệ thuật sẽ tốt cho nền văn hóa, giáo dục của đất nước. Những người này cho rằng mọi người sẽ không hỗ trợ cho nghệ thuật một cách tự nguyện. Vâng, nghệ thuật đúng là có ích cho đất nước nhưng tự do còn quan trọng hơn. Tự do sẽ cho ta các loại hình nghệ thuật, giáo dục, và văn hóa mà mọi người thật sự coi trọng. Mỗi cá nhân đều có khiếu thẩm mỹ riêng, tùy thuộc vào các giá trị và ưu tiên riêng của cá nhân trong cuộc sống. Sẽ là vô đạo đức khi quan chức sử dụng sức mạnh của chính quyền để áp đặt những giá trị tinh hoa của họ cho giá trị và sự lựa chọn của người dân. Mỹ thuật, âm nhạc, các sự kiện văn hóa, khiêu vũ, triển lãm, các sự kiện thể thao có thể được tổ chức thành công theo hướng tư nhân và tự nguyện.

Nhà hát Quốc gia ở Pretoria là một ví dụ tuyệt vời. Nhà hát đã bị đóng cửa khi nó bị coi là quá “quý tộc” và tốn quá nhiều chi phí để duy trì hoạt động. Công trình này bị bỏ hoang cho đến khi một nhóm diễn viên ballet ngồi lại với nhau và quyết định làm một cuộc phiêu lưu vào thế giới kinh doanh. Họ mở cửa nhà hát, biến nó thành sân khấu và trường dạy ballet. Giờ đây nhà hát này đã là một doanh nghiệp thành công mà không cần tới bất kỳ sự trợ cấp nào từ tiền đóng thuế của người dân.

*** “Niềm tin vào một xã hội tự do thể hiện ở việc tập trung vào quá trình khám phá thị trường giá trị hơn là tập trung vào một tầm nhìn hoặc một mục tiêu đã được áp đặt” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Bối cảnh --

Ken: trong một cuộc tranh luận trên sóng phát thanh mà tôi đã từng tham gia với người đứng đầu của học viện mỹ thuật quốc gia, ông đã thú nhận rằng có một lượng lớn các tác phẩm nghệ thuật thuộc sở hữu nhà nước đang bị chôn vùi trong kho và không ai được phép nhìn thấy chúng. Tuy nhiên, cũng có một số nghệ sĩ được ưu ái sống được nhờ việc bán tác phẩm cho nhà nước.

Chương này bắt nguồn từ các cuộc tranh luận về việc tài trợ bằng công quỹ cho nghệ thuật, đặc biệt là tác phẩm Piss Christ với hình ảnh cây thập ác trong bình nước tiểu của họa sĩ Andres Serrano đã gây ra sự phản đối om sòm từ những người nộp thuế, những người đã bị buộc phải tài trợ cho triển lãm của anh ta.

*** “Hoàn toàn không có căn cứ để nói rằng nền kinh tế thị trường thúc đẩy hàng hóa vật chất và phi vật chất; nó chỉ đơn giản là để cho mỗi người được lựa chọn cách tiêu tiền của mình” (Murray Rothbard)

-- Tài liệu tham khảo --

Trong The Square Pegs, Irving Wallace có nhắc tới một cuốn sách tên là Không gì cả (Nothing) của một tác giả người Pháp tên là Mathel ở thế kỷ 17. Cuốn sách gồm 200 trang trắng.

Một cuốn sách nhiều thông tin hơn là Cần câu cơm kỳ diệu của R. W. Grant.

Để biết thêm thông tin về công ty của đoàn múa ballet, xem tại: http://www.saballettheathre.co.za.

*

*                 *

CHƯƠNG 17: LỄ HỘI ĐẶC QUYỀN
- Gullible chứng kiến một trò chơi làm hài lòng mọi người chơi

Khi Gullible đặt chân lên bậc thềm thư viện cũng là lúc hoàng hôn buông xuống. Anh vui thích ngắm nhìn cuộc sống về đêm của thành phố, mọi người bắt đầu đổ về quảng trường. Ngày càng có nhiều người tiến về phía chiếc lều lễ hội tuyệt đẹp được dựng gần thư viện GLIB. Với vẻ dè dặt trước ánh sáng, hình ảnh và âm thanh quanh đó, Gullible đi quanh ngó nghiêng cái lều đẹp đẽ, trên đầu anh là tấm biển sặc sỡ đề “LỄ HỘI ĐẶC QUYỀN.”

Một người phụ nữ với bộ trang phục bó sát và màu sắc sặc sỡ nổi bật giữa đám đông đang hét lớn: “Mọi người hãy nghe đây, nghe đây! Hãy đến với Lễ hội đặc quyền để nhận được điều kỳ diệu ngàn năm có một!” Cô ta để ý thấy Gullible và tiến đến kéo tay anh khi anh vẫn còn đang ngơ ngác, “ai cũng là người chiến thắng, anh bạn trẻ à.”

“Mất bao nhiêu tiền?” Gullible hỏi.

“Đi vào chỉ mất có mười kayn, và đi ra đã có một giải thưởng tuyệt vời!”, cô trả lời. Người phụ nữ ra hiệu để thu hút đám đông, “nghe đây, nghe đây! Lễ hội đặc quyền này sẽ giúp bạn trở nên giàu có!”

Không có đủ tiền, Gullible đành chờ cho đến khi người phụ nữ bận rộn với những người khác và sau đó bò ra sau cái lều. Anh nâng rìa của tấm vải bạt lên và nhòm vào bên trong. Mọi người ngồi trên khán đài được dựng vòng tròn quanh lều. Ở giữa, một số người mặc đồng phục đang chỉ chỗ ngồi cho những người tham gia được sắp xếp thành một vòng tròn lớn. Mười người chơi đang đứng hay quỳ đằng sau ghế ngồi của họ và chờ đợi. Sau đó, một nửa số nến được thổi tắt, tiếng trống, tiếng kèn trumpet vang lên ầm ĩ phô trương. Một ngọn đèn rực rỡ chiếu vào một người đàn ông đẹp trai mặc bộ vest đen bóng và chiếc mũ lụa. Ông ta cúi chào mười người đang xếp vòng tròn.

“Xin chào quý vị”, người đàn ông nói, thấp thoáng nụ cười với hàm răng trắng tinh. “Tôi là Người chủ Vòng tròn! Tối nay, mười người may mắn này sẽ là những người chiến thắng trong trò chơi đặc biệt của chúng tôi. Tất cả các bạn sẽ giành chiến thắng. Tất cả các bạn sẽ bước ra khỏi đây hạnh phúc hơn lúc các bạn bước vào. Xin mời ngồi.” Người chủ Vòng tròn vừa nói vừa vung bàn tay đeo găng trắng một cách điêu luyện và thu của mỗi người chơi một kayn. Tất cả đều không do dự khi đưa tiền cho ông ta.

Sau đó, Người chủ Vòng tròn mỉm cười lần nữa và công bố, “bây giờ các bạn sẽ thấy mình được tặng thưởng như thế nào.” Rồi ông ta đột ngột thả năm kayn vào lòng một người chơi. Người chơi may mắn hét lên vì vui sướng.

“Bạn không phải là người chiến thắng duy nhất”, Người chủ Vòng tròn tuyên bố. Và quả đúng là như vậy. Mười lần liền ông ta đi vòng quanh, thu của mỗi người chơi một kayn. Cứ sau mỗi vòng, ông ta lại thả năm kayn vào lòng một người chơi và lần nào cũng vậy, người nhận được tiền cũng nhảy cẫng lên vì sung sướng.

Khi những tiếng reo hò đã dứt hẳn và mọi người lần lượt đi ra, Gullible chạy ra phía trước của căn lều để tìm xem có phải tất cả mọi người đều thực sự hài lòng hay không. Người phụ nữ ở lối vào gìữ tấm vải bạt để mở nắp lều. Cô dừng một người vừa tham gia chơi khi ông ta đang đi bằng đầu gối và hỏi: “Ông có thấy vui không?”

“Ồ, chắc chắn rồi!” Người đàn ông nói, mỉm cười hạnh phúc. “Thật là tuyệt vời!”

“Tôi không thể chờ đợi để kể với bạn bè tôi”, một người khác nói. “Tôi có thể chơi lần nữa.”

Một người khác phấn chấn thêm vào, “vâng, đúng thế. Tất cả mọi người đều thắng giải năm kayn!”

Gullible vừa ngẫm nghĩ vừa nhìn theo đám đông đã bắt đầu tản đi. Người phụ nữ quay sang Người chủ Vòng tròn khi ông này vẫn đang vẫy tay chào tạm biệt đám đông, nói nhỏ, “vâng, chúng tôi đang đặc biệt hạnh phúc. Chúng tôi đã giành 50 kayn và những tên ngốc này đều cảm thấy vui vẻ vì điều đó! Em nghĩ năm tới chúng ta nên yêu cầu Hội đồng lãnh chúa thông qua một đạo luật bắt mọi người đều phải chơi trò này!”

Đúng lúc đó thì một nhân viên xuất hiện ngay sau Gullible và túm lấy cổ anh. “Đứng yên đó, đồ xỏ lá. Tao thấy mày nhìn trộm ở phía sau lều. Mày nghĩ là có thể xem chương trình miễn phí sao?”

“Tôi xin lỗi”, Gullible nói, cố gắng thoát ra khỏi vòng tay của gã nhân viên. “Tôi không biết là xem phải trả tiền. Cô gái xinh đẹp nói nghe hấp dẫn quá mà tôi lại không có đủ tiền, làm ơn...”

Người chủ Vòng tròn quắc mắt nhìn Gullible và gã nhân viên, “không có tiền hả?”

Nhưng người phụ nữ mỉm cười vì lời khen của Gullible. “Từ từ đã, thả cậu ta ra”, cô nhẹ nhàng nói với gã kia. “Cậu ta chỉ là một đứa trẻ. Cậu thích chương trình này, phải không?”

“Vâng, thưa cô.” Gullible gật đầu.

“À, cậu muốn kiếm tiền một cách dễ dàng phải không? Hay là...”, giọng cô ta chuyển sang đe dọa, “... tôi sẽ thuê cậu làm nhân viên bảo vệ”.

“Ồ, tuyệt quá”, Gullible nói hơi lưỡng lự. “Nhưng cô muốn tôi làm gì?”

“Đơn giản thôi”, cô mỉm cười lần nữa với tất cả sự ngọt ngào. “Chỉ cần tối nay cậu đi bộ xung quanh thành phố phát tờ rơi và nói với mọi người rằng họ sẽ vui vẻ như thế nào khi đến với lễ hội của chúng tôi. Đây là một kayn và cậu sẽ kiếm thêm được một kayn nữa cho mỗi người chơi đến đây với tờ quảng cáo trong tay. Bây giờ thì đi đi và đừng làm tôi thất vọng đấy.”

Khi Gullìble lấy túi tờ rơi khoác lên vai, cô ta nói: “Còn một điều nữa. Vào cuối chương trình tối nay, tôi sẽ phải báo cáo về số tiền cậu kiếm được. Và điều đầu tiên cậu phải làm vào buổi sáng hôm sau là đến hội trường của thành phố nộp một nửa số tiền kiếm được để đóng thuế.”

“Thuế ư” Gullible lặp đi lặp lại. “Tại sao?”

“Hội đồng lãnh chúa yêu cầu tất cả mọi người phải trích lại một phần thu nhập của họ.”

Gullible không thích ý tưởng này chút nào. Anh nói với giọng đầy hy vọng. “Nếu cô không báo cáo thu nhập của tôi, tôi sẽ làm việc chăm chỉ hơn. Có khi còn gấp đôi đấy.”

“Hội đồng lãnh chúa biết rõ chuyện đó, cậu bé. Họ có người ở khắp mọi nơi và họ theo dõi chúng ta. Họ mà phát hiện ra chúng tôi che giấu thu nhập của cậu, thì có nghĩa là rắc rối lớn đấy, thậm chí có thể phải đóng cửa”, người phụ nữ nói. “Vì thế, đừng có than phiền nữa. Tất cả chúng ta đều phải trả giá cho tội lỗi của mình.”

“Tội lỗi gì?” Gullible lặp lại.

“Ồ, đúng thế đấy. Thuế sinh ra là để trừng phạt tội lỗi. Thuế thuốc lá trừng phạt việc hút thuốc lá, thuế rượu trừng phạt việc uống rượu, thuế lợi tức trừng phạt việc tiết kiệm, và thuế thu nhập trừng phạt việc làm việc. Điều lý tưởng đối với Hội đồng...”, cô ta vừa cười khúc khích vừa nháy mắt với Người chủ Vòng tròn đang đứng bên cạnh cô, “... là được khỏe mạnh, tỉnh táo, được che chở, và nhàn rỗi. Bây giờ thì đi làm việc đi, cậu bé!”

-- Suy ngẫm --

- Những người tham gia trò chơi có phải là những người chiến thắng?

- Tại sao những người chủ trò lại hạnh phúc?

- Có nên yêu cầu mọi người tham gia các lễ hội như thế này không?

- “Thông đồng” (Logrolling) trong chính trị giống và khác trò chơi này thế nào?

- Ví dụ?

- Vấn đề đạo đức ở đây là gì?

*** “Rèn luyện việc đưa ra sự lựa chọn trong cuộc sống và sự tự do sẽ tạo nên thành công của bạn” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Bình luận --

Khi các chính trị gia tham gia bầu cử, họ cần tiền để quảng bá, nâng cao hình ảnh bản thân. Họ kiếm số tiền này bằng cách hứa hẹn với một số nhóm người để đổi lấy sự đóng góp của họ. Cả chính trị gia và người đóng góp đều được lợi. Chính trị gia sẽ gây được quỹ và đổi lại họ có thể thông qua các điều luật đem lại đặc quyền cho những người đóng góp. Những người đóng góp này có thể là các nhóm người hoặc các công ty bên ngoài đất nước. Điều này khiến họ có khả năng kiểm soát một số chính sách và pháp luật trong nước của chính trị gia đó. Nhiều khoản đóng góp cho các chính trị gia có thể coi là hối lộ, và vì thế nó thường được che đậy dưới hình thức như quà tặng, các khoản vay không tính lãi, hoặc các thỏa thuận chính sách đối ngoại. Nếu đó là hối lộ, lý do phổ biến nhất mà các doanh nghiệp, đoàn thể, hoặc thậm chí cá nhân vẫn đóng góp là vì: (1) để đạt được một lợi thế đặc biệt so với các đối thủ cạnh tranh của họ, hoặc (2) để bảo vệ mình khỏi sự can thiệp sâu hơn của chính phủ. Điều này cho thấy quyền lực to lớn của các chính trị gia rất hiếm khi được sử dụng vì “lợi ích của toàn dân”.

Chi phí mà từng công dân phải trả cho mỗi chính phủ là quá nhỏ để duy trì một nỗ lực chống lại nó. Nếu xem xét kỹ hơn, có thể thấy rằng tổng số tiền thu được từ mỗi người nộp thuế và người tiêu dùng cộng lại là một con số rất lớn, tạo ra rất nhiều của cải cho một số ít người được ủng hộ về chính trị.

Giờ đây, có người lại biết ơn những nhà doanh nghiệp đã đứng lên phản đối sự can thiệp của chính phủ vào thị trường tự do. Họ chính là những người ủng hộ chính phủ nhằm giúp đỡ họ ngăn chặn đối thủ cạnh tranh hoặc bằng cách cung cấp các khoản vay lãi suất thấp, hỗ trợ bán hàng, và thậm chí là can thiệp ngoại giao hay quân sự để bảo vệ khoản đầu tư của họ hoặc để bảo đảm các điều kiện thuận lợi của họ ở nước ngoài.

Chính phủ càng lớn, ân huệ ban phát càng nhiều. Những ảnh hưởng đáng sợ đối với người dân của chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa cộng sản, phân biệt chủng tộc và những tác động khủng khiếp đối với môi trường sẽ không bao giờ xảy ra nếu cá nhân được tự do lựa chọn trong một hệ thống thị trường tự do.

*** “Chỉ khi những dân biểu Quốc hội không có lợi ích đặc biệt để bán thì những kẻ vận động hành lang mới ngừng việc mua phiếu của họ và cả linh hồn họ” (Edwin A. Locke, Đại học Maryland)

*** “Thị trường tự do thúc đẩy sự hài hòa và hợp tác để nâng cao điều kiện sống. Mặt khác, nếu chính phủ kiểm soát nền kinh tế sẽ luôn có những nhóm “đặc quyền” cạnh tranh để cướp bóc lẫn nhau và tránh bị người khác cướp bóc” (Alan Burris)

-- Bối cảnh --

“Thông đồng” (logrolling) là một thuật ngữ Mỹ chỉ việc các chính trị gia trao đổi phiếu bầu để ủng hộ các đạo luật liên quan đến lợi ích đặc biệt của nhau. Vì thế, luật trợ cấp nông nghiệp thường kết hợp nhiều loại trợ cấp cây trồng với nhau, đảm bảo sự hỗ trợ của nhiều chính trị gia. Chi phí mà người nộp thuế và người tiêu dùng phải trả chia đều cho hàng triệu người, trong khi lợi ích chỉ được tập trung cho số nông dân.

-- Tài liệu tham khảo --

Ý tưởng ban đầu cho chương này được bắt nguồn từ cuốn sách của David Friedman, Bộ máy của tự do.

Cuốn Vì một tự do mới của Murray Rothbard cũng đưa ra nhiều hướng tiếp cận khác đối với các lĩnh vực khó và mang tính triết học.

*** “Định nghĩa “Limophilia”: mong muốn cháy bỏng được đi xe limousine của các chính trị gia” (Blase Harris)

*

*                 *

CHƯƠNG 18: CHÚ SAMTA
- Gullible tìm ra sự thay thế cho một phong tục cũ

Khi Gullible trở về lều lễ hội, anh đã kiếm được hơn năm mươi kayn. Người phụ nữ rất hài lòng vì đã tìm thấy một người làm được việc, cô ta muốn anh tiếp tục làm việc vào tối hôm sau. Gullible đồng ý đến làm nếu mai anh còn ở đây, rồi bỏ đi tìm chỗ ngủ. Anh không biết làm gì nên cứ đi lang thang không mục đích trong thành phố. Khi dừng lại trong ánh sáng mờ ảo của đèn đường, anh nhìn thấy một ông già thấp bé mặc đồ ngủ bước ra hiên trước của ngôi nhà gần đó. Ông nheo mắt nhìn qua nóc của dãy nhà chạy dọc phố.

Gullible tò mò hỏi, “Ông đang nhìn gì thế?”

“Mái của căn nhà đó”, ông già thì thầm, chỉ vào bóng tối. “Nhìn thấy anh chàng béo mặc quần áo màu đỏ, trắng, xanh kia không? Túi tiền của anh ta cứ phình ra mỗi khi anh ta ghé thăm các ngôi nhà.”

Gullible nhìn theo hướng ông già chỉ. Một cái bóng lờ mờ đang bò trên mái nhà. “Sao cơ, có, tôi có nhìn thấy anh ta! Tại sao ông không báo cho những người sống ở đó?”

“Ồ, ta sẽ không bao giờ làm điều đó”, ông già rùng mình. “Chú Samta có tính khí tàn độc và đối xử rất tàn nhẫn với những ai cản đường hắn.”

“Ông biết hắn sao?” Gullible phản kháng, “nhưng mà...”

“Suỵt! Đừng nói to quá”, ông già vừa nói vừa giơ ngón tay lên miệng. “Chú Samta sẽ viếng thăm cả những người làm ồn đấy. Hầu hết mọi người đều giả vờ ngủ cho đêm khủng khiếp này - mặc dù đáng lẽ ra không thể bỏ qua những cuộc đột nhập như vậy.”

Cố gắng nói thật nhỏ nhẹ, Gullible nghiêng người ghé sát tai ông già. “Tôi không hiểu. Tại sao tất cả mọi người nhắm mắt cho qua trong khi họ đang bị cướp?”

“Mọi người đều giữ im lặng trong đêm tháng Tư đặc biệt này”, ông già giải thích. “Nếu không, nó có thể làm hỏng niềm vui mà họ nhận được trong đêm Xmas khi mà Chú Samta trở lại để phát đồ chơi và nữ trang cho mọi nhà.”

“Ồ”, Gullìble cảm thấy nhẹ nhỏm. “Thế nghĩa là Chú Samta trả lại tất cả mọi thứ à?”

“Hiếm lắm! Nhưng mọi người thích tưởng tượng rằng anh ta làm thế. Tôi đã cố gắng tỉnh táo để theo dõi những gì anh ta lấy và những gì anh ta trả lại. Cậu có thể nói đấy là một sở thích của tôi. Theo tính toán của tôi, Chú Samta giữ lại phần lớn của cải cho bản thân và một vài hộ quanh thành phố. Tuy nhiên...”, ông già nói, chống tay lên hàng rào trong giận dữ, “Chú Samta luôn cẩn thận cho mỗi người một ít để khiến họ hạnh phúc. Chính điều đó làm cho tất cả mọi người tiếp tục ngủ mỗi đêm tháng Tư khi hắn trở lại để lấy những gì hắn muốn.”

“Tôi vẫn không hiểu”, Gullible nói. “Tại sao mọi người không thức, đi báo về tên trộm và giữ lấy đồ đạc của mình? Sau đó, họ có thể mua bất cứ thứ nữ trang nào mà họ muốn và tặng cho bất cứ ai mà họ thích.”

Ông già cười và lắc đầu trước sự ngây thơ của Gullible. “Chú Samta chính là hình ảnh trong trí tưởng tượng thời thơ ấu của tất cả mọi người. Cha mẹ đã luôn luôn dạy con cái của họ rằng đồ chơi và nữ trang của Chú Samta giống như bữa ăn trưa miễn phí của Máy giấc mơ, là điều kỳ diệu đến từ bầu trời và không ai phải trả tiền cả.”

Khi nhìn thấy vẻ mệt mỏi của Gullible, ông già nói, “có vẻ như anh đã có một ngày vất vả, anh bạn trẻ”.

“Tôi đang tìm một nơi để nghỉ qua đêm”, Gullible dè dặt nói.

“À, trông anh cũng giống một chàng trai tử tế đấy”, ông già nói, “sao anh không ở lại đây với chúng tôi. Rose và tôi cũng thích có bạn”.

Gullible vui vẻ nhận lời đề nghị của ông già. Trong nhà, Gullible gặp bà Rose, người vợ đẫy đà của ông. Bà vui vẻ đưa cho anh một tách sô cô la nóng và một đĩa bánh quy mới ra lò. Sau khi các mảnh vụn cuối cùng của đĩa bánh đã được chén sạch, Gullible nằm dài trên chiếc đi-văng mà hai vợ chồng đã dọn sẵn chăn gối cho anh. Ông già châm tẩu hút và ngả người vào đệm ghế tựa.

Nhà của họ không lớn, nội thất không cầu kỳ, và chắc chắn là cũng không còn mới. Nhưng đối với người lạ mặt trẻ tuổi mệt mỏi lúc này, đó là nơi trú chân hoàn hảo. Ngọn lửa nhỏ bập bùng trong lò sưởi ấm và thắp sáng cho căn phòng ốp gỗ. Trên bệ lò sưởi có hai khung hình, một là bức chân dung gia đình và một là cây phả hệ. Dưới nền nhà lát ván sàn giản đơn là tấm thảm hình bầu dục đã mòn. Sau khi đã yên chỗ, Gullible hỏi ông già, “truyền thống tháng Tư này bắt đầu như thế nào ạ?”

“Trước đây chúng tôi có ngày nghỉ lễ Giáng sinh, đó là thời gian tuyệt vời trong năm. Đó là một ngày lễ tôn giáo được đánh dấu bằng việc tặng quà và niềm vui. Mọi người thích nó đến nỗi Hội đồng lãnh chúa đã quyết định rằng nó quá quan trọng nên không thể để cho việc kỷ niệm ngày lễ diễn ra tự phát và hỗn loạn được. Họ lãnh phần trách nhiệm ấy để mọi việc được diễn ra 'đúng cách'.” Giọng điệu châm biếm của ông tỏ rõ sự không đồng tình. “Đầu tiên, những biểu tượng tôn giáo không phù hợp sẽ bị loại bỏ. Hội đồng chính thức thay đổi tên của ngày lễ thành ‘Xmas’. Và người tặng quà huyền thoại được đổi tên thành ‘Chú Samta’. Chú Samta chính là người thu thuế mặc quần áo cải trang.”

Ông đừng lại để rít một vài hơi sâu và nhét thuốc vào tẩu. Rồì ông lại tiếp tục, “hình thức thuế Xmas bây giờ phải nộp làm ba lần cho Văn phòng Lòng tốt. Văn phòng Lòng tốt sẽ quyết định sự hào phóng của tất cả các đối tượng nộp thuế dựa trên công thức mà Hội đồng đặt ra. Anh vừa mới chứng kiến việc thu thuế hằng năm đấy.”

“Tiếp đến là Văn phòng Hư và Ngoan. Với sự hỗ trợ của một kế toán chính thức về đạo đức, tất cả mọi người phải nộp một tờ khai giải trình chi tiết những hành vi tốt và xấu trong suốt cả năm. Văn phòng Hư và Ngoan sử dụng một đội nhân viên và các điều tra viên để kiểm tra sự xứng đáng của những người yêu cầu được nhận quà tặng vào tháng Mười Hai.”

“Cuối cùng, Ủy ban Đánh giá Chính xác sẽ tiêu chuẩn hóa kích thước, màu sắc và phong cách của quà tặng được cho phép và giao các hợp đồng không đấu thầu này cho những nhà sản xuất đã được lựa chọn trước, những người có sự liên minh chính trị phù hợp. Mọi người, không phân biệt ai với ai, đều nhận được số đồ trang trí do chính phủ cung cấp y hệt nhau để dùng vào việc trang hoàng nhà cửa. Vào đêm Xmas, lực lượng dân quân được huy động để hát những bài hát thích hợp cho ngày lễ.”

Đến lúc này thì người trẻ tuổi mệt mỏi phiêu lưu đã chìm vào giấc ngủ. Ông già đến bên kéo tấm chăn qua vai Gullible, có tiếng mèo kêu meo meo bên ngoài cửa sổ. Bà Rose thì thầm, “Xmas vui vẻ!”

-- Suy ngẫm --

- Chú Samta có cho nhiều như lúc anh ta lấy không?

- Tại sao mọi người không phàn nàn khi anh ta lấy đồ của họ?

- Tại sao các quan chức lại kiểm soát nghỉ lễ Giáng sinh?

- Việc kỷ niệm Giáng sinh sẽ bị ảnh hưởng như thế nào?

- Ví dụ?

- Vấn đề đạo đức ở đây là gì?

*** “Sản phẩm của cuộc sống và tự do chính là tài sản của bạn. Tài sản là kết quả của lao động, là sản phẩm của thời gian, năng lượng, và tài năng của bạn” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Bình luận --

Khi bạn điền vào tờ khai thuế, tức là bạn đang điền vào phiếu trả lương cho các chính trị gia và chi trả các khoản chi tiêu của chính phủ.

Mặc dù bạn cảm thấy rằng có nghĩa vụ đạo đức để làm như vậy, nhưng thực ra đó chỉ là nghĩa vụ pháp lý. Tại sao đó không phải là nghĩa vụ đạo đức? Bởi vì bạn không có nghĩa vụ đạo đức đối với những ai có khả năng sẽ dùng vũ lực để chống lại bạn. Tại sao lại là nghĩa vụ pháp lý? Nếu bạn không điền vào bản khai thuế, cơn thịnh nộ của chính phủ sẽ đổ xuống đầu bạn. Ít nhất, bạn có thể sẽ có những chuyến viếng thăm không mấy thân thiện.

Giống như tất cả mọi người, bạn đưa số tiền mình tích lũy, tiết kiệm được cho một người không quen biết trong Cơ quan chính phủ. Một phần của số tiền này được trả cho các chi phí của chính phủ. Phần còn lại sẽ góp vào cùng với tiền thu được từ tất cả những người khác. Thuế không chỉ được lấy từ thu nhập của bạn, mà còn từ các loại thuế bán hàng trong tất cả những thứ mà bạn mua. Tiền tiết kiệm của bạn bị gặm nhấm bởi hàng loạt các loại thuế “vô hình” - làm tăng giá của tất cả mọi thứ mà bạn mua: thuế bảo hiểm, lương hưu, đi lại, thừa kế, chuyển nhượng tài sản, tem, đăng ký, chơi thể thao, giấy phép, .v..v. và .v..v.

Một phần nữa trong số tiền bạn đóng được sử dụng để trả lương cho những người luôn nghĩ cách để cân bằng thu nhập và của cải của tất cả mọi người. Rất nhiều phòng ban của chính phủ, mỗi nơi lấy đi một ít. Sẽ chỉ còn lại một phần rất nhỏ quay trở về với người dân, nó nhỏ hơn rất nhiều so với phần họ phải nộp. Phần “trả lại” sẽ là những hình thức dịch vụ công cộng kém hiệu quả được điều hành bởi các cơ quan chính phủ cồng kềnh.

Đôi khi, một phần rất lớn của số tiền đóng thuế được chi cho các dự án phô trương (ví dụ như cầu, đập, hoặc khu vui chơi giải trí) cho người dân ở một khu vực bằng tiền của những người trong khu vực khác. Trong khi chính phủ tự hào phát đi hình ảnh của những người dân hạnh phúc trên truyền hình và báo chí, các quan chức không đề cập đến những thiệt hại đối với người dân ở các khu vực khác. Những người này ngày một nghèo hơn vì họ buộc phải “làm từ thiện” số tiền mà đáng ra họ có thể dùng để mua bếp, giày dép, và các món hầm. Đối với họ, kết quả đơn giản chỉ là giảm doanh số bán hàng và mất việc làm.

Trước mỗi cuộc bầu cử, các đảng phái chính trị đều hứa sẽ không tăng thuế, nhưng đảng nào trúng cử cũng không quan trọng, vì kiểu gì họ cũng xây dựng thêm luật và tăng thuế để thực hiện chúng. Ngay cả khi họ nói rằng họ đang cắt giảm thuế, đơn giản chỉ là họ làm giảm mức độ tăng. Càng tăng thuế họ càng làm cho nền kinh tế suy yếu. Khi thuế tăng, thất nghiệp cũng tăng.

Các loại thuế đơn giản, chẳng hạn như thuế nhà ở, ít phức tạp và gây cản trở tới việc các quan chức dùng mánh khóe và tham nhũng. Loại thuế tốt nhất nhằm giảm việc kiểm soát quan liêu chính là không có thuế. Các lựa chọn thay thế tự nguyện có thể là, ví dụ, cắt giảm chi phí, cạnh tranh mở, tư nhân hóa, thu phí người sử dụng, xổ số, đóng góp tự nguyện, v.v...

Nếu chính phủ chi tiêu ít hơn, tất cả chúng ta sẽ phải đóng thuế ít hơn. Một chính phủ với bộ máy tối giản chỉ yêu cầu mỗi công dân đóng một số tiền nhỏ mà họ sẵn sàng trả không cần tới sự ép buộc. Kết quả là người dân sẽ trung thực hơn, lành mạnh hơn, giàu có hơn và hạnh phúc hơn.

*** “Chúng tôi có trong tay những thứ cần thiết để lấy đi những thứ bạn có” (Sở Thuế vụ)

*** “Khi thuế quá cao, người dân bị đói” (Lão Tử)

*** “Sẽ là ngạo mạn và hoàn toàn láo xược khi các vị vua và các bộ trưởng giả vờ quan tâm đến tình hình kinh tế của từng người dân... Họ chính là - luôn luôn và không có ngoại lệ - những kẻ ăn tiêu hoang phí nhất trong xã hội... Nếu không phải vì sự lãng phí của họ khiến cho quốc gia tàn lụi, người dân sẽ chẳng bao giờ làm được điều đó”  (Adam Smith, Wealth Of Nations)

-- Bối cảnh --

Người Mỹ gọi chính phủ của họ là “Chú Sam”, bởi vì biệt danh này cũng sử dụng những chữ viết tắt giống như nước Mỹ - US. Điều này giải thích vì sao Chú Samta lại được mặc quần áo màu đỏ, trắng và xanh.

Người Mỹ phải trả thuế thu nhập của họ vào tháng Tư, vì lý do đó mà tháng Tư được đề cập đến trong câu chuyện.

Trích lời của Tiến sĩ Madsen Pirie, Chủ tịch Viện Adam Smith:

“Mỗi năm, Viện Adam Smith tính toán và công bố Ngày không thuế. Nếu tính là bạn phải bắt đầu làm việc từ ngày 1 tháng 1 để có tiền đóng thuế, thì Ngày không thuế sẽ đến khi bạn đã làm đủ để trả hết tiền thuế và bắt đầu làm việc cho chính bản thân mình. Nếu chính phủ thu trung bình trên 40%, Ngày không thuế sẽ chiếm 40% của năm đó. Từ tháng Sáu trở đi là thời điểm tốt, vì sau đó chúng ta có quyền tự do phân bổ thu nhập của mình. Nhưng trước đó thì chính phủ là người quyết định tiền của chúng ta được chi tiêu như thế nào.” (Xem thêm: http://www.bastiat.net/en/Bastiat2001)

Một cuộc khảo sát mức độ hạnh phúc của quốc gia vào năm 1992 của Hà Lan cho thấy có sự tương đồng với khảo sát của Viện Fraser về tự do, tốc độ tăng trưởng và triển vọng của nền kinh tế.

*** “Mọi loại thuế đều là con dao găm đâm vào tim của chúng ta” (Andrei Illarionov, cố vấn kinh tế hàng đầu của Tổng thống Nga Vladimir Putin)

-- Tài liệu tham khảo --

Sách cần đọc: Tự do nhập môn của Alan Burris, Hàn gắn thế giới của chúng ta của Mary Ruwart và Tự do lựa chọn (Free To Choose) của Milton và Rose Friedman.

Trong chương 1 của cuốn Kinh tế học trong một bài học, Henry Hazlitt đã chỉ ra làm thế nào chính sách có thể làm lợi cho một nhóm bằng chi phí do tất cả các nhóm khác đóng.

*** “Từ mới: Intaxication - sự phấn khởi khi được hoàn thuế, kéo dài cho đến khi bạn nhận ra nó chính là số tiền ban đầu của bạn”

*

*                 *

CHƯƠNG 19: THỎ VÀ RÙA CẢI BIÊN
- Câu chuyện của một người bà có cái kết không quen thuộc

Gullible mơ thấy người phụ nữ ở buổi Lễ hội đặc quyền. Cô ta liên tục đưa tiền cho anh rồi giật lại. Cứ như thế, cô ta trả tiền cho anh rồi lấy lại. Gullible chợt bừng tỉnh, nhớ ra rằng phải báo cáo thu nhập với nhân viên thuế nếu không anh cũng sẽ phải vào vườn thú giống như những người trốn thuế khác.

Mùi thơm ngon của bánh mì mới nướng làm Gullible nức mũi. Ông già đứng ở bàn ăn, bày biện những lát bánh mì dày và mứt cho bữa sáng. Gullible nhìn thấy một cậu bé với vẻ mặt buồn bã đang ngồi ở bàn. Ông lão giới thiệu đó là cháu nội của mình, Davy, người sẽ ở cùng họ một thời gian.

“Em nhớ ra anh rồi”, Davy reo lên. “Ông ơi, anh ấy đã giúp mẹ và cháu khi mẹ con cháu phải rời khỏi trang trại.” Thông tin này càng khiến cho Gullible được chào đón hơn. Trong khi Gullible cắn một miếng bánh mì nướng phết bơ dày thì cậu bé không ngừng nhấp nhổm trên ghế, cố kéo hai chiếc tất cọc cạch lên. “Bà ơi, bà đọc lại truyện cho cháu đi”, cậu nài nỉ.

“Truyện nào cơ, cháu yêu?” Bà Rose xúc một thìa lớn trứng chưng nóng bỏ vào đĩa của Gullible.

“Truyện mà cháu thích nhất, về con thỏ và con rùa ấy. Những hình vẽ mới buồn cười làm sao!” Khuôn mặt Davy sáng lên.

“Ừ, được rồi”, bà Rose nói, lấy một cuốn truyện từ tủ bếp xuống. Bà ngồi cạnh Davy bé bỏng và bắt đầu đọc. “Ngày xửa ngày xưa...”

“Không, không, bà ơi, phải là ‘đã từ lâu lắm rồi...’ chứ”, cậu bé ngắt lời, bà Rose cười, ”... đã từ lâu lắm rồi có một con rùa tên là Frank và một con thỏ tên là Lysander. Cả hai con vật đều làm công việc đưa thư cho tất cả cư dân sống trong ngôi làng nhỏ. Một hôm, Frank, với đôi tai thính bù lại cho những cái chân ngắn ngủn, nghe thấy các con vật khác khen Lysander đưa thư rất nhanh. Chú thỏ có đôi chân nhanh như bay ấy chỉ mất vài giờ để đưa hết thư trong khi người khác phải mất vài ngày. Bực mình, Frank bò tới và xen vào giữa câu chuyện. “Thỏ...”, Frank nói cũng chậm như là khi nó đi vậy, “trong vòng một tuần, tôi cá là tôi sẽ có nhiều khách hàng hơn anh. Tôi đặt cược trên danh tiếng của mình đấy.”

“Lời thách đấu làm cho Lysander kinh ngạc. “Danh tiếng của anh á? Ha! Những gì người khác nghĩ về anh có phải là thứ của anh đâu mà đánh cược”, con thỏ ương bướng thốt lên. “Cũng chẳng sao, tôi nhận lời thách đấu của anh đấy!” Các con vật giễu cợt rùa, nói rằng rùa chậm chạp chẳng có chút cơ hội nào. Để chứng minh điều đó, chúng nhất trí đứng ra làm trọng tài phân xử ngưởi chiến thắng cũng tại nơi này, vào tuần sau. Trong khi Lysander lao vụt đi để chuẩn bị thì Frank chỉ đứng im lặng một lúc lâu. Cuối cùng nó thong thả bỏ đi.”

“Lysander dán thông báo ở khắp nơi trong vùng rằng nó sẽ giảm giá xuống còn một nửa giá của Frank. Từ giờ nó sẽ đưa thư hai lần một ngày, cả ngày nghỉ cuối tuần và ngày lễ. Thỏ đi khắp làng rung chuông, đưa thư, bán tem và đồ dùng, thậm chí còn cân và gói hàng ngay tại chỗ. Nó hứa chuyển thư bất kỳ lúc nào, ngày hay đêm, chỉ cần khách hàng trả thêm một khoản phí nhỏ. Và nó luôn nở nụ cười chân thành, thân thiện mà không đòi thêm xu nào. Với sự hiệu quả, sáng tạo và vui vẻ, thỏ đã làm cho danh sách khách hàng của mình tăng lên nhanh chóng.”

Davy dán mắt vào những bức tranh và giúp bà lật các trang sách trong khi bà tiếp tục đọc to. “Không ai thấy dấu hiệu nào của rùa. Đến cuối tuần, chắc mẩm đã giành chiến thắng, Lysander phấn khởi đến chỗ các trọng tài. Nó rất ngạc nhiên khi thấy rùa đã đứng chờ sẵn, “Tôi rất tiếc, Lysander”, rùa lè nhè với giọng khó nghe. “Trong khi anh chạy ngược chạy xuôi từ nhà này qua nhà khác thì tôi chỉ phải đưa mỗi một bức thư này thôi”, Frank đưa cho Lysander một tờ giấy và một cái bút, nói thêm, “anh hãy ký vào chỗ chấm chấm ấy.”

“Đấy là cái gì?” Lysander hỏi.

“Đức Vua của chúng ta đã bổ nhiệm tôi, rùa, làm Giám đốc Sở Bưu chính và đã trao cho tôi quyền đưa toàn bộ thư trong vương quốc. Xin lỗi thỏ, nhưng anh phải chấm dứt dịch vụ đưa thư của mình.”

“Không thể như thế được!” Lysander vừa nói vừa giậm chân đầy tức giận. “Như thế là không công bằng!”

“Đức Vua cũng nói thế đấy”, rùa trả lời. “Thật không công bằng khi một vài thần dân của ngài được nhận dịch vụ đưa thư tốt hơn người khác. Vì thế ngài đã cho tôi độc quyền dịch vụ đưa thư để đảm bảo mọi người đều nhận được chất lượng dịch vụ giống nhau.”

Lysander tức giận hét lên với rùa. “Anh đã làm thế nào để Đức Vua đồng ý với việc này? Anh đã tặng Đức Vua cái gì?”

“Một con rùa không dễ dàng cười, nhưng nó cũng cố làm cho khóe miệng nhếch lên. “Tôi đã đảm bảo với Đức Vua rằng ngài sẽ được gửi thư miễn phí. Và, tất nhiên, tôi đã nhắc cho ngài nhớ rằng toàn bộ thư từ nằm trong đôi tay trung thành của tôi sẽ giúp ngài theo dõi hành vi của các thần dân nổi loạn dễ dàng hơn. Nếu tôi có làm mất một hai cái thư thì ai dám phàn nàn chứ?”

“Nhưng việc đưa thư của anh lúc nào cũng thua lỗ!” Thỏ nói với giọng bực bội. “Ai sẽ trả tiền cho việc đó?”

“'Đức Vua sẽ đặt ra một mức giá đảm bảo cho lợi nhuận của tôi. Nếu người dân ngừng gửi thư thì tiền thuế sẽ bù đắp cho khoản thua lỗ của tôi. Sau một thời gian sẽ chẳng ai còn nhớ là tôi từng có đối thủ nữa.” Bà Rose ngước lên và nói thêm, “HẾT”.

“Ý nghĩa của câu chuyện này là...”, bà Rose nói, “bạn luôn có thể tìm đến nhà nước khi bạn có vấn đề đặc biệt.”

Davy bé nhỏ nhắc lại, “bạn luôn có thể tìm đến nhà nước khi bạn có vấn đề đặc biệt. Cháu sẽ nhớ làm thế, bà ạ.”

“Không, cháu yêu, đó chỉ là điều người ta nói trong sách thôi. Có lẽ sẽ tốt hơn nếu cháu tự tìm ra ý nghĩa câu chuyện cho mình.”

“Bà ơi?”

“Ừ, gì vậy cháu?”

“Động vật có biết nóí chuyện không?”

“Chỉ có chim nói thôi, cháu ạ. Đây là truyện cổ tích chứ không phải Bard Vĩ đại đâu.”

“Bà kể cho cháu nghe về Bard Vĩ đại đi, bà.”

Bà Rose mỉm cười. “Cháu đã nghe bao nhiêu lần rồi còn gì? Bard là một con kền kền thông thái đã bay qua bảy đại dương, từ những đỉnh núi băng tuyết của dãy High Yek cho đến những bờ biển nóng ẩm ở Roth. Ồ, không, cháu không lừa bà kể thêm một chuyện nữa được đâu. Phải để dành đến mai chứ.”

Gullible ăn xong bữa sáng và cảm ơn ông bà chủ nhà vì sự tiếp đón nồng hậu. Khi tất cả bước ra hiên trước để chào tạm biệt, ông lão bảo anh, “nếu sau này có cần bất cứ điều gì thì cứ coi chúng tôi là ông bà của cậu nhé”.

-- Suy ngẫm --

- Sự khác nhau giữa dịch vụ đưa thư của chính phủ và của cá nhân là gì?

- Ai được hưởng lợi từ việc trao quyền độc quyền?

- Liệu việc kiểm soát dịch vụ đưa thư có giúp cho việc kiểm soát công dân không?

- Vấn đề đạo đức ở đây là gì?

-- Bình luận --

Một doanh nghiệp thành công là nhờ sáng tạo, sản phẩm và dịch vụ tốt cùng mức giá cạnh tranh. Kết quả lả khách hàng hài lòng tiếp tục sử dụng dịch vụ và giới thiệu cho người khác. Nó giúp cho doanh nghiệp quảng cáo và giảm giá hơn nữa, nhờ vậy làm cho nhiều khách hàng hài lòng hơn. Do đó động lực thành công được tiếp nối.

Tất cả những điều đó đều phải nỗ lực mới có được. Không gì có thể xảy ra nếu không có cạnh tranh.

Đối với những công ty không thể cạnh tranh, họ thường dành thời gian kêu ca yêu cầu chính phủ kiểm soát tình trạng “bất công” hay “quy chuẩn hóa dịch vụ cho tất cả mọi người”. Với sự can thiệp của chính phủ, các nhóm độc quyền được tạo ra cho những công ty kém hiệu quả. Khi những nhóm độc quyền này đã xóa bỏ được cạnh tranh thì dịch vụ và giá cả phải chịu trận. Hãy xem các công ty độc quyền nhà nước và lưu ý đến thực trạng số giờ và số ngày làm việc giảm đi, chăm sóc khách hàng giảm đi và hiệu quả nói chung giảm đi, trong khi những quảng cáo tuyên truyền “yêu nước” tăng lên. Ngay cả khi thiếu vắng cạnh tranh, các công ty độc quyền nhà nước vẫn thường không quan tâm đến lợi nhuận, bởi họ biết rằng khoản thua lỗ của họ sẽ được bù đắp bằng tiền thuế mà người khác buộc phải đóng.

Một trong những lý do nhà nước tạo ra các nhóm độc quyền là để thỏa mãn các nhóm lợi ích được ưu tiên. Bằng việc kiểm soát các nhóm độc quyền, các quan chức chính phủ đồng thời kiểm soát toàn bộ công dân của mình. Với việc kiểm soát dịch vụ bưu chính, ti vi, radio, điện thoại và cách thức kết nối Internet, việc định hướng suy nghĩ của cử tri là rất dễ dàng. Với việc kiểm soát đi lại, nhà nước cũng kiểm soát sự dịch chuyển của công dân. Cử tri phải trả tiền cho sự kiểm soát nghẹt thở này. Cuối cùng, hầu hết mọi người đều trở nên quen thuộc với các nhóm độc quyền đến mức họ không còn tự hỏi liệu cuộc sống của mình có tốt hơn nếu không có chúng.

-- Bối cảnh --

High Yek - Friedrich Hayek - chỉ chơi chữ cho vui một chút thôi. Friedrich Hayek là nhà kinh tế học, triết học, người đã đoạt giải Nobel về Kinh tế học, tác giả cuốn Đường về nô lệ (The Road To Serfdom), người sáng lập Mont Pélerin Society năm 1947. 39 thành viên sáng lập bao gồm Milton Friedman, Karl Popper, Michael Poyany và Ludwig von Mises. Xem: http://www.montpelerin.org.

Bard Vĩ đại, những bờ biển của Roth - nhà kinh tế theo thuyết thị trường tự do quá cố Murray Rothbard, thành viên của một nhóm được biết đến với tên Cercle Irederic Bastiat.

Lysander Spooner là một triết gia thế kỷ 19. Năm 1884, Bưu điện Mỹ đã không còn phải đối mặt với cạnh tranh. Việc cá nhân đưa thư hay bưu phẩm là trái pháp luật. Sau khi một thẩm phán tuyên bố rằng luật không cấm hành khách mang thư, các công ty đã tận dụng cơ hội này. Trong số đó có Công ty American Letter Mail của Lysander Spooner. Ông thực hiện công việc kinh doanh của mình công khai hơn những người khác, lập luận rằng mọi người có “quyền tự nhiên” được làm việc. Chính phủ tấn công Spooner một cách không thương tiếc. Họ hầu như không để ý đến lập luận pháp lý của Spooner, và nhằm đánh sập công việc làm ăn của ông, Giám đốc Sở bưu chính đã dùng thêm một số phương tiện luật pháp. Các công ty vận chuyển được cho biết họ sẽ mất hợp đồng với chính phủ chừng nào họ chưa chấm dứt việc vận chuyển thư cho công ty American Letter Mail của Spooner. Công ty của Spooner không thể tồn tại được trước những hành động quấy rối nhân danh pháp luật này.

Trong thế kỷ 18, thuật ngữ “frank” được dùng như một ký hiệu dành cho người được phép gửi thư miễn phí. Để đổi lại việc thông qua đạo luật thư tín liên bang đảm bảo quyền độc quyền về bưu chính của chính phủ, tất cả các nghị sĩ đã được ưu tiên gửi thư miễn phí, và đến nay vẫn được gửi thư miễn phí tới cử tri của họ. Quả là một phi vụ hời.

Kền kền cổ khoang là loài có sải cánh có thể dài tới 9,5 feet (2,9m) và nặng tới 23 pounds (10,4kg). Chúng có khả năng bay lượn khác thường, có thể lướt và bay hàng dặm trong khối khí nóng mà không cần đập cánh.

*** “Hai người tự nguyện trao đổi tài sản sẽ đều được lợi hơn so với không trao đổi. Chỉ họ mới có quyền quyết định việc đó” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

*** “Nhà nước sẽ không đưa ra luật nào ngăn cản quyền tự do của người bán hàng hóa hoặc sức lao động trong việc định giá sản phẩm hay dịch vụ của họ” (đề xuất của Rose và Milton Friedman)

*** “Điều khủng khiếp về đình công trong ngành bưu chính đó là khi chúng chấm dứt, dịch vụ lại trở về bình thường” (Richard Needham)

-- Tài liệu tham khảo --

Trong cuốn Tự do lựa chọn, Milton và Rose Friedman nêu ví dụ về Pat Brennan, người vào năm 1978 đã cạnh tranh với Bưu điện Mỹ.

Bộ máy của tự do của David Friedman.

Vì một tự do mới của Murray Rothbard.

Xem thêm: CATO Privatization The Post Office hay www.cato.org/pubs/policy_report/xviiin3-3.html.

Quỹ Giáo dục Kinh tế Time For The Mail Monopoly To Go tháng 02/2002: http://www.fee.org/vnews.php?nid=5002.

*

*                 *

CHƯƠNG 20: CHÁN NẢN VÌ TIÊU HÓA
- Gullible được cảnh báo về cán bộ dinh dưỡng

Trước khi rời đi, Gullible hỏi đường đến Tòa Thị chính, Bà Rose tỏ vẻ lo lắng và đặt một tay lên cánh tay anh. “Gullible, làm ơn đừng nói với ai về việc chúng tôi nấu ăn. Chúng tôi không được phép.”

“Sao cơ?” Gullible nói. “Ông bà không được phép nấu ăn ư?”

“Vâng, ở trong thị trấn”, bà Rose trả lời, “và sẽ khá là rắc rối cho chúng tôi nếu chính quyền biết chúng tôi nấu ăn mà không có giấy phép.”

“Giấy phép để làm gì vậy?”

“Để đảm bảo tiêu chuẩn về thực phẩm chung cho mọi người. Nhiều năm trước, dân trong thị trấn thường mua đồ ăn ở những hàng rong, quán cà phê góc phố, hay các nhà hàng sang trọng, hoặc họ cũng có thể mua thực phẩm ở cửa hàng và nấu nướng tại nhà. Sau đó, Hội đồng lãnh chúa nói rằng sẽ là bất công nếu một số người được ăn ngon hơn những người khác và mọi người đều cần được bảo vệ trong khả năng đánh giá kém cỏi của chính họ. Vì thế họ mở các quán ăn chính trị, nơi mọi người trong thị trấn đều được ăn miễn phí thức ăn tiêu chuẩn.”

“Đương nhiên không hẳn là miễn phí”, ông Milton nói, lôi ví ra trước mặt Gullible, “giá tiền thức ăn cao hơn trước rất nhiều, nhưng không ai trả tiền ngay tại cửa hàng. Chú Samta trả bằng tiền thuế của chúng tôi. Do đồ ăn tại các quán ăn chính trị, hay còn gọi là ‘politicafe’, đã được trả tiền trước nên nhiều người đã thôi không mua thực phẩm tại các cửa hàng tư nhân, nơi họ phải trả tiền. Với số lượng khách hàng ít đi, các nhà hàng tư nhân phải tăng giá lên để bù chi phí. Một số cửa hàng tồn tại được với một nhóm nhỏ khách hàng giàu có hoặc những người theo đạo với chế độ ăn riêng nhưng hầu hết những nhà hàng khác đều phá sản.”

“Tại sao người ta lại trả tiền mua thức ăn trong khi họ có thể ăn miễn phí ở politicafe?” Gullible lẩm bẩm thành tiếng.

Bà Rose cười lớn. “Bởi vì các politicafe càng ngày càng trở nên kinh khủng - từ đầu bếp đến thức ăn, đến không khí - cái gì cùng ghê! Các đầu bếp dở không bao giờ bị sa thải khỏi politicafe. Hiệp hội của họ quá mạnh. Và các đầu bếp giỏi thực sự hầu như chẳng bao giờ được thưởng vì các đầu bếp dở sẽ ghen tức. Các ngôi nhà đang xuống cấp - rác rưởi và hình vẽ bẩn khắp nơi. Văn hóa bán hàng thấp, thức ăn nhạt nhẽo, và Ban tiêu hóa quyết định thực đơn.”

“Đó là điều tệ nhất”, ông Milton thốt lên. “Họ tìm cách làm hài lòng bạn bè họ và không ai từng thỏa mãn cả. Cậu nên chứng kiến cuộc tranh cãi về mì và cơm. Chúng tôi đã ăn mì và cơm hàng thập kỷ. Rồi những nhà vận động hành lang cho người trồng khoai tây mở chiến dịch vận động cho bánh mì và khoai tây. Bà có nhớ không?” ông lão quay sang hỏi vợ. “Khi những người yêu khoai tây cuối cùng cũng cài được người vào Ban thì đó cũng là lần cuối cùng chúng tôi được nghe về mì và cơm.”

Có tiếng ọe của Davy. Nấp sau váy của bà ghé nhìn ra, Davy nhăn mũi với vẻ ghê tởm. “Bà ơi cháu ghét khoai tây.”

“Cháu phải ăn nó thôi, cháu yêu, nếu không các Cán bộ Dinh dưỡng sẽ bắt cháu đấy.”

“Cán bộ Dinh dưỡng ư?” Gullible hỏi.

“Suỵt!” ông Milton đặt một tay lên môi. Ông nhìn quanh rồi nhìn ra đường xem có ai đang theo dõi không. “Những ai không chịu ăn đồ ăn được phê duyệt thường bị rơi vào tay các Cán bộ Dinh Dưỡng. Trẻ em gọi họ là “Những kẻ dở hơi” (nguyên văn “nuti’s” - viết tắt của từ “nutrition” - dinh dưỡng, đồng thời cũng là cách chơi chữ của từ “nuts” tiếng Anh có nghĩa là dở hơi, lẩn thẩn - ND). Những kẻ dở hơi theo dõi chặt chẽ việc ăn uống tại các politicafe và sẽ truy tìm những ai không đến ăn. Tội phạm dinh dưỡng bị đưa tới các quán ăn tập trung đặc biệt và bị ép ăn.”

Davy rùng mình, “nhưng tại sao chúng ta không được ăn ở nhà? Bà nấu ăn là ngon nhất!”

“Không được đâu, cháu yêu ạ”, bà Rose xoa đầu Davy. “Chỉ có một số người có giấy phép đặc biệt thôi, ông bà không được đào tạo chuyên môn. Và ông bà cũng không đủ tiền mua sắm đồ dùng nhà bếp đảm bảo yêu cầu của họ. Cháu thấy đấy, Davy, Hội đồng tin rằng họ quan tâm đến nhu cầu của cháu hơn là chúng ta.”

“Ngoài ra”, ông lão tiếp lời, “chúng ta đều phải làm việc để có tiền đóng thuế cho tất cả những thứ này”. Ông Milton đi đi lại lại ngoài hiên, gần như lầm bầm tự nói một mình. “Họ bảo rằng tỷ lệ người-ăn-trên-đầu-bếp hiện nay là thấp nhất trong lịch sử, mặc dù tới một nửa dân số bị thiếu dinh dưỡng. Kế hoạch ban đầu là cung cấp dinh dưỡng tốt hơn cho người nghèo hóa thành dinh dưỡng tồi hơn cho mọi người. Một số người không thích nghi được đã từ chối ăn và dường như đang sắp chết đói, mặc dù thức ăn cho họ là miễn phí. Tệ hơn nữa, những kẻ phá hoại và bọn găng-xtơ lượn lờ quanh các politicafe và giờ đây chẳng ai còn thấy an toàn nữa.”

“Thôi ông đừng nói nữa!” Bà Rose nói với chồng khi nhìn thấy vẻ mặt của Gullible. “Cậu ta sẽ sợ chết khiếp khi tới politicafe mất.” Quay sang Gullible, bà nói, “chỉ cần đưa chứng minh thư khi đến cửa là cậu sẽ ổn thôi.”

“Cảm ơn vì đã lo cho cháu, bà Rose”, Gullible nói, tự nhủ không biết chứng minh thư trông như thế nào và làm cách nào anh có thể có đồ ăn mà không có chứng minh thư. “Ông bà có phiền không nếu cháu xin thêm mấy miếng bánh mì?”

“Ồ, không sao, cháu ạ. Cứ lấy bao nhiêu tùy thích.” Bà đi vào bếp và trở ra với vài miếng bánh mì gói gọn gàng trong một chiếc khăn. Bà rón rén nhìn khắp xung quanh để xem hàng xóm có ai nhòm ngó không, rồi đưa bánh cho Gullible với vẻ tự hào. “Cẩn thận với cái này nhé. Con rể bà từng trồng thêm lúa mì để chúng ta có bột mì ăn, nhưng rồi Cảnh sát Thực phẩm...”

“Cháu biết rồi”, Gullible nói. “Cháu sẽ cẩn thận không để ai nhìn thấy đâu. Cảm ơn ông bà vì mọi thứ.” Gullible vẫy tay chào tạm biệt và bước ra ngoài phố, cảm thấy ấm áp với ý nghĩ rằng khi cần thiết thì anh đã có một ngôi nhà ở hòn đảo đầy rẫy sự cấm đoán này.

-- Suy ngẫm --

- Khách hàng có hài lòng với politicafe không?

- Thực đơn được quyết định như thế nào?

- Người trốn ăn và đầu bếp có được đối xử tử tế không?

- Điều gì sẽ xảy ra nếu thức ăn cho suy nghĩ cũng bị đối xử như cách mà thức ăn cho dạ dày bị đối xử trên hòn đảo này?

- Ví dụ?

- Vấn đề đạo đức ở đây là gì?

*** “Hãy biến tôi thành chủ nhân của giáo dục, tôi cam kết sẽ làm thay đổi thế giới” (Nam tước Gottfried vol Leibnitz, 1646-1716)

-- Bình luận --

Chương này bàn về sự can thiệp của chính phủ đối với hệ thống giáo đục. Điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta đối xử với thức ăn cho dạ dày theo cách mà chúng ta đang đối xử với thức ăn cho suy nghĩ?

Trẻ em được đối xử như một tổng thể được chuẩn hóa chứ không phải như những cá nhân có suy nghĩ riêng. Giáo dục chuẩn hóa bắt buộc làm cằn cỗi những trẻ em này, những người lẽ ra sẽ phát triển nở rộ trong môi trường doanh nghiệp. Khi mất hứng thú với trường học, những thiếu niên có trí tưởng tượng nhất có thể sẽ gây rối trong lớp học. Nhiều trẻ em bị bó buộc trong những chủ đề buồn tẻ với rất ít cơ hội bộc lộ.

Người ta bảo chúng ta rằng giáo dục bắt buộc là cần thiết vì trẻ em cần được bảo vệ khỏi sự đánh giá tồi của cha mẹ chúng. Điều này thúc đẩy ý tưởng rằng con người ta không thể tự chăm sóc bản thân mình, rằng họ phải dựa vào nhà nước, và rằng họ nên sợ trách nhiệm cá nhân.

Vì thế cái mà chúng ta có được là một cơ quan khổng lổ của chính phủ cố gắng tìm ra một phương pháp phù hợp với mọi người; một số lượng lớn giáo viên bị cản trở, và đông đảo trẻ em bị kìm hãm. Toàn bộ tình cảnh đáng buồn này được trả tiền bởi những người đóng thuế bất hạnh, những người bị lừa rằng giáo dục là “miễn phí”. Đối với những người chi tiền cho trường tư, thuế giáo dục là một khoản chi phí nhân đôi, và đối với những người không có con thì đó là một khoản không cần thiết. Người ta bảo họ rằng họ vẫn phải trả tiền để người khác được hưởng giáo dục bởi vì một xã hội được giáo dục thì có lợi cho mọi người - ngay cả khi các trường học công thất bại trong việc giáo dục học sinh.

Chính phủ có thể dùng tiền thuế để chi trả cho các trường tư nhưng không làm như thế. Tại sao? Có phải bởi vì nguyên nhân chính cho sự can thiệp của chính phủ không phải để giáo dục mà là để kiểm soát suy nghĩa của công dàn?

Có phải đó là lý do vì sao họ dạy trẻ em ngưỡng mộ những kẻ thống trị như Napoleon - trong khi bỏ qua sự thật là ông ta đã hy sinh cuộc sống của hàng trăm ngàn người chỉ để thỏa mãn tham vọng của mình? Có phải đó là lý do vì sao họ không dạy trẻ em về những nhà tư tưởng cấp tiến như Frederic Bastiat, một người Pháp đấu tranh cho tự do?

*** “Hãy để cho học sinh của chúng ta được dạy rằng chúng không thuộc về bản thân chúng mà là tài sản công” (Benjamin Rush)

*** “Giáo dục công thường biến thành sự thống trị của tư tưởng thiểu số lên đa số” (Robert B. Everhart, giáo sư Đại học California, Santa Barbara)

-- Bối cảnh --

Ken giảng dạy tại Đại học Hakodate, Nhật Bản. Trong thời gian này, anh viết Bóng ma của Shogun: phía tối của nền giáo dục Nhật Bản. Có thể xem bài viết Should We Shogunize The Schools? tại http://www.jonathangullible.com/shogunize.

Một bài viết đáng ngạc nhiên khác của Ken xuất phát từ một bài dài hơn có chú thích, hiện có thể xem online tại http://www.jonathangullible.com/REBELS.

*** “Luật pháp vờ như giáo dục chỉ có thể diễn ra tại một lớp học được phê chuẩn, hoàn toàn lờ đi những động lực có khả năng thúc đẩy người lớn” (trích từ cuốn Nhà nước huấn luyện vâng lời và người trẻ nổi loạn: trong việc bảo vệ quyền thanh niên (The State, Obedience Training, And Young Rebels: In Defence Of Youth Rights) của Ken Schoolland))

-- Tài liệu tham khảo --

Cuốn Tự do lựa chọn của Rose và Milton Friedman.

Hàn gắn thế giới của chúng ta của Mary Ruwart.

Giáo dục trong một xã hội tự do (Education in a Free Society) của Benjamin A. Rogge và Pierre F. Goodrich.

Một thế giới hoàn hảo trông sẽ như thế nào tại: http:///www.theadvocates.org/gentlehand.html.

Liên minh vì phong trào tách biệt Nhà trường khối Nhà nước của Marshall Fritz: http://www.sepschool.org.

Các chính sách giáo dục và trẻ em có thể xem tại: http://www.cato.org/research/#domestic-issues.

*

*                 *

CHƯƠNG 21: “ĐƯA CHO TÔI QUÁ KHỨ HOẶC TƯƠNG LAI CỦA ANH!”
- Một tên cướp trấn lột tiền của Gullible và cho anh lời khuyên

Tòa Thị chính nằm thẳng hướng chính của quảng trường. Gullible nghĩ anh có thể tới đó bằng đường tắt là một con hẻm nhỏ chất đầy những hộp và vương vãi rác. Anh vội vã băng qua hẻm tối, cố gắng xua đi cảm giác bất an khi rời khỏi những con phố sáng sủa và đông đúc người qua lại. Bất thình lình, Gullible thấy một cánh tay giơ lên ngang cổ anh và cảm nhận được đầu kim loại lạnh toát của khẩu súng lục thúc vào mạng sườn. “Đưa cho tao quá khứ hoặc tương lai của mày!” Tên cướp gầm ghè.

“Cái gì cơ?” Gullible lắp bắp, người run bần bật. “Tôi không hiểu anh nói gì?”

''Tao nói rồi đấy - đưa tao tiền hay là muốn chết”, tên cướp nhắc lại, thúc khẩu súng mạnh hơn vào người anh. Không để tên cướp phải nhắc lại lần nữa, Gullible móc từ trong túi ra số tiền mà anh phải vất vả lắm mới kiếm được.

“Đây là tất cả những gì tôi có và tôi cần phải giữ lại một nửa để đóng thuế”, Gullible vừa cầu khẩn vừa cố gắng giấu mấy lát bánh mì mà bà Rose đã đưa cho anh. “Làm ơn để lại cho tôi một nửa.”

Tên cướp nới lỏng tay. Gullible gần như đã có thể nhìn thấy mặt của nữ tướng cướp sau lớp khăn. Cô ta bật cười và nói bằng giọng trầm khàn. “Việc gì phải chia ra cho phức tạp, mày không nên đưa cho mấy tên thu thuế mà nên đưa hết cho tao.”

“Tại sao chứ?”, anh vừa hỏi vừa đặt hết số tiền vào bàn tay thành thạo của tên cướp.

“Nếu mày đưa tiền cho tao”, tên cướp vừa nói vừa nhét nắm tiền giấy vào cái túi da đeo ở thắt lưng, “thì sau đó ít nhất tao sẽ đi và để cho mày yên. Nhưng đối với mấy người thu thuế thì cho đến ngày mày chết, họ sẽ lấy hết tiền của mày, những thứ mà mày đã làm ra và họ sẽ kiểm soát mọi thứ trong tương lai của mày. Ha! Họ sẽ cướp đi tất cả những gì mày kiếm được trong một năm trời, còn nhiều hơn cả số tiền mà những kẻ như bọn tao có thể cướp được của mày trong đời!”

Gullible nhìn ngơ ngác. “Nhưng chẳng phải là Hội đồng lãnh chúa dùng tiền đóng thuế để làm những việc tốt cho người dân ư?”

“Ồ, chắc chắn rồi”, cô ta đáp lại một cách lạnh lùng. “Một vài người sẽ giàu lên. Nếu việc nộp thuế đúng là tốt như thế, thì tại sao mấy tay thu thuế không đến thuyết phục mày và để mày đóng góp một cách tự nguyện?”

Gullible ngẫm nghĩ về điều này. “Có lẽ chuyện thuyết phục sẽ tốn khá nhiều thời gian và công sức?”

“Đúng thế”, tên cướp nói. “Đấy cũng là vấn đề của tao. Chúng tao tiết kiệm thời gian và sức lực bằng một khẩu súng!” Cô ta xoay người Gullible lại bằng một tay và trói tay anh bằng một sợi thừng nhỏ, đẩy anh ngã dúi xuống đất rồi bịt miệng anh bằng một chiếc khăn tay. “Được rồi. Tao e là người thu thuế sẽ phải đợi thôi.”

Cô ta ngồi xuống bên cạnh Gullible, anh cố gắng vùng vẫy nhưng không thể làm gì được. “Mày biết gì không?” Tên cướp vừa nói vừa đếm tiền. “Chính trị là một loại nghi lễ tẩy rửa. Mọi người đều nghĩ sẽ là sai lầm nếu họ ghen tị với người khác, nói dối, ăn cắp, hoặc giết người. Như thế là không đúng - trừ phi họ có một chính trị gia để làm các công việc bẩn thỉu đó cho họ. Phải, chính trị cho phép tất cả mọi người, ngay cả những người tốt nhất trong số chúng ta ghen tị, nói dối, ăn cắp, và thậm chí giết người. Và tất cả chúng ta vẫn cảm thấy vui vẻ về điều đó.”

Gullible nhăn mặt và cố nói điều gì đó. Tên cướp cười, “thế ra là mày muốn hét lên ư?”

Gullible lắc đầu rất mạnh và nhìn kẻ cướp đường bằng đôi mắt van nài. “Được rồi”, cô ta nói, “để xem mày rên rỉ cái gì nào. Nhưng đừng có to quá đấy”, cô ta cảnh cáo và gõ gõ khẩu súng lên mũi anh. “Tao có thể làm cho mày thấy rất khó chịu đấy.” Cô ta cúi xuống và kéo chiếc khăn tay xuống dưới cằm Gullible.

Gullible cất tiếng nói một cách đau đớn, “nhưng ăn cắp là sai!”

“Có thể là như thế. Quan trọng là phải làm điều đó một cách rộng rãi và thường xuyên để không ai còn nhận thấy như thế là sai.”

“Ăn cắp thật nhiều mà không ai cho là sai ư?”

“Đúng thế đấy. Nói dối vặt là xấu. Trẻ em thường được dạy là không được nói dối vặt. Còn những kẻ nói dối siêu hạng thì lại có những đường phố mang tên chúng. Nếu mày chỉ trộm một ít thôi thì mày đã có thể sẽ bị đưa vào vườn thú. Nhưng nếu mày lấy tất cả mọi thứ, ý tao là cả đất nước, thì sau đó tên mày sẽ có được khắc trên các tòa nhà. Việc giết người cũng tương tự như thế.”

“Giết người cũng thế?” Gullible khựng người.

“Mày không nghe tao nói gì sao?” Tên cướp ra hiệu. “Nếu mày giết một hoặc hai người, mày sẽ bị nhốt vào vườn thú, thậm chí còn bị tử hình. Nhưng nếu mày giết vài ngàn người thì mày bỗng dưng trở thành anh hùng đáng được người ta viết nhạc ngợi ca, tạc tượng và tung hô chúc tụng. Trẻ em được dạy phải ngưỡng mộ và bắt chước những kẻ giết người vĩ đại đó. Làm ít thì bị khinh thường và lãng quên. Còn làm nhiều thì sẽ thành huyền thoại trong sách giáo khoa.”

“Chuyện cướp bóc lâu đời nhất mà tôi có thể nhớ”, Gullible nói, “là của Robin Hood. Anh ấy đúng là một anh hùng, bởi vì anh ấy đã lấy của người giàu chia cho người nghèo.”

“Cụ thể là hắn cướp của ai vậy?” cô ta hỏi.

“Cảnh sát trưởng làng Nottingham và bạn bè hắn”, Gullible kể lại.” Cô thấy đấy, Cảnh sát trưởng và Hoàng tử John đánh thuế tất cả mọi người và khiến họ lâm vào cảnh nghèo khổ. Họ lấy cả của người giàu và người nghèo. Vì thế Robin đã cố gắng để trả lại của cải cho các nạn nhân.”

Tên cướp cười, “thế thì Robin không phải là một tên cướp. Làm thế nào mà lấy của bọn trộm lại bị coi là cướp được?” Cô ta cau mày và tập trung suy nghĩ một lát. “Đây đúng là gợi ý hay đấy”, cô ta nói, “tao nghĩ tao sẽ phải làm một chuyến viếng thăm nhà bà Tweed.”

Nói rồi cô ta thít lại cái khăn bịt mặt Gullible cho thật chặt rồi biến mất vào cuối con hẻm.

Gullible nằm bất lực trong hẻm tối. Anh nghĩ về người cảnh sát trẻ mà anh đã gặp ngày hôm trước. Anh chàng đó đang ở đâu khi anh cần anh ta? Làm thế nào mà tên cướp lại có một khẩu súng?

Ý nghĩ sẽ trở lại lễ hội để kiếm thêm tiền càng khiến Gullible tức giận. Lúc này anh chẳng thể làm gì được. Bị sợi dây thừng cọ vào cổ tay đau đớn, Gullible thôi không bứt rứt và nhìn lại tình trạng thê thảm của mình. Anh nghĩ, “đến bây giờ mình mới hiểu được có hai bàn tay tự do hạnh phúc biết nhường nào.”

-- Suy ngẫm --

- Mạng sống, sự tự do, và tài sản liệu có tương ứng với tương lai, hiện tại và quá khứ của bạn?

- Tên trộm giống và khác với người thu thuế ở điểm nào?

- Tại sao?

- Làm thế nào chính phủ có thể sử dụng sản phẩm từ lao động trong quá khứ của bạn để kiểm soát tương lai của bạn?

- Những việc làm trái đạo đức ở quy mô lớn và nhỏ khác nhau như thế nào?

- Ví dụ?

- Vấn đề đạo đức ở đây là gì?

*** “Bạn tồn tại trong ba trạng thái thời gian: tương lai, hiện tại và quá khứ. Bạn để mất cuộc sống là đánh mất tương lai của mình. Bạn để mất tự do là đánh mất hiện tại của mình. Và để mất thành quả trong cuộc sống chính là đánh mất phần quá khứ của bạn đã tạo ra nó” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Bình luận --

Quá khứ của bạn là một phần sản phẩm của thời gian, năng lượng, tài năng mà bạn đã bỏ ra. Hiện tại của bạn là sự tự do lựa chọn ở hiện tại. Tương lai của bạn là cuộc sống sẽ đến với bạn.

Một tên trộm có thể lấy cắp gì của bạn? Nếu lao động bạn được trả bằng tiền, tiền đó thuộc về bạn, và nếu một người nào đó dùng vũ lực để lấy tiền của bạn thì đó là một tên trộm. Điều này vẫn đúng cho dù đó là một tên trộm riêng lẻ hay là một băng đảng lớn gồm nhiều tên trộm cùng hoạt động. Các băng đảng có thể tự đề ra luật để cướp tiền của bạn, nhưng điều này cũng không làm cho chúng được hợp thức hóa về mặt đạo đức.

Những nạn nhân có cần được giúp đỡ một cách bắt buộc từ chúng ta? Bạn và tôi đều có thể quyết định nên giúp đỡ ai. Chúng ta cũng nên để người khác đưa ra quyết định tương tự như vậy. Vậy ai là người đã ủng hộ ý tưởng rằng chúng ta là những kẻ vô cảm không biết giúp đỡ người khác trong cơn hoạn nạn? Chính là những quan chức, những người ràng buộc với nhau bởi những nhóm lợi ích đặc biệt.

Nếu không thu tiền của tất cả mọi người một cách bắt buộc liệu có cách nào khác để giúp đỡ những người trong cơ cực bần hàn? Các tổ chức tôn giáo hoặc từ thiện đặc biệt hữu ích trong việc phân phối những đóng góp tự nguyện của chúng ta đến những người nghèo. Việc đưa tiền cho chính phủ để họ giúp đỡ người khác thực sự là không năng suất và không hiệu quả. Với mỗi 100 kayn chúng ta buộc phải đóng, sau khi trừ đi chi phí cho việc thu thuế, hội đồng, bàn bạc và phân phối, chỉ còn lại khoảng 20 kayn đến được tay người nghèo. Một phần số tiền này thậm chí sẽ rơi vào tay những người không thực sự khó khăn, luôn sống phụ thuộc vô thời hạn vào nguồn trợ cấp xã hội. Bạn có muốn gửi 100 kayn cho một cơ quan chính phủ để họ chia chác số tiền đó hay bạn muốn đưa trực tiếp cho những người mà bạn muốn giúp đỡ?

*** “Ảo tưởng của thời đại ngày nay là cố gắng làm giàu cho tất cả mọi người bằng túi tiền của tất cả những người khác; là biến việc cướp bóc trở nên phổ quát dưới nhiều hình thức che đậy nó” (Frederic Bastiat, 1850)

*** “Giết một người thì là kẻ côn đồ, giết hàng triệu người thì trở thành anh hùng” (Bp. Porteus)

-- Bối cảnh --

Ken: chúng ta có ngày Kamehameha ở Hawaii để kỷ niệm vị vua đầu tiên đã giết chết hàng ngàn người nhằm “hợp nhất” tám hòn đảo của Hawaii dưới sự cai trị của ông ta. Cũng giống như vậy với trường hợp của Vua William Người chinh phục (William The Conqueror), và Thành Cát Tư Hãn được coi là những nhân vật lịch sử lừng lẫy, bất chấp những “thành tích” của họ - độc tài và giết người hàng loạt.

-- Tài liệu tham khảo --

Cuốn Hành động của con người (Human Action) của Ludwig von Mises có nhắc đến các hình thức tội phạm trên quy mô lớn được ca ngợi.

Cuốn Tự do lựa chọn của Milton và Rose Friedman.

Cuốn Hàn gắn thế giới của chúng ta của Mary Ruwart chỉ cho chúng ta thấy đáng lẽ ra những người nghèo có thể đã giàu có.

Cuốn The Making Of Modern Economics: The Lives And Ideas Of The Great Thinkers của Mark Skousen, xem tại: http://www.mskousen.com.

*** “Tôi nghĩ rằng dưới nhiều góc độ, tội phạm còn đạo đức hơn nhiều so với Quốc hội. Bởi vì bọn trộm lấy tiền của bạn và đường ai nấy đi. Quốc hội lấy tiền của bạn và sau đó còn khiến bạn phát chán với những lý do tại sao bạn nên vui vẻ để họ làm việc đó” (Walter E. Williams, Đại học George Mason)

*

*                 *

CHƯƠNG 22: CHỢ NHÀ NƯỚC
- Một nông dân nuôi bò sữa nói về các lựa chọn trong việc lựa chọn chính phủ

Gullible nằm im tuyệt vọng, Mices lại ló đầu ra, sục sạo đống lon bẩn trong ngõ. Cậu chàng thò mũi hít bánh mì trong túi Gullible. Nhưng một tiếng động vang lên từ cuối ngõ khiến Mices lại thụt mình vào đống rác.

Một cô bò màu nâu bệ vệ bước về phía Gullible. “Ừ-ừ- ừ-m bò” - nó rống lên. Chiếc chuông trên cổ cô nàng đong đưa chầm chậm theo nhịp bước. Đột nhiên, một con bò khác xuất hiện ở cuối ngõ, theo sau là một ông lão dáng lếch thếch, tay cầm gậy. “Quay trở lại đây, con vật ngớ ngẩn kia!” Lão chăn bò hậm hực càu nhàu.

Gullible vặn người, dùng vai nhích tới chiếc thùng để bên cạnh.

Ông lão nhìn vào chỗ mờ tối. “Ai đấy?” Thấy Gullible bị trói gô nằm đó, lão lập cập chạy tới lôi miếng giẻ ra. Gullible thở dốc. “Tôi bị cướp. Xin cởi trói cho tôi!” Ông lão thò tay vào túi lấy dao cắt sợi dây. “Cảm ơn ông”, Gullible vừa xoa cổ tay vừa nói. Anh say sưa kể cho ông lão những chuyện đã xảy ra.

“Đúng rồi”, lão nông vừa lắc đầu vừa nói. “Thời buổi này, phải dè chừng tất cả. Lão mà không nghe nói chính phủ sẽ giúp thì sẽ chẳng bao giờ vào thị trấn này.”

“Thế lão nghĩ nhà nước sẽ giúp tôi tìm lại tiền chứ?” Gullible hỏi.

“Chưa chắc đâu. Nhưng có lẽ cậu sẽ may mắn ở Chợ Nhà nước hơn là lão”, lão chăn bò đáp. Khuôn mặt lão nhiều nếp nhăn hơn cả một quà mận và lão ăn vận rách rưới, chân thì mang dép da dê. Cung cách điềm tĩnh và lối nói chuyện thẳng thắn của lão khiến Gullible cảm thấy yên tâm.

“Chợ Nhà nước là gì? Là nơi để bán gia súc chăng?” Gullible hỏi.

Ông lão chau mày và nghĩ về hai con gia súc vô tư lự của mình.

“Đó là điều lão tới đây để tìm hiểu.” Lão chăn bò nói, “thực ra, nó giống một sân khấu tạp kỹ hơn. Tòa nhà ở đó sang hơn cả ngân hàng và to hơn tất cả mọi thứ lão từng thấy. Bên trong, người ta cố bán đủ loại Nhà nước để giải quyết các vấn đề của người dân.”

“Thế ư?” Gullible nói. “Người ta cố bán những loại Nhà nước gì?”

Lão chăn bò gãi gãi chiếc cổ sạm nắng rồi nói. “Có một cậu tự xưng là 'người của xã hội chủ nghĩa'. Cậu ta nói kiểu chính phủ của cậu ta sẽ lấy một trong những con bò của lão rồi đưa nó cho hàng xóm của lão. Lão chẳng quan tâm tới cậu ta mấy. Nếu cần mang biếu con bò cho nhà hàng xóm thì lão chả cần ai giúp.”

“Rồi có một cậu 'cộng sản' mặc áo đỏ. Quầy cậu ta nằm ngay sát người bán hàng thứ nhất. Cậu ta cười tít cả mắt và cứ bắt tay lão mãi, vồ vập lắm, cứ nói là cậu ta quý lão biết bao, quan tâm đến lão biết bao. Có vẻ là người cũng tử tế lắm cho tới lúc cậu ta nói chính phủ của cậu ta sẽ lấy cả hai con bò của lão. Cậu ta bảo mọi chuyện sẽ tốt đẹp vì rồi mọi người sẽ sở hữu số bò bằng nhau và lão sẽ nhận được sữa nếu cậu ta thấy lão cần sữa. Rồi sau đó, cậu ta khăng khăng bắt lão hát đảng ca của cậu ta.”

“Ắt nó phải là một bài đảng ca cực kỳ lắm!” Gullible thốt lên.

“Sau đó thì sẽ chẳng còn gì nữa. Lão nghi là cậu ta sẽ hớt hết kem trong sữa rồi giữ cho mình. Thế là lão đi loanh quanh khắp đại sảnh lớn và gặp một cậu ‘phát-xít’ mặc tuyền màu đen. Trông cứ như đang trên đường đi dự đám ma.” Ông lão ngừng một lát để suỵt con bò tránh khỏi đám rác hôi thối.

“Gã phát-xít nọ cũng tuôn ngay vô khối những lời đường mật và nhiều chuyện to lớn gớm ghê như những cậu khác. Cậu ta nói sẽ lấy hết hai con bò của lão rồi bán lại cho lão một phần sữa. Lão mới bảo: 'Cái gì chứ? Tôi phải trả tiền cho cậu để mua sữa của con bò nhà tôi hẳn?!' Thế là cậu ta dọa sẽ bắn lão nếu lão không giơ tay chào cờ của cậu ta ngay lập tức.”

“Ối trời!” Gullible nói. “Tôi cá là lão lập tức ba chân bốn cẳng chạy ra khỏi đấy.”

“Trước khi lão kịp nhúc nhích cái cẳng nào thì có một cậu 'cấp tiến' khép nép tiến tới và chào mời một món khác. Cậu ta nói chính phủ của cậu ta muốn trả tiền để lão bắn một trong hai con bò của mình, như vậy sẽ giảm lượng cung. Cậu ta sẽ vắt sữa con còn lại và đổ bớt sữa xuống rãnh. Và rồi cậu ta sẽ giúp lão mua phần sữa còn lại ở mức giá cao như ý. Thằng rồ nào lại đi làm chuyện ấy cơ chứ?”

“Đúng là kỳ quái”', Gullible lắc đầu nói. “Thế lão có chọn một trong số các chính phủ đó không?”

“Không đời nào, con trai ạ”, ông lão nói to. “Ai mà cần chúng chứ? Thay vì để bọn chúng trông nom chuyện cơm áo của lão thì lão đã quyết định mang mấy con bò cái này về chợ quê. Lão sẽ bán một con đi và tậu một con bò đực”

-- Suy ngẫm --

- Tại sao người chăn bò lại bán một trong hai con bò cái của mình để mua một con bò đực?

- Lời đề nghị của các chính phủ có các điểm tương đồng gì?

- Có ví dụ thực tế nào về hành động này không?

- Các vấn đề đạo đức liên quan đến việc dùng quyền cưỡng bách người khác ở đây là gì?

-- Bình luận --

Các quan chức chính phủ muốn bạn tin rằng họ có thể trông nom các vấn đề của bạn tốt hơn bạn tự làm. Một trong những cách họ khôn khéo thuyết phục bạn là bằng các tòa nhà cao tầng, các bức tượng lớn choáng ngợp, và những tấm áp phích có ảnh các chính trị gia. Qua đó, họ gợi ý rằng “Con người nhỏ bé đi ngoài đường” là kẻ yếu hơn và những vấn đề của anh ta, cứ theo đấy mà so, là vụn vặt.

Ở khắp toàn cầu, các chính phủ là thế lực nhận và chi tiêu nhiều tiền của nhân dân nhất. Trên bề mặt, điều này là vì “lợi ích chung” của toàn dân, nhưng người ta tự hỏi nếu người dân tự tiêu tiền của mình thì có tốt hơn cho họ hay không.

Chủ nghĩa xã hội hứa sẽ chăm sóc bạn từ thuở nằm nôi cho đến khi xuống mồ. Nghe có vẻ hay đấy - chẳng cần lo nghĩ gì nữa! Tuy nhiên, “bà vú” này chẳng bao giờ để bạn trưởng thành và cứ quyết định hết mọi chuyện cho bạn.

Những chính phủ kiểu này kiểm soát giờ giấc, cách thức bạn làm việc, rồi sau đó lấy một phần đáng kể số tiền bạn kiếm được để chăm sóc cho bạn. Bạn thậm chí chẳng cần phải lo nghĩ về chuyện công đức vì chính phủ sẽ buộc bạn đóng tiền từ thiện theo ý họ. Chính phủ này sẽ hết mực tử tế dùng tiền bạn kiếm ra để bảo đảm rằng kể cả những kẻ lười nhác nhất cũng có được đúng số thức ăn, quần áo, sách vở và đồ chơi mà bạn có. “Bà vú” này cho bất kể lời chỉ trích nào cũng đều mang tính vô ơn và phản bội.

Apartheid là một dạng của chủ nghĩa xã hội - hay nói chính xác nó là chủ nghĩa xã hội dân tộc. Chính phủ Apartheid là một hỗn hợp các kiểu cơ cấu xã hội. Nó hiện thực hóa mô hình chính phủ can thiệp mạnh bạo vào đời sống kinh tế và cá nhân của hàng triệu người. Nó tuyên chiến với thị trường tự do bằng cách bức chế giá cả và lương bổng.

Học thuyết Cộng sản dạy rằng tất cả mọi thứ đều phải thuộc về tập thể. “San sẻ, san sẻ, và san sẻ bằng nhau!”. Nghe có vẻ êm tai. Bạn được khuyến khích lao động cật lực vì bất kể thứ gì bạn tạo ra đều thuộc về hàng xóm láng giềng của bạn, và tất cả những người khác. Chỉ có điều trên thực tế, nó chẳng hề thuộc về bạn hay bất cứ ai. Nó thuộc về nhà nước và các viên chức nhà nước, những người có quyền lực để quyết định sẽ giữ lại cho bản thân bao nhiêu và bạn cùng những người láng giềng lười lao động của bạn “cần” bao nhiêu. Ở đây, “cần” có nghĩa là có vừa đủ để đảm bảo tất cả mọi người đều có cùng mức sống thấp căn bản - trừ các viên chức nhà nước, những người khẳng định rằng họ “cần” nhiều hơn tất cả những người khác. Lẽ dĩ nhiên, bạn sẽ bị trừng phạt nếu bạn không ái quốc mà lại chỉ trích hệ thống và không chịu ngợi ca chính phủ.

Chính phủ Phát-xít không giả bộ đang đấu tranh cho quyền lợi của công dân. Nó bức mỗi công dân phải vì lòng yêu nước mà phụng sự cho những người nắm quyền. Vì thế, nó xem chung các cá nhân là một tổng thể duy nhất và kiểm soát toàn bộ tổng thể đó.

Chính phủ theo Chủ nghĩa can thiệp cho rằng cá nhân không có khả năng tự lo cho tương lai và cho sản xuất. Các chính phủ này can thiệp vào nền kinh tế bằng cách bắt tay với các “đối tác” kinh tế mà họ thích để kiểm soát cung và cầu của nền kinh tế. Cũng như trong chương trình cải cách “New Deal” (Cấp tiến), giá được duy trì ở mức cao - ngay cả khi điều đó có nghĩa là phải hủy hoại vật nuôi hay cây trồng.

Trách nhiệm bản thân: may mắn thay, càng lúc càng có nhiều người nhận ra con người thành công, phát đạt nhất khi họ được gánh lấy trách nhiệm cho cuộc sống của mình mà không cần đến sự can thiệp của nhà nước hay của các thế lực khác. Không chỉ cá nhân họ thịnh vượng mà sẽ có nhiều người mãn nguyện, hạnh phúc hơn và thế giới sẽ hòa bình hơn.

*** “Một khi chúng ta thừa nhận tài sản cá nhân được định đoạt bởi số phiếu bầu đông nhất, chúng ta coi như phục tùng chủ nghĩa xã hội nhà nước về mặt trí tuệ và đạo đức” (Auberon Harbert, 1897)

*** “Lý thuyết của Đảng Cộng sản có thể được tóm tắt thành một câu: thủ tiêu tất cả mọi hình thức sở hữu cá nhân” (Karl Marx và Friedrich Engels)

*** “Đó chỉ là một mạng người. Một mạng người so với chính sự nhà nước thì có đáng là bao?” (độc tài phát-xít Benito Mussolini)

*** “Nhà nước nào là tốt nhất? - Chính là Nhà nước dạy cho chúng ta biết tự cai quản chính mình” (Goethe)

*** “Lịch sử các sự kiện vĩ đại chẳng khác lịch sử tội ác là mấy” (Voltaire)

-- Bối cảnh --

Chương này bắt nguồn từ một ghi chép vô danh: nhà nông bán một con bò cái để mua một con bò đực nhằm tạo ra thêm nhiều bò cái.

Chuyện mua nông sản nhằm ngăn không cho chúng có mặt trên thị trường rồi nâng giá lên bắt nguồn từ Đạo luật Ổn định Nông trại của Tổng thống Hoover. Luật này được triển khai rộng cho hầu hết các vụ thu hoạch nằm trong Chương trình Cấp tiến của Tổng thống F. Roosevelt. Trong khi hàng triệu người chịu đói suốt Cuộc Đại khủng hoảng thì Luật Cải cách Nông nghiệp khởi xướng chương tình trả tiền cho nông dân để họ giết hàng triệu con lợn và gia súc. Dần dần, các viên chức chính phủ chuyển sang trả tiền cho nông dân để họ ngừng sản xuất lương thực - hiệu quả cũng giống như việc tiêu hủy lương thực nhưng thầm lặng hơn, ít bị để ý hơn. Các kênh truyền thông được khéo léo sử dụng để vẽ nên hình ảnh Tồng thống F. Roosevelt là một người hết mực quan tâm đến người nghèo, người bị áp bức, mặc dù chính ông đã làm cho đời sống của họ khốn đốn hơn bằng cách khiến cho giá cả tăng cao, lương thực và bông giảm sút. Vào thập kỷ 1950, hàng ngàn nông dân bị phạt tiền vì “tội” trồng quá nhiều lương thực. Dưới sự cầm quyền của cả hai đảng chính trị, các chương trình này đã mở rộng ra thành nhiều dạng mãi cho đến ngày nay.

*** “Nếu nhà nước kiên định chọn những chính sách hỗ trợ hoạt động kinh  doanh và giúp mang lại nhiều lựa chọn tiêu dùng hơn thì họ sẽ khiến đất nước mình giàu đến khó tin” (Jim Harris)

-- Tài liệu tham khảo --

Vì một Tự do mới của Murray Rothbard mang lại một số triết lý và ý kiến xuất sắc khác.

Quá trình Phát triển của Kinh kế học Hiện đại: Cuộc đời và Ý tưởng của các Nhà tư tưởng vĩ đại của Mark Skousen là một công trình phân tích nhiều tư tưởng kinh tế dí dỏm và đầy tính khiêu khích. Ông công khai nhiều điều bất ngờ về những con người không rầu rĩ này, những nhân vật đã định hướng, đẽo gọt chính sách kinh tế trong suốt hai thế kỷ rưỡi qua. Để tự nhận ra lập trường của chính mình, hãy tải “Bài kiểm tra chính trị khiêm tốn nhất thế giới” tại: http://www.self-gov.org/wspq.html.

*** “Trong một nhà nước xã hội chủ nghĩa lý tưởng, quyền lực không quyến rũ được những kẻ tham vọng. Những người ra quyết định sẽ không xuôi theo quyền lợi cho chính mình. Sẽ không có chuyện một kẻ khôn ngoan uốn nắn thể chế để có lợi cho hắn. Và những dòng sông sẽ chảy ngược lên đồi” (David Friedman, 1973)

*

*                 *

CHƯƠNG 23: NGHỀ CỔ XƯA NHẤT TRÊN THẾ GIỚI
- Một người lạ nói về tương lai của Gullible

Lão chăn bò bỏ đi, để lại Gullible hoang mang hơn bao giờ hết. Chợ Nhà nước nghe quả lạ lùng, thế nên anh quyết định đến xem biết đâu có kẻ giúp mình lấy lại tiền chăng. “Thế nào cũng thấy ngay ấy mà”, lão chăn bò vừa nói vừa lui cui chuẩn bị dắt bò đi. “Nó nằm trong Cung điện, tòa nhà lớn nhất trên quảng trường ấy. Cậu cứ vào cổng chính nó dành cho cậu đấy - cái cổng nằm kẹp giữa hai ô cửa sổ to vật ra. Cửa sổ bên phải là nơi người ta xếp hàng đóng thuế. Cửa bên trái là nơi người ta xếp hàng lấy thuế.”

“Đoán được ngay hàng nào đông người hơn đấy nhỉ”, Gullible đùa.

“Hẳn rồi. Tháng nào hàng này cũng ngắn đi một tí và hàng kia lại dài ra một tí.” Ông lão thắt nút thòng lọng lại rồi giật giật một đầu dây. “Từ từ đợi lúc một hàng mà biến mất thì hàng kia cũng sẽ biến thôi.”

Đúng như lời lão nói, mọi con đường đều dẫn đến Quảng trường Thị trấn. Sừng sững trên quảng trường là một cung điện nguy nga. Mặt đá nằm bên trên chiếc cổng vào khổng lồ có khắc dòng chữ: “CUNG LÃNH CHÚA”. Đuôi chĩa thẳng lên trời, Mices nãy giờ cứ theo sát gót giày Gullible cho đến khi anh bắt đầu bước lên những bậc thang lớn dẫn vào bên trong tòa nhà. Lưng chú mèo khẽ cong vồng lên, lông dựng đứng. Nó chỉ đến được đến đó.

Gullible bước lóc cóc lên các bậc thang và cuối cùng đứng trước một lối vào lớn. Trải trước mặt anh là một đại sảnh ảm đạm, trần nhà quá cao đến nỗi đèn chẳng soi sáng được hết không gian bên trong. Đúng như lời lão chăn bò đã tả, nhiều chiếc quầy xếp dọc đại sảnh, phía trước để nhiều cờ và băng rôn đủ kiểu. Những người đi qua đi lại trước các quầy này không ngớt gọi với bất cứ ai đi ngang qua và dúi những cuốn sách tuyên truyền nhỏ vào tay họ. Ở phía cuối đại sảnh là một cánh cửa lớn bằng đồng, hai bên là hai bức tượng cẩm thạch lớn và những cây cột khoét rãnh. Gullible sải chân bước qua đại sảnh, mong tránh những người bán Nhà nước. Đi chưa được hai bước thì một người đàn bà khá đứng tuổi tay đeo vòng vàng, tai đeo đôi bông lớn đã xáp đến bên anh.

“Có muốn biết tương lai của mình không, hỡi quý ngài trẻ tuổi?” Bà ta tiến đến gần anh hỏi.

Gullible ngờ vực nhìn người đàn bà xôi thịt, người quấn những chiếc khăn sặc sỡ và lắm đồ trang sức nặng nề. Anh soát nhanh các túi của mình dù cũng chẳng còn gì để mất.

Bà ta hồ hởi mời tiếp: “Ta có tài tiên đoán. Có lẽ anh muốn nhìn thoáng qua ngày mai một chút để làm dịu những nỗi lo sợ về tương lai chăng?”

“Bà thực có thể thấy tương lai ư?” Gullible hỏi, cố lùi xa hết sức mà không làm phật ý bà ta. Anh cảm thấy vô cùng ngờ vực về người đàn bà mặt dày này.

“Thì...”, mụ trả lời, mắt ánh lên nét hãnh diện. “Ta thăm dò các dấu hiệu rồi đọc chúng lên, xác nhận và tuyên xưng những gì ta thấy sẽ là thực. Đúng thế đấy, nghề của ta chính xác là cái nghề cổ xưa nhất trái đất này.”

“Nghề thầy bói ấy ư?” Gullible thốt lên, ngạc nhiên trước lời tuyên bố của bà ta. “Thế bà có dùng quả cầu thủy tính hay lá trà hay...”

“Ôi thánh Beelzebub ơi, không!” bà ta khịt mũi tỏ vẻ ghê tởm. “Công phu của ta đã cao hơn thế nhiều. Ngày nay ta chỉ dùng biểu đồ và các phép tính thôi.” Cúi thấp đầu xuống, bà ta nói thêm. “Nhà kinh tế học xin được tận tâm phục vụ quý ngài.”

“Thật ghê gớm chứ! Nhà k-i-nh t-ế họ-c (Nguyên bản: e-con-o-mist; con: kẻ lừa đảo, sự lường gạt; mist: làm hoang mang )” Anh chậm rãi nhắc lại, lưỡi rê từng âm một. “Tôi rất tiếc. Tôi vừa bị cướp và chẳng có đồng nào để trả bà cả.”

Bà ta tức tối quay ngoắt đi tìm khách hàng tiềm năng khác.

“Quý bà đáng kính, thế bà có thể cho ta biết một điều không?”, Gullible chân thành hỏi. “Cho dù ta chẳng còn gì để trả cho bà nữa cả?”

“Gì nào?” người đàn bà bực dọc đáp.

“Thường thì khi nào người ta tìm đến xin lời khuyên của bà?”

Người đàn bà nhìn quanh xem chẳng may có ai đang nghe lỏm họ rồi thì thào: “Vì dù gì anh cũng không có tiền trả ta nên ta có thể tiết lộ cho anh một bí mật nho nhỏ. Khách hàng ấy, họ đến với ta bất kỳ khi nào họ cần được cảm thấy an tâm về tương lai. Tiên đoán có sáng sủa hay u ám đi chăng nữa - mà đặc biệt là khi nó u ám - thì người ta vẫn cảm thấy dễ chịu hơn khi có thể trông cậy vào lời dự báo của ai đó.”

“Rồi ai trả tiền cho những lời tiên đoán của bà?” Gullible hỏi.

“Hội đồng lãnh chúa là khách hàng tốt nhất của ta”, bà ta tự hào đáp. “Các lãnh chúa trả ta hậu hĩnh, dĩ nhiên là bằng tiền của những người khác. Rồi họ dùng những tiên đoán của ta trong những bài diễn thuyết của họ để biện minh cho việc thu thêm tiền đề phòng cho tương lai mờ mịt. Tốt cho cả hai bên - ta và họ.”

“Đấy ắt hẳn là một trọng trách đối với bà đấy nhỉ”, Gullible nói. “Vậy trước giờ, những tiên đoán của bà chuẩn xác đến đâu?”

“Anh sẽ ngạc nhiên khi biết chẳng mấy người hỏi ta điều đó đâu”, nhà kinh tế học cười rinh rích. Bà lưỡng lự một lát rồi thận trọng nhìn thẳng vào mắt anh. “Thành thật hết mức với cậu nhé, nếu tung đồng xu thì sẽ có lời tiên đoán còn chuẩn xác hơn đấy. Ai cũng có thể dễ dàng tung đồng xu, nhưng nó chẳng ích gì cho ai. Nó chẳng mang lại niềm vui cho những kẻ đang lo lắng, nó chẳng mang tại tiền cho ta, mà nó cũng chẳng mang lại quyền lực cho các lãnh chúa. Thế nên, anh thấy đấy, quan trọng là ta phải làm hiện lên những lời tiên đoán phức tạp và ấn tượng để vừa lòng họ, hoặc họ sẽ tìm một người khác thay ta.”

“Hừm”, Gullible nghĩ. “Đó thật đúng là nghề cổ xưa nhất trên Trái Đất.”

-- Suy ngẫm --

- Giữa một số thầy bói và một số nhà kinh tế học có các điểm tương đồng nào không?

- Những lời tiên đoán về tương lai có tỷ lệ đúng bao nhiêu phần trăm?

- Làm thế nào bạn biết?

- Những kiến thức giả định về tương lai mang lại sự giàu có và quyền lực cho con người ra sao?

- Những người có chuyên môn có bao giờ sử dụng tài năng của mình một cách không xứng đáng không?

-- Bình luận --

Mỗi người trong chúng ta đều là một nhà kinh tế học của chính mình. Ta chẳng bao giờ có thể được trông thấy “thông tin đầy đủ” một cách tuyệt đối về tình hình kinh tế của mình. Ta có thể chọn sự dẫn dắt nào đó nếu muốn, bất kể sự dẫn dắt đó “ngớ ngẩn” đến đâu trong mắt những người khác. Ta có thể làm được điều đó vì ta chịu trách nhiệm về nhận định của mình đối với tiền của chính mình.

Trong khi đó, khi một công ty tư nhân tự nguyện trung thành với một dự đoán, nó sẽ bị thị trường, hoặc thưởng hoặc trừng phạt. Tuy nhiên, những dự đoán của nhà nước thì lại áp đặt lên tất cả chúng ta và sử dụng tiền của ta. Những người chịu trách nhiệm dự đoán hiếm khi bị trừng phạt vì dự đoán sai, nhưng những người trả thuế thì luôn bị trừng phạt.

Cho rằng các viên chức nhà nước có khả năng dự đoán đúng tình hình tài chính của nhà nước là sai lầm. Họ thăm dò “các dấu hiệu”, thiết kế nên những phép tính rối rắm, các định luật dự đoán tinh vi và những biểu đồ bí hiểm. Sau đó, họ dùng tất cả mớ bòng bong này để khiến đại đa số công chúng mụ mẫm và biện hộ cho những yêu sách của nhà nước. Tuy nhiên, sự thật là không thể dự đoán được tương lai tài chính của một đất nước khi mà các chính trị gia là người quản lý ngân khố, và ngân hàng nhà nước lạm dụng nguồn tiền và lạm phát. Thông thường, chính những thời điểm bất ổn lại là lúc ta sai lầm và quay sang các dự đoán tài chính của chính phủ để cảm thấy an tâm hơn. Nhưng những viên chức này chính là những người dụ dỗ ta đến với một cảm giác an toàn ảo.

Họ không được trả lương để lộ ra “những bí mật nho nhỏ” ở hậu trường - những bí mật có thể tiêu hủy hết các món tiết kiệm ta đã dành dụm cả đời và khiến ta suy sụp. Trên thị trường, bạn có thể kiện người khác vì tội lừa đảo, nhưng trong chính trị thì không. Các chính trị gia dường như, cứ mỗi lỗi sai, lại được khen thưởng.

Một nền kinh tế không bị chính trị can thiệp sẽ ít bị tổn thương hơn trước các biến động kinh tế và, có lẽ, dễ dự đoán hơn. Và nhờ thế, ta sẽ có thể có các điều chỉnh kịp thời.

*** “Chính lợi nhuận, chứ không phải các nhà tiên tri, tiên đoán được tương lai” (khuyết danh)

-- Bối cảnh --

Ken: ý nghĩ đầu tiên của tôi là các nhà k-i-nh t-ế họ-c bán đứng nhân phẩm, “mại dâm bản thân” cho những người trong chính phủ để nhận lương và hưởng chút đặc quyền. Chính các nhà kinh tế học người Úc cũng thường miệt thị, gọi các bản dự đoán là bói toán.

Beelzebub - nhà tiên tri của những người ngoại đạo - Kinh thánh (các vị vua); từ này cũng được dùng trong tác phẩm Thiên đường đánh mất (Paradise Lost) của John Milton.

*** “Dùng thế lực nhà nước để áp đặt tầm nhìn lên những người khác là một sự lười biếng về trí lực và thường mang lại những hậu quả éo le không như mong muốn” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Tài liệu tham khảo --

Hai cuốn sách của Mark Skousen: Quá trình phát triển của Kinh tế học hiện đại: cuộc đời và ý tưởng của các nhà tư tưởng vĩ đại (The Making Of Modern Economics: The Lives And Ideas Of The Great Thinkers), và Thử nghiệm Kinh tế học: những sai lầm, ảo tưởng và thực tế (Economics On Trial: Lies, Myths, And Realities). Trong cuốn sách thứ hai, Skousen đã lấy mười cuốn sách kinh tế học bán chạy nhất tại Mỹ và chỉ ra những sai lầm của chúng. Ông tranh luận rằng hầu như tất cả kiến thức kinh tế học được dạy trong các trường đại học Mỹ đều chứa đựng một định kiến mạnh ưu tiên chủ nghĩa can thiệp của chính phủ. Biệt tài của ông là lật tẩy được cái sai trong cách nhận thức này.

Nghị viện của những kẻ bán mình: một nhà văn hài đơn độc cố gắng giải nghĩa toàn bộ chính phủ Mỹ (Parliament Of Whores: A Lone Humorist Attempt To Explain The Entire U.S. Government) của P. J. O’Rourke.

Tình hình sẽ luôn cải thiện - 100 xu hướng lớn nhất trong 100 năm qua (It’s Getting Better All The Time - 100 Greatest Trends Of The Last 100 Years) của Julian Simon.

*** “Nhà kinh tế học là một người có thể cho biết tình hình tháng tới sẽ ra sao và sau đó giải thích tại sao chuyện không diễn ra như họ nói”

*

*                 *

CHƯƠNG 24: LOẠI BỎ SẢN XUẤT
- Một buổi họp báo chính thức tiết lộ một chương trình mới

“Đây ắt hẳn là nơi quyền lực ngự trị”, Gullible tự lầm bầm với mình, mắt nhìn chăm chăm vào những bức tượng và cột cẩm thạch tráng lệ. “Ối trời, chắc phải tốn hàng đống tiền để xây dựng nên nơi này!”

Một chiếc cửa lớn bằng đồng mở rộng, Gullible có thể thấy một hội trường nhộn nhạo đầy người. Lặng lẽ bước vào đứng sau đại sảnh, Gullible nhìn thấy một chiếc bục ngay chính giữa phòng. Một đám đàn ông, đàn bà lộn xộn, ồn ào đứng quanh bục, tay vẫy vẫy trên không. Trước mặt họ là một người đàn ông dáng vẻ thanh lịch, vận một bộ vét đắt tiền, thi thoảng lại đưa điếu xì gà to lên mồm rít một hơi. Gã phẩy điếu xì gà ra hiệu cho một trong những người đứng lẫn trong đám đông trước mặt.

Gullible nhón chân lại gần nghe. Một người đàn ông tay cầm bút, tay cầm xấp giấy hét át cả tiếng những người khác. “Kính thưa ngài! Kính thưa Huân tước Ponzi vô cùng tôn kính, thưa tôn ông! Có thực là ngài vừa ký ban hành luật trả tiền cho thợ đóng giày để họ không làm giày nữa không?”

“À à à, đúng đấy, chuyện đấy rõ là có thật”, Huân tước Ponzi đáp với cái gật đầu rất đỗi bề trên. Gã nói rất chậm, cứ như thể đang dần tỉnh dậy sau một giấc ngủ sâu.

“Chẳng phải đây là một bước ngoặt mới, một tiền lệ mới sao?” Người kia vừa hỏi vừa hí hoáy chép vào sổ.

Huân tước lại chậm rãi gật đầu. “Ừ, vâng, đúng vậy đây là một bước ngo...”

Một phụ nữ đứng bên phải người hỏi đầu tiên đột ngột chen vào trước khi Huân tước kịp nói hết câu, “đây có phải là lần đầu tiên trong lịch sử Corrumpo những người thợ đóng giày được trả tiền để không làm giày không?”

“Đúng thế”, Ponzi nói, “tôi tin là đúng thế.”

Từ phía sau, ai đó la lên: “Ngài có cho rằng chương trình này sẽ giúp nâng giá của tất cả các loại giày dép - giày, ủng, xăng đan, .v..v. không?”

“Ừ, đúng thế, ờ - anh nhắc lại câu hỏi được không?” Một giọng nói khác cất lên: “Nó có làm tăng giá giày không?”

“Nó sẽ làm tăng thu nhập của thợ đóng giày”, Huân tước đáp, đầu gật gật ra chiều suy tư. “Chúng tôi rất mong có thể làm mọi thứ để giúp thợ đóng giày có một mức sống hợp lý.”

Gullible nghĩ đến Davy và mẹ. “Thế thì từ giờ trở đi sẽ khó mua giày lắm!”

Một ký giả đang quỳ gối, hầu như bị đám đông che mất, la lên từ hàng trước ngay sát bục. “Ngài có thể cho biết chương trình năm sau của ngài là gì không ạ?”

Ponzi ấp úng: “Ừ, hừm, anh nói gì nhỉ?”

“Chương trình của ngài. Kế hoạch của các ngài cho năm sau là gì?” Tay ký giả nôn nóng hỏi.

“À đúng rồi”, Huân tước đáp và ngừng lại một chút để rít một hơi xì gà dài. “Ừ hừm, a hèm.... Ờ, tôi tin rằng sẽ không có gì quá nếu tôi nhân cơ hội cuộc họp báo đặc biệt này để công bố là năm sau, chúng tôi dự định sẽ trả tiền cho tất cả mọi người trên hòn đảo Corrumpo tuyệt vời này để không ai sản xuất ra cái gì cả.”

Cả đám đông há hốc miệng kinh ngạc. “Tất cả mọi người ư?”, “không đùa đấy chứ?”, “ôi chao! Như thế sẽ tốn bao nhiêu là tiền!”, “nhưng có tác dụng không?”...

“Có tác dụng không à?” Huân tước Ponzi nói, lắc đầu quầy quậy như để tự đánh thức mình ra khỏi trạng thái ngơ ngẩn.

“Nó sẽ khiến người ta thôi sản xuất chứ?”

“Ồ chắc chắn rồi.” Ngài dường như chẳng thể che giấu được cú ngáp. “Chúng tôi đã thực hiện một dự án thử nghiệm ở văn phòng đại diện nhiều năm nay rồi, và...”, nét kiêu hãnh uể oải hiện lên trong giọng Huân tước, “từ lúc ấy đến nay, chúng tôi chả làm ra gì cả.”

Ngay lúc đó, một người bước đến bên cạnh Huân tước Ponzi và tuyên bố kết thúc buổi họp. Các ký giả bao quanh bục lảng ra, để lại đám thường dân ngồi đây đó trong hội trường. Gullible phải chớp mắt kĩ hai lần khi thấy dáng điệu Ponzi thay đổi hẳn - người hắn rũ xuống như thể nãy giờ có ai đó kéo dây bên trên để giữ cho hắn đứng thẳng. Đèn tối lại lúc người ta dẫn Ponzi rời khỏi sân khấu bước vào căn phòng đầy khói ở phía sau.

-- Suy ngẫm --

- Tại sao người dân được trả tiền để ngừng sản xuất?

- Nếu được trả tiền để không làm gì cả, bạn có đồng ý không?

- Bạn có chịu trả tiền cho người khác để họ không làm gì cả không?

- Bọn có chịu nhận trợ cấp xã hội để không làm gì cả không?

- Trên thế giới, có chuyện nào giống chuyện này không?

- Các vấn đề đạo đức liên quan là gì?

*** “Chúng ta có một hệ thống đang ngày càng buộc người làm việc trả thuế và trợ cấp cho những người không lao động” (Milton Friedman, 1977)

-- Bình luận --

Chính phủ can thiệp vào sản xuất bằng cách thuyết phục người dân tin rằng họ có quyền “nhận mà không cần làm gì”.

Bao cấp, quy định mức lương tối thiểu, giới hạn giờ làm, chính sách ưu đãi đặc biệt, các quy định cấp phép, độc quyền nhà nước, v.v..., tất cả đều làm tăng giá cả, giảm cơ hội việc làm và can thiệp vào sản xuất.

Muốn xem xét liệu sự can thiệp này có thực sự “loại bỏ” sản xuất hay không, ta chỉ cần phải dùng cách ngoại suy: áp dụng nó trên mọi lĩnh vực công nghiệp. Nếu tất cả các ngành sản xuất đều được nhà nước bao cấp; nếu tất cả mọi người đều bị giới hạn về giờ làm việc; nếu tất cả các hãng đều bị buộc phải có số nhân viên ở mọi màu da, mọi nhóm tôn giáo, mọi nhóm tư duy và thể chất bằng nhau; nếu tất cả công việc đều cần phải có giấy phép, hoặc giả, nếu tất cả các ngành đều bị nhà nước độc quyền - thì có sản xuất được nhiều hơn hay không?

Bằng cách yêu cầu nhà nước đưa ra nhiều quy định và giới hạn hơn, chúng ta đang gây thiệt hại cho các công dân khác và cho bản thân mình. Càng nhiều quy định, càng nhiều giới hạn có nghĩa là ta đang giúp những kẻ lười biếng và khuyến khích những kẻ muốn hưởng mà không muốn làm, làm mất đi động cơ làm việc và làm thui chột tính chủ động. Nếu trả tiền cho người ta vì họ thất nghiệp thì sẽ càng làm tăng số người thất nghiệp.

Loại mọi can thiệp khỏi sản xuất sẽ thúc đẩy những người chủ và nhân viên hỗ trợ nhau để có một nền sản xuất có lợi. Kết quả sẽ là các sản phẩm chất lượng tốt hơn, người tiêu dùng được thỏa mãn hơn, tạo được nhiều công việc hơn, khiến người ta hài lòng hơn về công việc của mình, và tất cả mọi người đều khá giả hơn.

*** “... Ở Ba Lan, để có việc làm thì cần phải được Bộ Lao động cho phép” (phát ngôn viên Chính phủ Ba Lan, Jerzy Urban, 1983)

-- Bối cảnh --

Vào đầu những năm 1900, Charles Ponzi thực hiện vụ đầu tư “kim tự tháp” lừa đảo đầu tiên. Tiền từ các nhà đầu tư mới được lập tức dùng để “đền bù” cho các nhà đầu tư ban đầu. Quá trình cứ tiếp diễn như vậy cho đến khi không tìm thấy “nhà đầu tư” mới nào khác và như thế không có tiền để trả cho những người đầu tư trước trong “kim tự tháp”. Quốc hội Mỹ đã quy định những kiểu kinh doanh như thế này là bất hợp pháp, trừ trò “An sinh Xã hội” của chính Chính phủ Mỹ. Nếu luật lừa đảo áp dụng cho những người trong nội các thì tất cả họ đều sẽ bị bỏ tù.

*** “Chính phủ không thể bảo đảm, cũng chẳng mang lợi hay cưỡng đoạt những công việc hữu ích và sinh lãi” (Henry Hazlitt, 1971)

-- Tài liệu tham khảo --

Khi dùng luật để làm giàu cho những người lao động ít lợi thế, ta chỉ thành công ở chỗ khiến họ càng nghèo hơn mà thôi - Mary Ruwart lý giải điều này trong Hàn gắn thế giới của chúng ta - Chương 3.

Xem thêm: httpy/www.cato.org/research/#domestic_ issues.

*** “Đã nhiều năm nay, phi sản xuất là điều mà các viên chức Chính phủ theo đuổi. Chính họ là những người được trả lương để không tạo ra gì cả”

*

*                 *

CHƯƠNG 25: HOAN HÔ KẾ
- Người dẫn chương trình phỏng vấn một ứng cử viên của một đảng lãnh đạo

Ngọn đèn lẻ loi hắt đốm sáng lên sân khấu trống trơn, khán giả bắt đầu xì xầm. Ai đó bắt đầu vỗ tay nhịp nhàng và chẳng mấy chốc, cả đám đông hòa theo. Cả đại sảnh vang dội âm thanh và sự phấn khích. Cuối cùng, một người vạm vỡ có mái tóc đen nhánh, bóng mượt nhảy lên bục sân khấu. Y mặc một bộ vét kết đồng xu vàng chói, trên mặt là nụ cười ngớ ngẩn nhất Gullible từng thấy. Y nhảy tới nhảy lui trên sân khấu như mèo chào đám đông hớn hở.

“Chào mừng, xin chào mừng quý vị! Tôi là người dẫn chương trình Phil và tôi cực kỳ vui sướng khi có những vị khách tuyệt vời như các bạn tham dự vào chương trình hôm nay của chúng tôi. Chương trình chúng tôi dành cho quý vị mới tuyệt làm sao chứ! Trong giây lát thôi, chúng ta sẽ trò chuyện cùng - bạn đoán đúng rồi đấy - ứng cử viên Joe!” Đám phụ nữ mặc đồ bó cứng đứng hai bên sân khấu liền bắt đầu cuống cuồng vẫy tay, còn đám đông rộ lên vỗ tay như sấm.

“Cảm ơn, xin cảm ơn, cảm ơn quý vị rất nhiều. Trước tiên, tôi có một món quà rất rất rất đặc biệt dành cho quý vị. Không ai khác mà chính là Chủ tịch Hội đồng Bầu cử Corrumpo có mặt ở đây với chúng ta để giải thích về quy định bầu cử tiên tiến vượt bậc mới nhất mà tất cả chúng ta đều đã nghe nói đến.” Đến đây, người dẫn chương trình quay qua và khoát mạnh cánh tay chỉ lên sân khấu, la to: “Xin quý vị hoan nghênh Tiến sĩ Julia Pavlov!”

Đám đông vỗ tay mồi và khán giả lại vỗ tay điên cuồng, hết la hò lại huýt sáo ầm ĩ. Người dẫn chương trình Phil bắt tay Tiến sĩ Pavlov và ra dấu yêu cầu im lặng. “Ái chà, Tiến sĩ Pavlov, sau nhiều năm chị rõ là có số người ủng hộ thật đáng nể.”

“Cám ơn anh, Phil”, tiến sĩ nói. Tiến sĩ Pavlov mang kính gọng dày, mặc bộ vét xám, khuôn mặt khá vuông toát lên vẻ điềm tĩnh. “Tôi nghĩ tràng pháo tay vừa rồi có khoảng 5,3 điểm nhiệt tình.”

“Này, này, chị làm tôi bí mất rồi”, người dẫn chương trình nói. Các trợ lý sân khấu vụt giơ tấm biển gợi ý diễn về phía khán giả và tất cả mọi người cùng cười ồ. “Chị nói 5,3 điểm nhiệt tình có nghĩa là sao?” Phil hỏi.

“Ồ”, Tiến sĩ Pavlov nói, “tôi có một hoan hô kế. Tôi luôn mang theo người một chiếc. Nó cho tôi biết mức nhiệt tình của đám đông.”

“Thật đáng kinh ngạc, phải không các bạn?” Được gợi ý, đám đông lại vỗ tay nhiệt liệt.

Đợi cho tiếng ồn ào lắng xuống, Tiến sĩ Pavlov nói tiếp. “Chừng đó khoảng 2,6.”

“Thật tuyệt vời!”, người dẫn chương trình nói. “Chị sẽ làm gì với chiếc hoan hô kế? Chị sẽ sử dụng nó trong đợt bầu cử tới chứ?”

“Đúng đấy, anh Phil à. Chúng tôi, những người trong Hội đồng Bầu cử Corrumpo đã quyết định rằng chỉ đếm số phiếu thôi thì không đủ. Không chỉ con số mới quan trọng khi ta phải xác định các vấn đề như đạo đức, quyền lực, sự giàu có và quyền lợi. Chúng tôi cảm thấy rằng sự nhiệt tình cũng quan trọng.”

“Thật khó tin!” Phil la lên. Tất cả mọi người vỗ tay rộ lên.

“4,3”, Tiến sĩ Pavlov thờ ơ nói.

“Vậy chị sẽ làm việc đó ra sao, thưa Tiến sĩ?”

Cặp lông mày rậm của Tiến sĩ nhướn lên trên cặp kính và gương mặt nghiêm nghị của chị thoáng nở nụ cười đầu tiên. “Đây sẽ là năm đầu tiên sử dụng hoan hô kế tại các điểm bầu cử trong thành phố. Thay vì điền lá phiếu, cử tri chỉ cần đứng trong buồng và vỗ tay khi đèn sáng báo hiện tên của ứng cử viên mà họ chọn.”

“Các ứng cử viên nghĩ gì về chu trình bỏ phiếu mới này?” Phil hỏi.

“Ồ, họ thích nó lắm, anh Phil à. Có vẻ như họ đã lôi kéo được nhiều người ủng hộ sẵn sàng thuận theo thay đổi này. Họ dành nhiều buổi liền hứa sẽ dùng tiền công để chỉ cho những người theo ủng hộ mình và những lời hứa hẹn đó làm thiên hạ phát cuồng lên.”

“Cảm ơn chị đã đến tham dự tham dự cùng chúng tôi và cho chúng tôi thấy trước một tương lai tốt đẹp. Một lần nữa, thưa quý vị? Xin hãy dành một tràng pháo tay cho Tiến sĩ Julia Pavlov!”

Khi tiếng vỗ tay cuối cùng ngớt, người dẫn chương trình lại vung tay về phía sau sân khấu. “Và bây giờ, giây phút mà quý vị mong chờ từ nãy đến giờ. Vâng, bớt chút ít thời gian từ chương trình vận động bầu cử vô cùng bận rộn, đây, ứng cử viên Joe! Xin cho một tràng pháo tay!”

Ứng cử viên Joe tung người nhảy lên sân khấu, hai cánh tay dang rộng, gương mặt bừng sáng hướng về phía đám đông. Ứng cử viên Joe mặc một bộ vét kẻ ô vuông trắng đen trông rất nghiêm nghị. Gullible thầm nghĩ, hắn có mái tóc đen nhất và hàm răng trắng nhất trong số những kẻ đã đứng dưới ánh đèn sân khấu từ trước đến nay. “Cám ơn Phil. Đây thực sự là một khoảnh khắc tuyệt vời khi được ở đây với tất cả những con người tử tế như các bạn.”

“Thưa anh Joe, anh phải cho chúng tôi biết chuyện đằng sau mấy vụ đình đám đấy nhé. Anh đã khiến tất cả mọi người ngạc nhiên và trong hơn mười năm, anh đã liên tục tạo nên những tin tức nóng bỏng nhất trên hòn đảo này. Chuyện này cụ thể ra sao?”

“Đi ngay vào vấn đề đấy nhỉ, Phil nhỉ? Tôi thích điều đó ở anh và chương trình của anh! Những năm gần đây, tôi bắt đầu lo lắng về những khoản tiền khổng lồ được chi trong các cuộc vận động chính trị. Thế nên tôi quyết định sẽ làm điều gì đó. Tôi toàn tâm tin rằng các cử tri của hòn đảo tuyệt vời của chúng ta xứng đáng chi trả ít hơn mà đạt được kết quả nhiều hơn. Đó là lúc tôi bắt đầu Đảng Tổng hợp.”

“Đảng Tổng hợp! Thật là một ý tưởng xuất sắc! Và anh thậm chí đã đổi tên mình, phải vậy không?”

“Đúng đấy Phil ạ. Với tên thật Elihu Root, tôi sẽ chẳng bao giờ có thể trở thành một ứng cử viên nghiêm túc của nhân dân. Anh phải che giấu gốc rễ của mình...” Câu chơi chữ tức thì tạo ra một trận cười như sấm từ tất cả mọi người có mặt, kể cả Phil và Joe (Root: gốc, gốc rễ).

“Nhưng, anh Phil này, nói nghiêm túc nhé”, Joe lại tiếp tục, “để có uy tín với công chúng thì buộc phải tạo ra sức hấp dẫn lớn.”

“Anh sẽ làm gì để loan tin này hả Joe?”

“Đảng Tổng hợp sẽ sớm có tờ rơi, khuy áo và áp phích trắng đen ở các địa điểm phân phối. Chúng tôi hy vọng sẽ dùng các ý tưởng của mình để cắt giảm quỹ vận động bầu cử chỉ còn một nửa so với bình thường.”

Người dẫn chương trình cắt ngang, “nhưng liệu anh có lập trường riêng về các vấn đề quan trọng không?”

“Chắc chắn rồi, cũng như tất cả các đảng khác thôi”, Joe nói. Hắn thò tay vào bên trong chiếc áo kẻ ô và lôi ra một tập giấy. “Đây là Sách trắng về Tội Hình sự, và đây là Sách trắng về Nghèo đói của Đảng chúng tôi.”

“Nhưng chẳng có gì trong những cuốn sách trang này”, Phil nói, vẻ ngờ vực. Sách trắng chỉ là những tờ giấy trắng trơn chập lại.

“Cái xuất sắc của nó là nằm ở đấy đấy, Phil ạ. Quý vị không thấy sao? Tại sao lại tốn thời gian hứa hẹn đủ điều với tất cả mọi người? Tại sao không để cử tri tự điền vào những cuốn sách này? Những lời hứa hẹn và kết quả thực tế lại y như trước thôi - nhưng lần này, chúng ta tiết kiệm được chi phí in sách.”

“Quả thật tài tình! Trong khi các ứng cử viên khác bàn về việc cắt giảm chi phí vận động, anh thực sự bắt tay vào thực hiện việc đó. Ồ, thời gian của chúng ta đã hết. Anh có thể khái quát ngắn gọn về Đảng của mình không?”

“Dĩ nhiên rồi. Khắp nơi trên đảo, người ta đã bàn tán nhiều về nó. Câu khẩu hiệu khái quát cho Đảng của chúng tôi là: Chúng tôi tin vào những điều bạn tin!”

“Cảm ơn anh rất nhiều. Kính thưa quý vị, xin hãy dành một tràng pháo tay thật lớn, cỡ 5,5 điểm cho nhà vận động chính trị mưu trí, ứng cử viên Joe!”

-- Suy ngẫm --

- Tại sao lại có đảng chính trị nói rằng “Chúng tôi tin vào những điều bạn tin?”

- Giải quyết các vấn đề đạo đức, quyền lực, sự giàu có và quyền lợi bằng sự nhiệt tình khi vỗ tay, điều đó có hợp lý không?

- Giải quyết những điều trên bằng số phiếu bầu thì có hợp lý không?

- Nền tảng nào là tốt nhất để định đoạt các vấn đề trên?

- Ví dụ thực tế?

- Các vấn đề đạo đức liên quan?

*** “Bạn có quyền tìm kiếm các nhà lãnh đạo cho chính mình, nhưng không có quyền áp đặt người cai trị đối với người khác” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Bình luận --

Quyền lực duy nhất mà một cử tri có đối với đảng cầm quyền đó là lá phiếu mà cứ bốn đến năm năm một lần họ có được. Ngay cả lúc đó, đảng cầm quyền vẫn nằm ở thế tay trên, bởi nó sẽ thay đổi phương thức bầu cử để có lợi cho mình. Đảng càng mạnh thì càng có khả năng lạm dụng các quy định về bầu cử. Cho dù các hội đồng bầu cử, về nguyên tắc, là các cơ quan độc lập, họ vẫn phải chịu áp lực lớn từ những người đang nắm quyền. Có rất nhiều cách tổ chức bầu cử. Nhiều biến số có thể bị thay đổi theo hướng có lợi cho những người đang nắm quyền. Hội đồng bầu cử quyết định ai là người được phép bầu. Chẳng hạn, họ có thể cho phép, hoặc không cho phép, các công dân đang tạm trú tại nước ngoài có quyền bầu cử. Ranh giới địa lý của các khu vực bầu cử có thể được vạch lại hoặc sáp nhập để nhập những người bỏ phiếu thuận cho đảng vào khu vực không có thiện cảm với đảng.

Kết quả bầu cử dẫn đến nhiều cách diễn dịch khác nhau. Đa số phiếu 51% có nghĩa là 49% không muốn cá nhân đó, hoặc đảng đó đại diện cho mình. 51% này có nên được phép thi hành luật về các vấn đề tín ngưỡng, luân lý, đạo đức gia đình và nghèo đói của 49% còn lại không? Đôi khi không tới nửa dân số đi bỏ phiếu vì họ không tin vào hệ thống. Điều đó có nghĩa là số người muốn cá nhân hoặc đảng nọ quyết định thay cho họ còn ít hơn thế nữa.

Rõ ràng là trò xác định con số phần trăm sẽ không tạo ra sự tôn trọng, hòa thuận, và thịnh vượng. Sự tôn trọng, hòa thuận và thịnh vượng sẽ dễ đến hơn nếu có tự do cá nhân - tự do ngôn luận, tự do lập hội, tự do tín ngưỡng, tự do lựa chọn cho cuộc sống, cơ thể và tài sản của mình. Nếu bỏ đi các luật ngăn cản những lựa chọn tự do này thì kết quả là ta chỉ cần một nhà nước hành chính nhỏ. Và, cũng như các chính phủ ở Switzerland, Hồng Kông và New Zealand, chỉ cần một vài phòng ban chính phủ dành cho các sự vụ như cảnh sát, tòa án, và quốc phòng. Ít phòng ban hơn có nghĩa là ít công chức hơn - ít công chức nghĩa là ít tham nhũng hơn, ít thuế hơn, công dân giàu có hơn, và một nền kinh tế năng động hơn.

Các ứng cử viên của mọi đảng phái chính trị có thể khiếp sợ khi đọc thấy điều này. Họ sẽ mất hết đặc quyền, mất nhà cửa kiếm được từ tiền thuế, các chuyến du hí ra nước ngoài bằng tiền kiếm được từ thuế, và các bữa tối linh đình bằng tiền kiếm được từ thuế. Hèn gì mà họ chẳng chạy nhặng lên trong các chiến dịch vận động bầu cử “bận ghê lắm” trước đợt bầu cử. Hèn gì các ứng cử viên của các đảng nói với các cử tri rằng các anh thực là những con người tốt đẹp. Hèn gì mà tất cả họ đều bảo các cử tri đều xứng đáng được là người quyết định. Và rồi, sau đợt bầu cử, các ứng cử viên sẽ đối đãi với cử tri như thể họ là những con người khờ khạo không thể tự quyết định về mặt đạo đức hay lựa chọn về tài chính cho mình.

Cho dẫu ta sống trong một nền dân chủ tốt đến đâu, chúng ta cũng đều chỉ có một cơ hội là dùng lá phiếu của mình để đảm bảo ngăn chặn đảng quyền lực nhất và mạnh nhất không tiến đến nền cai trị độc tài. Một khi đã bỏ phiếu, cử tri không có cách nào để đổi ý cho mãi đến kỳ bầu cử lần sau và họ cũng chẳng có cách này thúc ép để những lời hứa hẹn của các ứng cử viên mau chóng được thi hành. Giống như một viên thuốc bổ tổng hợp, mỗi đảng đều hứa hẹn một thứ như nhau. Cũng giống như một viên thuốc bổ tổng hợp, một khi bạn đã nuốt nó vào bụng, nó đã nằm trong hệ thống và bạn chẳng thể kiểm soát những chuyện sẽ xảy ra sau đó.

*** “Trong thời gian gần đây, định danh dân chủ đã bị lạm dụng quá thường xuyên để mô tả các trường hợp khi người ta bỏ phiếu mà trước đó không có cuộc tranh luận tự do và công bằng nào, và những người thắng 51% số phiếu giành quyền áp chế số 49% còn lại” (Kofi Annan tại buổi giải thể Tổ chức Đoàn kết châu Phi tại Durban, tháng Bảy năm 2002)

*** “Nếu loài người có thiên hướng tự nhiên tồi tệ đến mức nếu để họ tự do sẽ không an toàn thì làm sao có thể cho rằng những người được tổ chức này có toàn thiên hướng tốt? Hay họ tin rằng mình làm từ một loại đất sét tốt hơn chăng?” (Frederic Bastiat, Luật pháp)

*** “Chính trị gia ở đâu cũng như nhau. Họ hứa sẽ xây cầu ngay cả khi chẳng có con sông nào cả” (câu này được cho là của Nikita Khrushchev, Tổng bí thư Liên bang Xô Viết, 1958 -1964

-- Bối cảnh --

Ken: việc sử dụng cái tên “Elihu Root” không bắt nguồn từ một nguyên nhân cụ thể nào, trừ trò chơi chữ (trở về với gốc rễ của một người). Tôi cố tìm tên một người trong lịch sử nước Mỹ, một nhân vật nắm quyền đằng sau một chính trị gia, trong trường hợp này là Tổng thống Theodore Roosevelt.

Ivan Pavlov thực hiện các thí nghiệm về thiết lập điều kiện cho hành vi của chó, khiến chúng tiết nước bọt khi nghe tiếng chuông và từ đó, tạo phản ứng chờ thức ăn ở chó. Sử dụng âm thanh cũng có thể huấn luyện cho loài người - bằng giọng nói giận dữ hay dịu dàng, tiếng ồn, âm nhạc, .v..v. Các ý tưởng của Pavlov đóng vai trò lớn trong thuyết Hành vi trong tâm lý học nhân loại.

*** “Nhà chính trị lấy tiền từ người giàu và phiếu bầu từ người nghèo bằng cách lý luận rằng hắn ta đang bảo vệ bên này khỏi bên kia”

-- Tài liệu tham khảo --

Trong cuốn Luật pháp, Frederic Bastiat đã đào sâu vào chủ đề bầu cử một cách khéo léo. Toàn bộ văn bản cuốn sách có thể xem tại: http://www.bastiat.org/en/the_law.html.

Cuốn tiểu thuyết tranh Thánh ca cuộc chiến ma túy của Susan W. Wells và Scott Bieser, xem tại: http://www.adrugwarcarol.com.

*

*                 *

CHƯƠNG 26: KẺ ĐẠI CẢ TIN
- Một cử tri mộ đạo giải thích sự trung thành của mình

Tiếng vỗ tay bắt đầu lắng xuống, ứng cử viên Joe vẫn cứ đứng im bất động trên sân khấu, chỉ đợi tiếp tục chương trình náo động của mình. Người dẫn chương trình Phil vỗ vào vai Joe và đẩy nhẹ hắn về hướng lối ra. Joe cứ cười tươi, không nhúc nhích. Phil bèn giơ tay lên ra hiệu cho đám đông im lặng.

Joe cất tiếng nói. “Có người này tôi muốn quý vị gặp.”

“Dĩ nhiên rồi, Joe, nhưng chúng ta không có nhiều thời gian.”

“Chỉ mất một phút thôi. Tôi phải kể cho quý vị biết về một trong những cử tri tổng hợp của chúng tôi - cử tri tổng hợp số một của chúng tôi.” Joe quay sang một bên ra hiệu cho ai đó bên dưới sân khấu. Chẳng có ai xuất hiện nhưng Joe vẫn tiếp tục nhẹ nhàng ra dấu, cứ như đang cố khích lệ một đứa trẻ nhút nhát. Cuối cùng, một bà cụ xanh xao xuất hiện, thoạt tiên tay nắm lấy tấm rèm, và rồi ngập ngừng bước lên trước.

Ngay lập tức, Phil phóng đến đỡ thân hình bé nhỏ của bà cụ và kéo bà ra phía trước. “Kính thưa các quý ông, quý bà”, Phil nói - sự ngập ngừng của bà cụ làm nổi bật lên sự nhiệt tình giả tạo của hắn, “hôm nay chẳng phải chúng ta thật may mắn sao? Xem chúng ta có ai ở đây nào?”

Bà cụ mặc chiếc váy đầm kẻ ô trắng đen giản dị khiến Joe trông như một bức chân dung biếm họa. Gương mặt trắng xanh của bà lão hầu như không có biểu hiện gì, cặp mắt ráo hoảnh, trống rỗng. Mái tóc muối tiêu được chải gọn qua tai. Bà lão nắm chặt chiếc túi xách trắng-đen trong tay cứ như thể nó chứa những món tài sản quý giá nhất của bà bên trong.

Khi bà lão tới chỗ Joe, hắn bắt đầu nói với giọng đều đều. “Như anh biết đấy, Phil ạ, đã nhiều năm nay, thành tích bầu cử của đảo hết sức tối tăm nhưng điều đó không hề làm vị khách của chúng ta, bà Phoebe, nản lòng. Tình cờ thay, Phoebe là cử tri phá kỷ lục tại Corrumpo!”

Mắt Phil trợn trừng kinh ngạc. “Ôi, tôi biết về cụ! Tôi đã nghe thật nhiều về cụ. Chẳng ai khác, đây chính là cử tri đứng đầu mọi thời đại; người giữ kỷ lục bỏ phiếu; nhà vô địch của đảo. Kính thưa quý vị, chúng ta thực sự vinh hạnh khi có sự hiện diện của không ai khác mà chính là bà Phoebe Simon!”

Lại một lần nữa, đám đông hưởng ứng những người tổ chức chương trình với một tràng pháo tay dài mặc dù một vài người đang lén chuồn ra lối cửa sau. Một số khác đưa tay che miệng ngáp.

“Phoebe”, người dẫn chương trình Phil nói, “tôi có một câu hỏi mà tôi chắc tất cả mọi người đều quan tâm?” Anh ta dừng lại. Sự im lặng bao trùm lên khán phòng. Cất giọng sang sảng để tất cả mọi người đều nghe thấy, anh ta hỏi: “Tại sao cụ lại tham gia bầu cử một cách bền bỉ vậy?”

Vẻ mặt hồn nhiên, ngây thơ hết mức, Phoebe trả lời bằng một giọng nhỏ nhẹ, “ồ, thưa ngài, bầu cử là phận sự của tôi mà, Hội đồng bảo tôi như vậy mà. Họ nói tôi bầu cho ai cũng không quan trọng, miễn đi bầu là được. Thế nên tôi đi bầu. Tôi đã bỏ phiếu trong tất cả mọi đợt bầu cử kể từ khi đủ tuổi cách đây năm mươi năm về trước.”

“Ái chà!” Phil đáp. “Năm mươi năm ư! Chẳng phải điều này thật khó tin sao, thưa quý vị!”

Lại một lần nữa, khán giả vỗ tay. “Nhưng cho phép tôi hỏi cử tri quan trọng nhất một câu hỏi nhé, bà Phoebe. Người ta nói là: kẻ ít xấu xa hơn vẫn là kẻ xấu xa. Xin cụ hãy thành thực cho tôi biết nhé, Simon, cụ có bỏ phiếu ngay cả khi không thích bất kỳ ứng cử viên nào không?”

“Cái đấy thì suốt, thưa ngài. Bố tôi có lần bảo rằng nếu tôi không bỏ phiếu thì chẳng có quyền phàn nàn về những viên chức được bầu. Tôi bỏ phiếu để bảo vệ quyền phàn nàn của mình mà.”

“Quý vị nghe thấy chứ! Bây giờ, xin hãy thành thật cho tôi biết nhé, cụ Simon, cụ có tin vào những điều Joe hứa không?”

“Dĩ nhiên là tôi tin. Tôi luôn luôn tin. Nếu không tin thì sao lại bỏ phiếu cho cậu ấy chứ?”

“Cụ có biết các nhà bình luận nói gì về cụ không? Họ nói cụ là người cuối cùng còn có lòng tin ở Corrumpo, có phải không?”

“Có, thưa ngài. Tôi có nghe nói tới những điều đó.” Phoebe đáp, giọng bà lão nhỏ đến độ hầu như không nghe thấy gì. “Tôi cũng tin họ mà. Tôi tin anh. Tôi tin tất cả mọi người.”

Quay về phía đám đông, Phil đặt một tay lên ngực và thốt lên. “Thưa quý vị, quý vị đã bao giờ nghe thấy điều gì dịu dàng, đáng yêu đến như vậy chưa? Trên một hòn đảo đầy sự hoài nghi yếm thế mà vẫn có thể tìm được sự trong sáng, ngây thơ, chẳng phải là một điều tuyệt vời sao? Quay về phía khách mời của mình, hắn hỏi, “và, thưa cụ Phoebe Simon, người đại diện cho cụ đã bao giờ làm cụ thất vọng chưa?”

“Ồ, có chứ”, Phoebe nhún vai. “Cậu ta làm tôi thất vọng mãi. Hết lần này đến lần khác. Cậu ấy đã làm tôi đau buồn không biết bao nhiêu lần. Nhưng tôi luôn đứng bên ủng hộ người đại diện của mình cho dù có chuyện gì xảy ra.” Bà lão nắm lấy cánh tay Joe và ghì sát vào người hắn. “Và sẽ mãi mãi là thế. Tôi không thể tưởng tượng được cuộc sống sẽ ra sao nếu không có Joe và những người đại diện cho tôi trước Joe!”

Ai đó từ phía khán giả hét vọng lên. “Tại sao nhiều lần bị họ làm đau lòng rồi mà cụ cứ tin chứ?”

Bà lão rầu rỉ nhìn sang Joe rồi đáp, “tôi tin rằng sâu bên trong, cậu ấy là người tốt. Cậu ấy có thành ý. Tôi tin rằng cậu ấy có thể thay đổi - tôi có thể giúp cậu ấy thay đổi. Tôi tin rằng sâu thẳm bên trong, cậu ấy rất quan tâm đến tôi. Cậu ấy chỉ không hiểu tôi thôi.”

“Ôi dàààààoo!” Khán giả đồng loạt thở dài.

“Điều này làm mắt tôi rươm rướm rồi các bạn ạ. Nhưng, Phoebe này, đây là những giọt nước mắt vừa xuất phát từ sự quan tâm lẫn nỗi vui mừng. Một số người trong gia đình cụ đã cố thuyết phục cụ tham gia vào hội Cử tri Vô danh.”

“Ôi không, thưa ngài!” Bà lão nói, người rúm lại. “Cử tri Vô danh là dành cho những người có vấn đề. Tôi không có vấn đề gì. Anh nghĩ tôi có vấn đề chăng?”

“Phoebe ạ, vài chuyên gia công bố rằng những cử tri bị lạm dụng luôn quay lại với những người đại diện của mình cho dù họ gặp bao nhiêu khổ cực đi nữa.”

Nhìn Joe bằng ánh mắt tin cậy, bà lão hỏi: “Tôi có bị gì không, Joe nhỉ? Tôi không nghĩ vậy”. Thấy hắn cười, bà lão hăng hái thốt lên. “Tôi luôn ủng hộ đại diện của mình.”

Một tiếng chuông vang lên từ phía dưới sân khấu báo cho Phil biết họ đã hết thời gian. Phil hét to lên cho tất cả cùng nghe thấy, “chúng ta sẽ ra sao nếu không có những người có lòng tin chân thành như Phoebe Simon chứ? Thưa quý vị, đó là tất cả thời gian chúng ta có. Cảm ơn rất nhiều vì đã tham gia cùng chúng tôi. Hãy cho Phoebe Simon và ứng cử viên Joe thấy chúng ta yêu mến họ như thế nào!”

Đám đông bùng lên hoan hô ầm ĩ, tất cả cùng mừng vì chương trình chính thức cuối cùng cũng sắp sửa bắt đầu.

-- Suy ngẫm --

- Tại sao cử tri thường bầu cho những người tại nhiệm?

- Chính trị gia có phải là những người đáng tin không?

- Nếu một người không bầu cử, anh ta có quyền phàn nàn về tình hình chính trị không?

- Có nét tương đồng nào giữa hành vi của những người vợ bị lạm dụng và những cử tri bị lạm dụng không?

- Các vấn đề đạo đức ở đây là gì?

*** “Dân chủ trở thành chính quyền của những kẻ ức hiếp được các biên tập viên làm cho có vẻ ôn hòa” (Ralph Waldo Emerson)

-- Bình luận --

Sự mơ hồ nằm giữa hai khái niệm: “quyền bầu cử” và “nghĩa vụ bầu cử”. Mỗi công dân đều có quyền được cho phép bầu cử, nhưng nó không phải là một nghĩa vụ.

Tại sao người ta bỏ phiếu cho cùng một cá nhân hay một đảng tại mỗi kỳ bầu cử? Đôi khi, đó là vì cha mẹ họ đã làm vậy (truyền thống), hay vì “tất cả mọi người” trong cộng đồng của họ làm vậy (hợp thời). Một số người quá bận với việc tổ chức cuộc sống riêng của mình nên không thể “bận tâm” về chính trị (thờ ơ). Đôi khi, một đảng trở nên mạnh đến đáng sợ và người ta cảm thấy e ngại. Những người không thích tự quyết định cho mình hay không thích thay đổi (cho dù thay đổi tạo nên tiến bộ) sẽ bỏ phiếu cho đảng mạnh nhất để giữ lại trật tự đã được thiết lập. Ở một vài xã hội, xung đột là một điều đáng ghét và khó chấp nhận, vì vậy người ta cảm thấy rằng bỏ phiếu cho đảng mạnh nhất là một cách giữ cho xã hội được yên ổn.

Bầu cử hay không là một lựa chọn cá nhân. Không có cái gọi là “nghĩa vụ bầu cử”. Cử tri nào cảm thấy bị giới hạn hay không hài lòng với lựa chọn của mình, hay cảm thấy việc bỏ phiếu đã trở nên vô nghĩa, có thể quyết định không bầu cử. Tuy nhiên, ngay cả khi không tham gia bầu cử, bạn vẫn có quyền phàn nàn và khiếu nại. Cố ý không bầu là một cách diễn đạt đúng. Tuy nhiên, nó cũng là một sự chống đối hay thờ ơ, điều mà các nhà cầm quyền đôi khi mong đợi. Những người khác tuyệt vọng thể hiện sự chống đối của mình bằng cách chủ động bỏ phiếu và cố tình làm sai lá phiếu của mình. Tuy nhiên, các chính trị gia có thể giải thích hành vi này là do sự thiếu hiểu biết về quá trình bầu cử của cử tri.

Một số người bầu vì đây là phương tiện duy nhất mà họ có để tự bảo vệ mình trước những áp đặt của chính phủ. Ít người trong số này tin rằng cá nhân hay đảng mà họ bầu sẽ thực sự thực hiện những lời đã hứa. Xem lại những lời hứa nằm trên áp phích từ đợt bầu cử lần trước sẽ cho thấy rõ sự thất hứa. Bất chấp những lời nói dối tai hại này, một số cử tri bị lạm dụng, giống như những người vợ/chồng bị lạm dụng, vẫn sẽ quay lại bỏ phiếu cho đảng lớn mạnh nhất.

Đa số mọi người thích tự quyết định nhưng điều này có thể khó khăn khi các chính phủ sử dụng khả năng kiểm soát và đe dọa để tác động lên các bản báo cáo, đài phát thanh, truyền hình và các trường đại học. Những người làm trong truyền thông đại chúng do nhà nước sở hữu hoặc trợ cấp thường vận động cho các thông điệp tuyên truyền của nhà nước bởi vì chính nhà nước là người mang lại cần câu cơm cho họ.

Một số cử tri chọn cách bỏ phiếu cho một đảng khác thay vì đảng (hay các đảng) mạnh nhất để ngăn ngừa, hạn chế tình trạng bị nhà nước lạm dụng trong tương lai. Gia tăng quyền lực của các đảng nhỏ hơn có thể phá vỡ chiến thuật câu kết giữa những chính trị gia có quyền thế và các hội đoàn tranh giành quyền lợi. Nó ngăn không để “trật tự cũ” trở nên kiên cố hơn. Với lựa chọn này, các cử tri cỏ thể ngăn càn sự độc tài của một cá nhân hay một đảng. Cạnh tranh chính trị có thể dẫn đến ít tham nhũng hơn, ít các điều luật giới hạn hơn, và nhiều tự do cá nhân hơn.

*** “Chúng ta theo lá phiếu của đa số, và nếu đa số là những kẻ mất trí thì những người tỉnh táo nhất cũng phải nhập viện” (H. Mann)

*** “Bạn không thuê cuộc sống của mình từ những kẻ đòi bạn phải cúi đầu tuân thủ” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Bối cảnh --

Tên bà lão Simon được lấy từ trò chơi “Simon Says” (một trò chơi thiếu nhi, trong đó người đóng vai Simon sẽ ra lệnh cho những người chơi khác làm theo ý mình).

-- Tài liệu tham khảo --

Để hiểu thêm về tâm lý học bầu cử, xem Tự do nhập môn của Alan Burris.

*

*                 *

CHƯƠNG 27: HƯỞNG THEO NHU CẦU
- Gullible xem một buổi lễ tốt nghiệp và một cuộc thi

Một hồi kèn trumpet và tiếng trống vang rền khiến đám đông im bặt. Người dẫn chương trình Phil giơ tay lên hướng về phía khán giả. “Quý vị phụ huynh ở dưới đã đợi đủ lâu rồi. Đây là phần cuối của chương trình. Hành trình mười hai năm khổ nhọc của con bạn đã sắp kết thúc. Và bây giờ là Cuộc đua Tốt nghiệp!”

Tiếng đàn organ tràn ngập đại sảnh, những cánh cửa đột ngột mở tung ra dọc các lối đi. Các em học sinh đội mũ trạng nguyên, mặc áo chùng đen dài diễu hành qua các cánh cửa. Đám đông lại bùng lên một tràng pháo tay ầm ĩ khác, thi thoảng bị chen ngang bởi những tiếng hò reo, la hét. Gullible thì thầm vào tai người phụ nữ đứng bên cạnh anh, “Cuộc đua Tốt nghiệp là gì vậy chị?”

Chị hơi quay đầu về phía anh và trả lời. “Đấy là cuộc thi cho thanh thiếu niên của các trường Hội đồng.” Chị dừng lại một chút để lắng nghe lời tuyên bố rồi nói tiếp, cố át những tiếng ồn xung quanh. “Nó là đỉnh điểm của quá trình học tập chính thức. Cho đến bây giờ thì mục đích của nền giáo dục chính thức là để bày tỏ tầm quan trọng của sự chăm chỉ và chuyên cần trên con đường theo đuổi tri thửc. Đêm nay, chúng tôi tôn vinh những em học sinh giỏi nhất vì đã thi đua thành công và đạt được những kết quả xuất sắc. Nhưng giải thưởng cuối cùng chưa được trao là chiếc Cúp Từ biệt, nó sẽ thuộc về người chiến thắng Cuộc đua Tốt nghiệp.”

Nheo mắt nhìn sân khấu, Gullible thấy một dáng người đẫy đà quen thuộc. “Ai đang chào học sinh khi chúng bước lên đấy?”

“Sao hả? Đó là bà Tweed. Anh không nhớ mặt bà ấy trên báo chí sao? Bà ấy là diễn giả lỗi lạc của chúng ta đấy. Là thành viên của Hội đồng lãnh chúa và là nữ hoàng của các chính trị gia, bà ấy là khách mời danh dự, như mọi lần, bà ấy thích quảng bá tên tuổi mà. Nghề nghiệp của bà ấy vừa được tôn sùng nhất, vừa bị dè bỉu nhất trên đảo. Thế nên, bà ấy là lựa chọn lý tưởng cho Cuộc đua Tốt nghiệp.”

“Cuộc đua diễn ra thế nào?” Gullible hỏi.

“Nó như vậy này.” Người phụ nữ nói, ghé sát vào tai Gullible. “Bà Tweed sẽ trình bày một trong các bài diễn thuyết chính trị đã được chuẩn bị sẵn như thường lệ. Học sinh phải viết ra tất cả các cụm từ trực tiếp đối lập với những gì chúng đã học hay thực hành ở trường. Em nào tìm được nhiều cặp đối lập nhất sẽ được tuyên bố là người giành chiếc Cúp Từ biệt danh giá. Suỵt, bà Tweed đã bắt đầu rồi. Nghe đi nhé.”

“... và như thế, chúng ta đã học về các ưu điểm của tự do”, bà Tweed hùng hồn đọc lớn. “Chúng ta biết tự do ý chí và trách nhiệm cá nhân sẽ dẫn đến sự trưởng thành ra sao. Và đấy, đấy chính là tình hình cấp bách cho cộng đồng tốt đẹp của chúng ta. Xuyên suốt lịch sử, loài người đã luôn tìm kiếm tự do. Thật tuyệt vời làm sao khi giờ đây, chúng ta sống trên một hòn đảo tự do...”

Người phụ nữ chỉ vào đám học sinh sau lưng bà Tweed trên sân khấu. “Thấy chúng nó ghi chép điên cuồng thế kia. Ôi, có quá nhiều điểm để khai thác!”

“Lời bà Tweed đối nghịch với những điều học sinh học ở trường à?” Gullible hỏi.

Người phụ nữ cười khẩy, “tự do ý chí ư? Vớ vẩn. Đi học là một việc bắt buộc. Trẻ con bị ép phải đến trường và mọi người bị ép phải trả học phí. Suỵt nào!”

“... và chúng ta thật may mắn có được... những trường học tốt nhất có thể tưởng tượng được, đặc biệt là khi chúng ta phải đối diện với những giai đoạn khó khăn mà các nhà kinh tế lỗi lạc nhất của chúng ta đã dự báo”, bà Tweed nói bằng một giọng sang sảng. “Các giáo viên là tấm gương để học sinh noi theo, soi sáng cho con đường dẫn tới dân chủ và thịnh vượng bằng ánh sáng của chân lý và tri thức...”

Người phụ nữ đứng bên cạnh Gullible háo hức túm lấy ống tay áo anh. Chị rít lên, “con gái tôi ngồi ở hàng thứ hai, đứa thứ ba từ bên phải đếm sang kia kìa. Nó đang viết đấy. Nó ghi lại đủ tất cả, tôi chắc đấy.”

“Tôi không hiểu”, Gullible hỏi. “Đủ cái gì kia?”

“Những trường học tốt nhất? Sao mà so sánh được khi không còn lựa chọn nào khác. Bà Tweed lén gửi con của bà ấy đến nông thôn để học nhưng các nhà chức trách thì đưa con chúng tôi vào học ở trường Hội đồng gần nhất. Giáo viên gương mẫu? Hứ! Học sinh phải ngồi im và nhận lệnh suốt mười hai năm. Ngược lại, họ nhận được giấy báo điểm và những ngôi sao bằng giấy. Nếu giáo viên mà nhận được sao giấy thay vì lương thì họ sẽ gọi đó là nạn nô lệ và đình công ngay! ‘Soi sáng con đường tiến đến dân chủ’. Không dám đâu! Điều họ làm trong lớp toàn là kiểu chuyên quyền thì có.”

Bà Tweed khiêm tốn cúi đầu, “... các em đã đến một bước ngoặt trong đời. Mỗi người trong chúng ta đều nhận ra rằng tiếng nói của mình chỉ là tiếng nói đơn lẻ, nhỏ bé trong dàn hợp xướng vĩ đại của loài người. Chúng ta biết rằng thế giới ngày nay không có chỗ cho sự cạnh tranh khốc liệt và vươn lên bằng lòng tham và sự tàn nhẫn. Đối với chúng ta, hy sinh là phẩm chất cao thượng nhất. Hy sinh cho nhu cầu của những người khác, cho thật nhiều những người kém may mắn hơn ta...”

Người phụ nữ gần như hét lên sung sướng. “Hãy nhìn đám học sinh làm bài kìa! Thật là một kho các mâu thuẫn! 'Dàn hợp xướng vĩ đại của con người', 'hy sinh'. Ở trường, họ luôn dạy phải tìm cách nổi trội, phải xuất sắc nhất có thể. Và bản thân bà Tweed cũng chẳng phải vừa. Bà ấy là người to mồm nhất, yêu sách nhất và vô liêm sỉ nhất trong cả bọn. Bà ta leo lên vị trí lãnh đạo bằng đủ mọi mưu mẹo. Đám học sinh này biết thừa hôm nay chúng nó được ngồi trên sân khấu chẳng phải là vì đã hy sinh điểm cho các học sinh kém khác.”

Gullible vẫn không thể hiểu được. “Ý chị là ở trường, học sinh được dạy phải tự mình vươn lên. Và rồi, vào lễ tốt nghiệp, bà Tweed bảo chúng phải hy sinh vì người khác?”

“Giờ anh hiểu rồi đấy”, người phụ nữ đáp. “Bà Tweed thuyết giảng cho các học sinh tốt nghiệp về một thế giới sẽ bị thay đổi. Làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu. Đó là tương lai của bọn trẻ.”

“Chẳng lẽ họ không thể trước sau như một mà dạy cho bọn trẻ cùng một điều trước và sau khi tốt nghiệp sao?” Gullible hỏi.

“Các nhà chức trách đang cố làm chuyện ấy”, người phụ nữ nói. “Các trường học vận hành theo truyền thống và cứ ai có kết quả tốt thì cho điểm cao. Họ tính năm sau sẽ đảo ngược ba-rem chấm điểm lại. Họ tính dùng phần thưởng và giải thưởng để chuẩn bị cho học sinh đối diện với thực tế mới. Điểm sẽ được cho theo căn cứ nhu cầu thay vì thành tích. Những sinh viên tồi nhất sẽ được điểm A và giỏi nhất sẽ được điểm F. Họ nói là những sinh viên tồi nhất cần điểm tốt hơn những sinh viên giỏi.”

Gullible lắc đầu, lặp lại những lời chị kia vừa nói để bảo đảm rằng mình nghe đúng, “sinh viên tồi nhất nhận điểm A và xuất sắc nhất nhận điểm F?”

“Đúng vậy”, chị kia gật đầu.

“Nhưng như thế thì năng lực của mọi người sẽ ra sao? Mọi người sẽ cố gắng trở nên yếu kém, cần khích lệ hơn và ít năng lực hơn?”

“Quan trọng là - theo như bà Tweed - đó sẽ là một điều nhân đạo và táo bạo. Những sinh viên giỏi nhất sẽ học được đức hy sinh và những sinh viên kém nhất sẽ được dạy cho đức quyết đoán. Viên chức các trường cũng đã được khích lệ để thực hiện một mô hình tương tự cho việc thăng giáng chức cho giáo viên.”

“Các giáo viên phản ứng ra sao?” Gullible hỏi.

“Một số người thích, một số ghét. Con gái tôi kể là những giáo viên giỏi dọa sẽ bỏ việc nếu người ta áp dụng mô hình đấy. Khác với học sinh, giáo viên vẫn có đặc quyền được lựa chọn, tạm thời là vậy.”

-- Suy ngẫm --

- Thành tích học tập của sinh viên sẽ thay đổi ra sao nếu bài dở đạt điểm cao và ngược lại?

- Bộ máy kinh tế có hoạt động theo kiểu này được không?

- Giáo viên có phải là mẫu người lý tưởng nhất để học sinh noi theo khi trưởng thành không?

- Có nên buộc mọi công dân phải trả lương cho giáo viên không?

- Trường học có mâu thuẫn với đời thực không?

- Các giáo viên có chấp nhận các hình thức khích lệ học sinh không?

- Nếu những người thiếu năng lực nhất lại được khen thưởng nhiều nhất thì sẽ dẫn đến hậu quả gì?

- Chương này nêu lên các vấn đề đạo đức gì?

*** “Làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu” (Karl Marx)

-- Bình luận --

Tại sao người ta mời khách đến nói chuyện tại các buổi lễ tốt nghiệp? Đôi khi, các vị khách mời này là những người thành đạt, là tấm gương thành công trong kinh doanh, nghệ thuật, thể thao, hay khoa học. Nhưng thường thì người ta mời các chính trị gia diễn thuyết ở các buổi lễ này. Điều này khá kỳ quặc vì các cuộc thăm dò dư luận thường chỉ ra rằng công chúng không mấy coi trọng chính trị gia, xét về tính thật thà và liêm chính. Tuy vậy, các chính trị gia lại được ngưỡng mộ hết sức vì họ có thanh danh và có khả năng tài trợ chi phí cho giáo dục hay hỗ trợ cho các tổ chức giáo dục về chính trị.

Các chính trị gia là kiểu mẫu của sự tự mâu thuẫn bởi những lời họ nói thường đối lập với điều họ làm và với cơ chế họ đại diện. Các chính trị gia nói họ đang chuẩn bị cho lớp trẻ sẵn sàng đón nhận dân chủ nhưng điều này mâu thuẫn sâu sắc với môi trường độc đoán trong lớp học. Họ tuyên bố rằng giáo dục là để chuẩn bị cho lớp trẻ có thể sống trong một xã hội hướng đến tự do và suy nghĩ độc lập. Tuy nhiên, học sinh bị buộc phải trả học phí và phải đến lớp.

Các chính trị gia khoe khoang về đóng góp của họ cho một nền giáo dục chất lượng, nhưng làm thế nào để biết có đạt được chất lượng khi không có so sánh và không có quyền tự do lựa chọn. Lớp trẻ bị mắng vì thiếu tính cầu tiến nhưng “sổ liên lạc và sao giấy” chẳng phải là điều có thể khích lệ người ta phấn đấu. Sổ liên lạc và sao bằng giấy sẽ không đủ là phần thưởng để khích lệ cánh nhà giáo và chính trị gia đến sở làm mỗi ngày.

Chỉ có một nguồn cung cấp giáo dục sẽ rất nguy hiểm. Khi đó nhà nước là chủ nhân, còn các phụ huynh và các em học sinh được đối đãi như đầy tớ. Những người sử dụng dịch vụ giáo dục cần được ban cho quyền tự do lựa chọn trong các vấn đề liên quan đến giáo dục. Nếu khoan dung có nghĩa là chấp nhận sự đa dạng thì khoan dung đối với các lựa chọn có ý nghĩa rất quan trọng trong giáo dục. Trong một hệ thống giáo dục tình nguyện, người ta chỉ trả tiền cho những trường học, những giáo viên và những cuốn sách thực sự mang lại giá trị cho họ. Động lực cạnh tranh giữa các nhà trường sẽ bảo đảm nhiều lựa chọn giáo dục với giá cạnh tranh, dịch vụ chăm sóc khách hàng tốt hơn và tính sáng tạo cao hơn. Từ đó sẽ tạo ra nền tảng cho sự học phù hợp với mong muốn của người học.

Cuộc sống nào đang đợi thế hệ trẻ sau khi tốt nghiệp? Cơ chế chính trị áp đặt thuế lên thu nhập của những người có lao động sản xuất để mang của cải đến cho những người không lao động sản xuất. Điều này theo đúng câu khẩu hiệu của chủ nghĩa Marx: “Làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu”.

Không cần phải trả nhiều tiền mới có thể tiếp thu tri thức tốt. Tuy nhiên, nếu thiếu lựa chọn và nếu nhà nước cứ liên tục nhồi sọ thì tất cả học sinh, sinh viên, trong đó có những người nghèo, sẽ thiệt.

*** “Đã đến lúc thừa nhận là giáo dục công vận hành chẳng khác gì một nền kinh tế được hoạch định sẵn - một hệ thống quan liêu trong đó vai trò của ai nấy đều đã được phân định rạch ròi từ trước và có ít hình thức thúc đẩy sáng kiến và năng suất. Chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi hệ thống giáo dục của ta không hề cải thiện: nó giống kinh tế cộng sản hơn là kinh tế thị trường của ta” (Albert Shanket, Chủ tịch liên đoàn Giáo viên Mỹ)

*** “Điều quái gở là hầu như tất cả mọi người vẫn tin tưởng và đặt quyền quyết định giáo dục con mình vào tay nhà nước thay vì gia đình của họ” (Ken Schoolland trong bài bình sách Tách rời Trường học và Nhà nước của Sheldon Richman)

-- Bối cảnh --

Các chương về hệ thống giáo dục này thường được giới học sinh, sinh viên hoan nghênh nhất.

*** “Chúng tôi chẳng muốn nền giáo dục nào, chúng tôi chẳng muốn ai kiểm soát ý nghĩ. Anh giáo kia, hãy để bọn trẻ được yên!” (Pink Floyd)

-- Tài liệu tham khảo --

Một trong những cuốn sách hay nhất về lịch sử giáo dục tại Mỹ là cuốn Tách rời Trường học và Nhà nước (Separating School And State) của Sheldon Richman. Nó phơi bày động cơ ẩn giấu đằng sau việc thực hiện giáo dục bắt buộc ở trường công.

Trong cuốn tiểu thuyết kinh điển Atlas nhún vai, Ayn Rand kể câu chuyện về Công ty Motor Thế kỉ 20 và những chuyện xảy ra khi công ty cố áp dụng nguyên tắc “Làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu” để trả lương cho công nhân. Triết lý về Chủ nghĩa Khách quan của Rand khẳng định rằng mỗi cá nhân có quyền theo đuổi ước mơ của mình. Theo đuổi mong muốn riêng của cá nhân khiến cuộc sống của tất cả mọi người trên thị trường tốt đẹp hơn.

Mary Ruwart chỉ ra cách để những người nghèo có thể nhận được tri thức trong Hàn gắn thế giới trong thời buổi cạnh tranh (Healing Our World In An Age Of Aggression).

Trong quyển Nam Phi - Giải pháp (South Africa - The Solution), hai ứng cử viên cho giải Nobel Leon Louw và Frances Kendall đưa ra ý tưởng về một hệ thống tem phiếu giáo dục.

Cuốn sách của Doug Thorburn Rượu, Ma túy & Nợ: cách nhận ra những người nghiện và tránh lạm dụng tài chính (Drunks, Drugs & Peloits: How To Recognize Addicts And Avoid Financial Abuse), bàn về việc tự chịu trách nhiệm của mỗi cá nhân. Nó cho thấy sự phi lý trong việc hi sinh hành vi có trách nhiệm cho hành vi vô trách nhiệm của cá nhân.

Bóng ma của Shogun: Phía tối của nền giáo dục Nhật Bản của Ken Schoolland tập trung bàn về giáo dục, tương tự như bài viết của ông http://www.jonathangullible.com/Shogunize.

Xem thêm về giáo dục và chính sách nuôi dạy con: http://www.cato.org/research/#domestic_issues.

*

*                 *

CHƯƠNG 28: ĐỒNG LƯƠNG TỘI ÁC
- Những người tù kể lại chuyện khiến họ rơi vào hoàn cảnh khốn khổ

Gullible rời đám đông reo hò trong đại sảnh và thơ thẩn đi dọc hành lang dài. Xa về phía cuối hành lang, người ngồi trên ghế dài thành dãy, những chiếc còng chân dính tất cả họ với nhau. Tội phạm ngồi đợi xử án chăng? Có lẽ các viên quan ở đây có thể giúp anh tìm lại tiền.

Bên trái một băng ghế có một cánh cửa ghi “Phòng lao động khổ sai”. Ở phía kia của băng ghế, lính gác mặc đồng phục đứng thầm thì trò chuyện, lờ đi lũ tù nhân ngồi thõng thượt. Những mắt xích chắc chắn trên chân đám tù nhân đảm bảo chúng chẳng có mấy cơ may thoát được.

Gullible tiến lại một phạm nhân gần nhất, một cậu bé khoảng mười tuổi với bộ dạng không hề giống một tên tội phạm. “Tại sao em lại ở đây?” Gullible vô tư hỏi.

Cậu bé ngước lên nhìn Gullible rồi lén liếc qua toán lính gác trước khi đáp: “Em bị bắt quả tang lúc đang làm việc.”

“Việc gì mà lại đẩy em vào tình cảnh này chứ?” Gullible hỏi, mắt trố ra ngạc nhiên.

“Em chất hàng lên kệ cho cửa hàng bách hóa của Jack”, cậu bé đáp. Cậu định nói thêm nhưng chợt lưỡng lự và nhìn lên người đàn ông tóc hoa râm ngồi bên cạnh.

“Tôi thuê thằng bé đấy”, Jack nói - một người đàn ông tuổi trung niên có giọng nói trầm ấm. Tay nhà buôn vẫn mang chiếc tạp dề hoen ố, chân bị còng vào một chân cậu bé. “Thằng bé nói nó muốn lớn lên giống như bố nó làm quản lý ở kho của nhà máy. Chuyện này thực tự nhiên nhất trên đời. Thế rồi khi nhà máy đóng cửa, bố nó không thể tìm việc làm. Thế là tôi nghĩ cho thằng bé một công việc gì đó sẽ giúp gia đình nó. Và phải thừa nhận là thế cũng tốt cho tôi nữa. Những cửa tiệm lớn đang chèn tôi đến sạt nghiệp và tôi cần ai đó lấy tiền công rẻ để phụ cho mình. Ôi thôi, giờ thì tất cả tiêu rồi.” Vẻ cam chịu toát lên trên mặt ông.

Cậu bé rít lên: “Ở trường người ta chả bao giờ trả tiền cho em để em đọc hay làm toán. Jack thì có. Em lo chuyện trữ hàng và kiểm kê sổ sách. Jack hứa nếu em làm tốt, bác ấy sẽ để em lo chuyện đặt hàng nữa. Thế nên em bắt đầu đọc các bản tin và thông cáo thương mại. Và em được gặp nhiều người chứ không chỉ là lũ trẻ ranh ở trường. Jack thăng chức cho em và em giúp bố trả tiền thuê nhà, thậm chí còn kiếm đủ tiền để mua một chiếc xe đạp. Nếu em chẳng được trả đồng nào thì người ta đã khen em biết tình nguyện giúp đỡ người khác. Nhưng em nhận lương, và thế là bị bắt luôn”, cậu bé nhìn xuống nền nhà, giọng lạc đi, “và thế là em phải quay lại với trò vờ vịt đóng kịch ở trường.”

“Đóng kịch cũng chẳng tệ đâu, con trai ạ, khi con nhìn vào lựa chọn còn lại”, một người đàn ông mập mạp, vẻ hóm hỉnh cầm một chiếc giỏ đựng đầy cây dành dành trắng héo rũ nói một cách quả quyết. Ông mang chiếc xích dính với chân kia của cậu bé.

“Kiếm ăn khó lắm. Ta chẳng bao giờ thích làm mướn cho kẻ khác. Cuối cùng, ta nghĩ ta có thể sống qua ngày với chiếc xe hoa của mình. Ta bán hoa ở quảng trường thành phố, khấm khá lắm chứ. Người ta thích hoa của ta - ý ta là khách hàng. Nhưng chủ các cửa tiệm thì không thích bị cạnh tranh. Họ đòi Hội đồng lãnh chúa cấm lũ bán hàng rong. ‘Kẻ bán hàng rong’! Vâng, họ gọi tôi thế đấy, vì tôi không có tiền để mở cửa hàng tử tế. Nếu không tôi đã là 'chủ tiệm' hay 'thương nhân’ rồi! Không có ý xúc phạm gì nhé Jack, nhưng cách buôn bán của tôi đã có từ lâu trước cả cửa tiệm nhà ông rồi. Mà này, họ gọi tôi là nỗi phiền nhiễu, là cái gai trong mắt, là thằng du thủ du thực, và giờ là một kẻ sống ngoài vòng pháp luật! Các cậu có thể nghĩ tôi và đám hoa của tôi như thế không chứ? Ít ra tôi cũng đã chẳng ăn nhờ của bố thí.”

“Nhưng ông bán ngay trên vỉa hè”, Jack đáp trả. “Ông phải để hè thông thoáng cho khách của tôi nữa chứ.”

“Khách của ông á? Ông sở hữu đám khách ấy ư, Jack? Không, rõ là tôi đứng trên đất của Hội đồng. Theo lẽ đó, nó thuộc về tất cả mọi người, nhưng thực ra chẳng phải vậy, đúng không Jack? Thực ra nó thuộc về những ai được các lãnh chúa ưu ái thì có.”

Jack mỉa mai, “nhưng ông không phải trả tiền thuế đất đắt đỏ như những người chủ cửa hàng chúng tôi!”

“Thế chuyện đấy ông trách ai nào? Chẳng phải tôi nhé!” Người bán hàng rong cáu quá gắt lên.

Gullible chen vào hỏi, mong làm dịu cuộc tranh cãi. “Thế họ bắt quả tang bác à?”

“À, mới đầu tôi bị cảnh cáo vài lần. Nhưng tôi chẳng bận tâm đến việc làm theo ý họ. Họ nghĩ họ là ai chứ, chủ của tôi chắc? Tôi cố lao động cho bản thân chứ chẳng cho thằng chủ lắm chuyện nào. Mà dù gì, bị đày đi sở thú cũng không sao. Tôi chẳng phải làm việc mà vẫn có cơm ngày ba bữa và có phòng để ngủ, tất cả bằng tiền của bọn chủ cửa hàng. Quái gở là gã cai tù cứ nghĩ hắn ta đang giúp tôi. Hắn nói hắn sẽ cải tạo tôi để tôi có thể đóng góp cho xã hội. Ý hắn là đóng góp bằng thuế ấy, chứ chẳng phải bằng hoa hòe gì khác.”

Cậu bé thút thít khóc. “Bác có nghĩ họ sẽ đưa cháu đến sở thú không?”

“Đừng lo, nhóc”, người bán hoa an ủi. “Nếu họ làm thế thì chắc chắn cháu sẽ học được một nghề có ích đúng nghĩa đấy.”

Gullible quay sang một nhóm phụ nữ mặc áo liền quần ngồi kế đó. “Tại sao các chị bị bắt vào đây?”

“Chúng tôi có một chiếc tàu đánh cá nho nhỏ. Lúc tôi đang nâng mấy chiếc sọt nặng ở dưới bến thì một tay công chức nhà nước ngăn tôi lại”, một người phụ nữ rắn rỏi, nở nang, có đôi mắt xanh biên biếc trả lời. “Hắn nói tôi vi phạm luật an toàn phụ nữ.” Vừa ra dấu về phía các bạn, chị vừa nói thêm. “Mấy cái luật đó đúng lẽ thì để bảo vệ chúng tôi khỏi bị lạm dụng ở chỗ làm. Mấy tay công chức nhà nước đóng cửa công việc làm ăn của chúng tôi hai lần rồi nhưng chúng tôi lén quay lại bến để chuẩn bị dây buộc cho mùa tới, họ lại bắt được chúng tôi và nói là lần này họ sẽ bảo vệ chúng tôi rất kỹ - cho luôn vào xà lim.”

Chị lớn tiếng hỏi. “Họ sẽ làm gì với con trai tôi chứ? Nó chỉ mới ba tuổi và nặng  hơn những chiếc sọt tôi thường vác. Lúc tôi bế nó đi khắp thì có ai phàn nàn gì đâu!” Cố ngăn nước mắt, chị nói tiếp, “giờ họ phải tìm ai đó mà bế thằng bé.”

“Khó mà tìm được ai khác lắm”, một người đàn ông có khuôn mặt rỗ không che nổi dưới bộ râu quai nón xồm xoàm tiếp lời. Lấy khuỷu tay huých vào cậu thanh niên ngồi kế, anh ta nói, “George đã làm việc bán thời gian cho tôi liên tiếp hai mùa đông rồi, đại loại là học việc ấy. Cậu ấy giúp giữ tiệm cắt tóc sạch sẽ và chuẩn bị cho khách. Lúc tôi cố dạy nghề cho cậu ấy thì chúng tôi gặp rắc rối vì cậu ấy chưa vào công đoàn.” Anh ta cáu tiết vung tay lên.

Cậu thanh niên tên George mặt buồn rầu than thở, “cứ như thế này, lại thêm hồ sơ tư pháp thế này, cháu sẽ chẳng bao giờ có giấy phép hành nghề đâu.”

-- Suy ngẫm --

- Tại sao mọi người bị bắt?

- Tại sao chuyện này lại hoặc giúp hoặc hại người?

- Lúc nào thì mong muốn được làm việc là sai?

- Những người tình nguyện làm không công có vi phạm luật lương tối thiểu không?

- Trường học hoặc nhà tù có tốt hơn một việc làm cho người ta không?

- Các vấn đề đạo đức?

-- Bình luận --

Ai sở hữu cuộc đời chúng ta? Chúng ta có khả năng tự quyết định cuộc sống của mình không, hay những người khác phải quyết định thay cho ta?

Thông thường, ta nghe các chính khách ca ngợi sự vinh quang của lao động nhưng bằng nhiều cách, họ lại thông qua nhiều đạo luật ngăn cản không cho người dân làm việc. Việc những người nhỏ tuổi muốn bắt chước, theo gương những người lớn tuổi là rất tự nhiên. Trong khi một số trẻ em có thể học tốt trong môi trường lớp học thì những em khác lại được khích lệ nhiều nhất khi kiếm được tiền - phần thưởng khích lệ các thầy cô giáo và ba mẹ của các em làm việc. Vậy thì tại sao trong suốt thời thơ ấu của trẻ em, các chính khách lại bảo các em rằng làm việc là có hại và trái với luật pháp và rồi đến một “tuổi mầu nhiệm” nào đó, làm việc lại đột nhiên từ một tội ác trở thành một phẩm chất tốt?

Ở vào khoảng tuổi này, một số nước buộc thanh thiếu niên phải làm việc trên tinh thần “ái quốc” trong một khoảng thời gian nhất định. Cưỡng bức phục vụ cho dù là trong y học hay công nghiệp đều có ý nói rằng con người là tài sản của nhà nước. Tệ hơn nữa là việc cưỡng bức tòng quân buộc thanh niên đi đánh trận theo như ý của các chính khách đã quyết. Thanh thiếu niên được dạy rằng tuân theo giới cầm quyền là một bước chuẩn bị tốt cho cuộc sống dân chủ. Chẳng có điều gì có thể xa sự thật hơn thế.

Các điều luật cho rằng làm việc là phạm pháp chính là sản phẩm của các nhóm đặc quyền có thế lực, những người lấy cớ là quan tâm để xóa bỏ cạnh tranh nơi làm việc. Đây chính là nguồn gốc của các điều luật được rêu rao là “bảo vệ” phụ nữ, và từ đấy loại trừ họ khỏi việc cạnh tranh với đàn ông. Đây cũng chính là nguồn gốc của các điều luật cấm những người bán hàng rong không được đứng trên vỉa hè trước các cửa tiệm. Thêm nữa, đây chính là nguồn gốc của luật cấp giấy phép, luật loại trừ những người có tay nghề mà không là thành viên của các công đoàn hay hiệp hội chuyên biệt.

Tự do lựa chọn là công cụ bảo vệ tốt nhất cho người lao động. Chính những người sử dụng lao động và người lao động chủ động biết quyết định những điều tốt nhất cho bản thân mình.

*** “Bản chất của con người không phải là một cỗ máy được lắp ráp theo mô hình và cài đặt để làm chính xác công việc đã được quy định, mà con người là một cái cây cần tự lớn lên và phát triển về mọi mặt, tuân theo thiên hướng bên trong thứ đã biến họ thành một vật thể sống” (John Stuart Mill,1859)

-- Bối cảnh --

Nhà kinh tế học Walter Williams nói rằng luật quy định lương tối thiểu có cùng tác dụng như luật Jim Crow: làm hại đến các cơ hội kinh tế cho người da đen ở Nam Phi. Ông cho rằng đây là lý do tại sao các công đoàn toàn người da trắng thường yêu cầu mức lương tối thiểu cao hơn so với người da đen. Vì như vậy sẽ khiến người da đen ít khả năng cạnh tranh hơn trên thị trường và bảo đảm được việc làm cho người da trắng. Luật quy định lương tối thiểu có công dụng loại bỏ cấp bậc thấp nhất khỏi chiếc thang kinh tế để người lao động phải trả tiền để học ở các trường đào tạo thay vì được người sử dụng lao động trả lương cho để học việc ngay ở chỗ làm.

Thất nghiệp có mang lại nhiều lợi ích cho một người hơn là khi anh ta có công ăn việc làm dưới mức lương tối thiểu không?

*** “Khi đối diện với nạn nghèo đói, hầu như người ta đặt câu hỏi “vậy chính phủ có thể làm gì để giải quyết việc này?”. Thay vào đấy, sẽ hợp cảnh hơn khi ta hỏi vậy ngay từ đầu chính phủ đã làm gì để tạo ra vấn nạn này” (Ken Schoolland trong bài luận Nhà nước, Sự huấn luyện tính phục tùng và Những người trẻ tuổi nổi loạn: Biện hộ cho quyền của thanh niên)

-- Tài liệu tham khảo --

Mary Ruwart, trong cuốn Hàn gắn thế giới của chúng ta bàn về cách tạo ra nghèo đói trong một thế giới giàu có bằng cách xóa bỏ việc làm. Việc sử dụng luật pháp để giúp những người lao động yếu thế giàu có hơn là một sự lầm lạc, bởi nó chỉ khiến cho họ nghèo hơn.

Quyển Tự do nhập môn của Alan Burris là một tài liệu tham khảo giá trị.

Quyển Tự do lựa chọn của Milton và Rose Friedman cũng chứa tư liệu về vấn đề này.

Các bài viết của Ken về chủ đề này:

http://www.jonathangullible.com/REBELS

http://www.jonathangullible.com/KidStrike

*

*                 *

CHƯƠNG 29: NGƯỜI MỚI ĐẾN
- Người lao động nhập cư bị phát hiện và bị trục xuất

“Các người nghĩ các người gặp rắc rối ư?”, một phụ nữ dáng vẻ kênh kiệu cất tiếng, bực bội vì bị xích chung với những người chị ta xem là thấp kém hơn mình. Nước mắt chực trào ra, chị chấm chiếc khăn tay đăng-ten đắt tiền lên mắt rồi nói, “cánh nhà báo mà biết ta, phu nhân Ins, bị bắt thì sự nghiệp của chồng ta sẽ đi tong. Ta chẳng thấy mình làm điều gì sai cả. Các người đã phạm phải điều gì chứ?”

Ôm lấy đôi trai gái bị xích bên cạnh mình, phu nhân Ins tiếp tục kể. “Nhiều năm về trước, ta có một căn nhà to, ba đứa con đang tuổi ăn tuổi lớn và ta muốn quay lại với sự nghiệp. Vì gã hàng xóm đi đây đi đó rất nhiều nên ta nhờ hắn để ý xem ai có thể coi sóc căn nhà cho ta. Hắn hết lòng giới thiệu Jiyo và Shar, thế là ta lập tức thuê họ. Shar rất thạo chăm nom nhà cửa, vườn tược. Cô ấy có thể sửa bất kỳ cái gì trong nhà và làm hết việc nhà không biết bao nhiêu mà kể. Còn Jiyo, thật là một chàng trai đáng yêu, hắn đã trở thành kẻ cứu mạng ta. Hắn hợp với trẻ con lắm. Hắn luôn ở đấy khi ta cần. Hắn nấu nướng, lau chùi, cắt tóc cho mọi người, hắn làm phải đến một ngàn lẻ một việc vặt trong nhà thạo đến mức ta chẳng bao giờ sánh được. Bọn con mê những chiếc bánh quy hắn làm kinh khủng. Ta có thể về nhà nghỉ ngơi với chồng và chơi với con.”

“Có vẻ như họ là những người giúp việc mà ai cũng ao ước có được”, Gullible nói. “Sau đấy có rắc rối gì?”

“Thoạt tiên mọi chuyện đều ổn. Thế rồi chồng ta được chỉ định làm lãnh đạo Ban Thiện ý. Đối thủ của anh ấy điều tra tình hình tài chính của chúng ta và phát hiện ra chúng ta chưa bao giờ trả thuế hưu cho Jiyo và Shar.”

“Tại sao?” Gullible hỏi.

“Thuế thì cao mà thu nhập của ta thì thấp, lúc đấy chúng ta chẳng thể chi trả nổi. Mà dù gì chúng nó cũng có được phép nhận bổng lộc lúc về hưu đâu.”

Jiyo cất giọng nói, “báo cáo gây nhiều phiền hà cho chúng tôi lắm”.

Shar chọc tay vào người Jiyo thì thầm. “Cẩn thận nào, Jiyo. Nguy hiểm lắm.”

Jiyo dũng cảm đáp lời vợ, “phu nhân giúp chúng ta. Giờ chúng ta phải giúp bà ấy”. Quay sang phu nhân Ins, anh nói. “Bà đã cứu mạng sống của chúng tôi. Quê chúng tôi là đảo El Saddamadore. Đói kém khủng khiếp, chiến tranh khủng khiếp. Chúng tôi không có lựa chọn nào khác là bỏ đi, bị đói hay bị giết. Thế là chúng tôi đến Corrumpo. Nếu phu nhân không giúp chắc chúng tôi đã chết.”

“Thật sự là thế”, Shar nói bằng một giọng thành thật. “Xin lỗi vì chúng tôi đã mang rắc rối đến cho phu nhân.”

Phu nhân Ins thở dài và nói, “chồng ta sẽ không được thăng chức lên Ban Thiện ý và có lẽ sẽ mất cả vị trí cũ. Anh ấy trước giờ là trưởng Hội đồng Chúng ta, chịu trách nhiệm việc khích lệ tự hào dân tộc. Đối thủ của anh ấy sẽ tố cáo anh ấy tội đạo đức giả mất thôi.”

“Tội đạo đức giả à?” Gullible hỏi.

“Đúng vậy. Hội đồng Chúng ta từ trước đến giờ không đón chào những người mới đến mới?”

“Người mới đến mới?” Gullible lặp lại. “Thế ai là người mới đến cũ?”

“Người mới đến cũ hả? Đấy là những người còn lại trong số chúng ta”, phu nhân Ins đáp. “Đây là một hòn đảo. Qua nhiều năm, tất cả tổ tiên chúng ta đều đến từ một nơi khác - họ là người mới đến, để chạy trốn đàn áp hay cố gắng cải thiện cuộc sống. Nhưng những người mới đến mới là những người đến đảo trong thời gian gần đây. Luật Kéo thang lên cấm những người này ở đảo.”

Gullible nuốt khan. Anh không dám nghĩ đến chuyện gì sẽ xảy ra nếu các nhà chức trách phát hiện ra anh cũng là người mới đến mới. Cố ra vẻ không quan tâm nhiều quá, anh hỏi, “tại sao họ không muốn những người mới đến mới chứ?”

Chị đánh cá ngắt lời, “người mới đến mới được cho phép ở đảo nếu họ đến để tiêu tiền và sau đó rời khỏi đảo ngay. Khách du lịch hay thương nhân ấy. Nhưng Hội đồng lãnh chúa lo ngại về những người mới đến mới mà nghèo, những người có thể ở lại đảo. Nhiều người làm việc cần cù hơn, lâu hơn, rẻ hơn và thông minh hơn hay chịu khó hơn. Họ sẽ làm những việc mà phu nhân Ins sẽ chẳng đời nào động tay đến.”

“Khoan đã!” Jack nói. “Có nhiều lời phàn nàn về những người mới đến mới hợp lý lắm chứ. Người mới đến rồi không phải lúc nào cũng biết ngôn ngữ, hay văn hóa, phong tục, tập quán của đảo ta. Tôi nể phục ý chí của họ - họ rất bạo gan thì mới liều mạng đến nơi xa lạ này - nhưng phải cần thời gian mới học được mọi thứ và lại chẳng có đủ chỗ. Bây giờ nó phức tạp hơn lúc ông bà ta bỏ đi khỏi đảo của các cụ nhiều.”

Gullible nghĩ về những nơi anh đã thấy trên đảo Corrumpo, những cánh rừng hoang và những đồng cỏ rộng. Hầu hếu mọi người tránh những nơi thiên nhiên hoang dã và thích những chỗ thị thành đông đúc, tấp nập.

Và rồi phu nhân Ins đáp lời Jack, “chồng ta cũng nói hệt như thế về những người mới đến mới. Anh ấy luôn bảo là những người mới đến mới trước tiên phải học tiếng và phong tục của chúng ta rồi mới được cho ở lại đảo. Họ cũng phải có tiền, kỹ năng, khả năng tự chăm sóc lấy thân và không nên chiếm chỗ. Chàng ta đã soạn đạo luật mới và trục xuất những người không đạt tiêu chuẩn, nhưng rồi có trục trặc. Những mô tả về người mới đến mới lại hợp với bọn trẻ con nhà ta hơn là những người có tài như Jiyo và Shar.”

Hai người đàn ông mặc đồng phục xộc qua cửa, mỗi người bị một con chó mực dữ tợn ở đầu dây lôi đi. Họ tiến thẳng đến trước mặt phu nhân Ins lúc bấy giờ đang sợ rúm người bởi tiếng thở phì phì và cặp răng nanh của hai con chó. Một trong hai gã đàn ông ra hiệu cho người lính canh mở còng sắt trên chân chị. Giọng khàn đục, đều đều, gã cầm một tờ giấy đọc: “Kính gửi phu nhân Ins, chúng tôi mong được gửi...”, gã dừng một lúc để chìa tờ giấy cho người kia xem, thầm thì, rồi đọc lại. “Kính gửi phu nhân Ins, chúng tôi mong được gửi lời xin lỗi chân thành đến bà vì sự hiểu lầm đáng tiếc này. Phu nhân Ins, bà có thể an tâm là những viên chức cao cấp nhất đang chăm sóc đến toàn bộ vụ việc này.”

Hiện rõ nét nhẹ nhõm, bà quýnh quáng theo hai người tháp tùng đi qua hành lang, không một lần dám quay lại nhìn Jiyo hay Shar. Những người còn lại nín lặng dõi theo, chỉ có tiếng xích va vào nhau loảng xoảng. Ngay khi phu nhân Ins vừa khuất tầm nhìn, mấy viên lính canh quay sang Jiyo và Shar, mở khóa rồi lôi họ ra khỏi đám đông, tách hai người khỏi nhau. Vừa đẩy dúi họ về hướng ngược lại, mấy tên lính canh vừa la lớn, “xéo đi, lũ cặn bã này! Xéo về quê chúng mày đi!”

“Chúng tôi vô hại.” Shar nài nỉ. “Sẽ chết mất.”

“Không phải việc của tao”, tên lính canh gầm ghè nạt.

Người phụ nữ đánh cá chờ cho đến khi họ bước xuống cầu thang bộ và sập cửa sau lưng mới thì thào, “việc của hắn chứ còn gì nữa.”

Gullible khẽ run lên khi nghĩ đến số phận đang chờ đôi vợ chồng trẻ và có lẽ cả bản thân anh. Anh nhìn lên và hỏi người phụ nữ, “vậy là tất cả mọi người bị xích ở đây vì họ không được phép làm việc à?”

Chỉ tay vào một thanh niên đang úp mặt vào giữa hai tay, người phụ nữ trả lời, “nếu cậu cho là vậy thì người kia là ngoại lệ. Chính quyền nhất định bắt cậu ta đăng lính. Cậu ta từ chối, thế là bị cùm vào với tất cả chúng tôi.”

Gullible không thấy được rõ gương mặt của chàng thanh niên trẻ, nhưng anh lấy làm băn khoăn cớ sao chức sắc của thị trấn lại buộc một người non tuổi đến vậy chiến đấu cho họ. “Tại sao họ bắt cậu ấy làm lính chứ?” Chị đánh cá đáp lời, “họ bảo đấy là cách duy nhất để bảo vệ xã hội tự do của chúng ta”. Những lời của chị văng vẳng bên tai Gullible giữa những tiếng xích loảng xoảng.

“Bảo vệ khỏi cái gì kia?” Gullible hỏi.

Người phụ nữ trừng mắt, “khỏi những người xiềng xích chúng ta”.

-- Suy ngẫm --

- Lính biên phòng có phải là những người chịu trách nhiệm về những gì xảy đến với dân tị nạn bị chuyển đi không?

- Giữa người mới đến và người mới đến mới có gì khác nhau?

- Tại sao?

- Thanh niên có nên bị bắt buộc phải đi lính không?

- Có ví dụ nào khác trong thực tế?

- Các vấn đề đạo đức liên quan là gì?

-- Bình luận --

Con người di chuyển khắp nơi. Mỗi khi chuyển đến một vùng mới, họ được gọi là “người mới đến” cho đến khi, một thời gian sau, họ trở thành những người sinh sống lập nghiệp tại đó. Khi những người khác đến vùng này, họ lại là những “người mới đến mới”. Đấy là một khuôn mẫu mà loài người trên toàn thế giới đã biết đến bấy lâu nay. Sự thật là tất cả chúng ta đều có tổ tiên là người chuyển từ nơi khác đến vì sợ một điều gì đấy hoặc để chớp lấy một cơ hội gì đấy.

Và bởi vì tất cả chúng ta đều đã trải qua chuyện này nên thật đau lòng làm sao khi những người định cư ở một vùng đất lại ghét bỏ những người di cư quá thể. Những người biết suy nghĩ cảm thông và chào đón những người mới đến. Những kẻ lòng nhiều nghi sợ thì xua đuổi và xỉ vả những người mới đến.

Chẳng phải tất cả những người mới đến đều bị chối bỏ. Người ta chào đón khách du lịch và đám thương nhân giàu có bởi hy vọng rằng những người này sẽ để tiền lại trước khi rời gót. Những kẻ có quyền thế luôn luôn được đón mừng mặc dù có thể mớ tài sản của họ đến từ những con đường bất chính và hèn hạ.

Trẻ sơ sinh luôn luôn được chào đón, bởi chúng là những công dân mới, cho dù chúng sẽ phải dựa dẫm vào người khác trong nhiều năm và còn chưa học được kỹ năng, ngôn ngữ hay tập tục gì. Người ta không chối bỏ trẻ sơ sinh cho dù một trong số chúng một ngày nào đó có thể sẽ trở thành tội phạm, hoặc gây rắc rối, hoặc “chiếm đoạt” việc làm của một công dân khác. Những nguy cơ tiềm ẩn chẳng là gì so với những ích lợi tiềm ẩn. Hơn nữa, những công dân mới sinh “giống hệt chúng ta”.

Người ta sợ những người mới đến vì họ cảm thấy bất an. Họ sợ rằng ông chủ sẽ thích thuê những người mới đến hơn. Họ sợ con cái mình sẽ thích những người mới đến làm bạn, đồng nghiệp và bằng hữu hơn. Họ sợ những đổi thay mà những người mới đến có thể mang đến. Những nỗi sợ này kể cũng có lý nhưng chẳng hợp tình hợp lý bằng nỗi sợ của những người di cư ở miền đất mà họ đang trốn chạy.

Người ta thường đi từ vùng chuyên chế khắc nghiệt đến những vùng ít chuyên chế hơn. Trong số những người di cư, dũng cảm nhất là những người từ bỏ tất cả những gì thân thuộc để đến một nơi mà ngôn ngữ, tập quán đều xa lạ và con người thì đầy thù địch.

Thời chế độ nô lệ, những người giúp nô lệ chạy trốn tìm đến tự do là những người phạm pháp. Luật pháp buộc nô lệ phải được đưa trả về cho chủ. Ngày nay, người ta chấp nhận rộng rãi rằng vào thế kỷ 19, trả nô lệ về cho những người chủ độc ác là một hành vi bất nhân. Ngày nay, có rất nhiều đất nước độc tài chuyên chế. Trả những người di cư về với chính phủ độc tài chẳng phải là một hành vi bất nhân sao?

Cách nhân đạo để trợ giúp những người nằm dưới ách đàn áp là đón mừng họ đến đất nước của chúng ta và hạn chế sự can thiệp của các nhóm cai trị đàn áp.

*** “Mất tự do nghĩa là mất hiện tại” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

*** “Chúng ta có thể nói rằng, một căn cứ hợp pháp có nghĩa là điều đúng chăng? Nhưng đã có thời chế độ nô lệ được xem là hợp pháp; chủ nghĩa Phát-xít có thời hợp pháp. Vậy, ta có thể cho rằng một điều là đúng chỉ vì đại đa số đã chấp thuận nó? Nhưng luật giang hồ cũng là điều dược đại đa số chấp nhận vậy” (R. W. Grant, Cần câu cơm kỳ diệu)

-- Bối cảnh --

Tại Mỹ, Phòng Nhập cảnh được biết dưới cái tên Sở Di trú và Nhập tịch (INS).

Một phần trong những câu khắc trên “Tượng Nữ thần Tự do” ở Mỹ - hình ảnh đầu tiên dân nhập cư nhìn thấy khi cập bến nước Mỹ - có ghi:

“...Và tên người, Mẹ của những kẻ tha hương...

Hãy trao cho ta những sinh linh mệt mỏi, nghèo khổ của ngươi.

Đám người hỗn loạn đang khao khát hít thở khí tự do,

Những kẻ bị chối bỏ ở mảnh đất đông đúc của ngươi.

Hãy gửi họ, những kẻ không nhà vật vờ trong dông tố, đến với ta.

Ta chong đèn đợi bên cánh cửa vàng”

*** “Đất nước Thụy Sĩ nhỏ bé đón nhận nhiều dân tị nạn Do Thái hơn tổng số người tị nạn mọi chủng tộc mà nước Mỹ đón nhận” (tiến sĩ Stephen P. Halbrook phát biểu tại buổi ký tặng cuốn Nhắm đến Thụy Sĩ: thế trung lập có vũ trang của Thụy Sĩ trong Thế chiến II - Target Switzerland: Swiss Armed Neutrality In World War II)

*** “Hãy yêu thương láng giềng của con” (Đức Chúa Jesus, một lời khuyên phổ biến của nhiều đạo giáo)

-- Tài liệu tham khảo --

Cuốn sách Hàn gắn thế giới của chúng ta của Mary Ruwart, chương 4, “Xóa sổ các doanh nghiệp nhỏ” viết rằng: “... chỉ ở Mỹ những người dân nhập cư không xu dính túi mới trở nên giàu có bằng cách lập ra doanh nghiệp riêng của mình. Ngày nay, thái độ đấu đá đã ngăn không cho những người có vị trí thấp kém hơn theo gương những thế hệ dân nhập cư thành công trước đó.”

Trong “Tại sao mở cửa nhập cư?”, một bài phát biểu tại Hội nghị Thế giới của Xã hội Tự do Cá nhân Quốc tế (ISIL) tại Mexico 2002, Ken Schoolland đã lý luận rằng: “Những người chống đối nhập cư là những người bộc lộ nỗi sợ hãi rằng người ta sẽ bỏ đi tất cả những gì thân thuộc, chấp nhận những tai ương có thể xảy ra trên con đường tha hương và đối diện với sự thù nghịch của một nền văn hóa mới, bởi vì họ lười biếng không chịu lao động. Một số trường hợp là ngoại lệ, nhưng đa số, nhu cầu di cư đến từ khao khát tìm kiếm cơ hội, chứ không phải tìm kiếm phúc lợi xã hội. Những người lười lao động cũng sẽ ngại rời bỏ mọi thứ quen thuộc để đến một nơi xa lạ và có thể nơi đó sẽ chẳng mặn mà đón chào gì họ.”

Các bài diễn thuyết của Ken Schoolland về vấn đề nhập/di cư tại các hội nghị quốc tế của ISIL có thể xem ở các đường dẫn dưới đây:

http://www.jonathangullible.com/Immigration

http://www.jonathangullible.com/Candlemakers

*** “Chúng ta có thể cười nhiều chuyện nhưng chẳng có gì khôi hài khi ta bị đánh đập trong nhà mình, sang trú nhờ nhà hàng xóm chỉ để bị họ trả ta về nhà và chịu nhiều ngược đãi hơn nữa”

-- Xã hội Tự do Cá nhân Quốc tế (ISIL) --

Tại ISIL, chúng tôi tự hào là nhà tài trợ chính cho Dự án Gullible du ký - Trường ca Odyssey về Thị trường tự do, dự án đã chứng kiến tác phẩm giành giải thưởng này được dịch sang hơn 30 ngôn ngữ khác nhau trên toàn thế giới.

ISIL và mạng lưới thành viên tại hơn 90 quốc gia cùng theo đuổi mục tiêu là tự do cá nhân thông qua các hoạt động giáo dục và kết nối. Ấn phẩm và hoạt động của ISIL bao gồm:

- Thư cập nhật/ Tạp chí Tin tức Mạng lưới Tự do.

- Loạt sách giáo dục bỏ túi trên 40 tiêu đề về nhiều vấn đề thời sự phong phú - trong số đó có 18 bản dịch sang tiếng Tây Ban Nha.

- Nhiều trang web quốc tế: www.isil.org - một nguồn tư liệu nghiên cứu phong phú và www.free-market.net - cổng tự do số một trên internet.

- Các Hội nghị Quốc tế. Kể từ năm 1982, ISIL đã tổ chức Hội nghị Quốc tế hằng năm làm nhân tố kích thích phong trào tự do thế giới phát triển.

Hãy gia nhập ISIL ngay hôm nay với mức phí hội viên 35 USD một năm và nhận Tin tức Mạng lưới Tự do cùng trọn bộ sách giáo dục bỏ túi (hoặc gửi 5 USD để nhận bộ tài liệu cơ bản).

836-B Southampton Rd. #299, Benicia, California 94510-1960 USA. Tel: +(707) 746-8796 ; Fax: +(707) 746-8797 ; E-mail: isil@isil.org ; World Wide Web: www.isil.org, www.free-market.net

*

*                 *

CHƯƠNG 30: KẸO MỪNG HAY PHẠT?
- Người già than vãn về thủ đoạn lừa bịp ám ảnh việc nghỉ hưu của họ

Cung điện của các đấng Quân vương có nhiều phòng và đại sảnh hơn cả một mê cung. Gullible bắt đầu ngửi thấy mùi thơm ngậy của cà phê và bánh mì nóng. Anh lần theo mùi hương đi dọc một hành lang vào một phòng hội họp lớn, nơi môt số người già đang đứng tranh cãi và giơ nắm đấm đầy giận dữ. Vài người nắm tay còn một số khác đang lặng khóc.

“Có chuyện gì vậy?” Gullible hỏi, anh nhận thấy một chiếc sọt khổng lồ nằm giữa phòng. Chỉ thiếu chút nữa là nó chạm đến trần nhà. “Tại sao các bác lại buồn bực đến vậy?”

Hầu hết người già phớt lờ anh và tiếp tục rên rỉ, ca thán với nhau. Nhưng một ông lão vẻ khả kính từ từ đứng dậy và tiến về phía Gullible. “Thằng nhãi Huân tước xấc xược”, ông lão gầm ghè, “hắn lại làm thế rồi! Hắn lại lừa chúng ta!”

“Hắn đã làm gì cơ chứ?” Gullible hỏi.

“Nhiều năm trước”, ông lão kể, giọng đầy mỉa mai. “Huân tước Ponzi kể với chúng tôi về một kế hoạch vĩ đại sẽ khiến người ta không ai phải đói lúc về già. Nghe tuyệt lắm, hử?”

Gullible gật đầu tán thành.

“Ừ, tất cả chúng tôi đều nghĩ vậy. Hừm!” Lão cáu tiết thở phì phì. “Tất cả mọi người, trừ cái gã Carlo Ponzi ăn trên ngồi trốc kia và Hội đồng của hắn, nhận được lệnh mỗi tuần phải bỏ bánh mì vào cái giỏ khổng lồ kia nếu không muốn lãnh án tử hình. Chúng nó gọi đấy là Giỏ Quỹ an sinh. Người nào tới tuổi sáu mươi lăm và về hưu sẽ bắt đầu được lấy bánh trong Giỏ Quỹ an sinh.”

“Ai cũng góp bánh trừ Huân tước Ponzi và Hội đồng của hắn à?” Gullible nhắc lại.

“Đúng vậy, bọn chúng được ưu đãi đặc biệt”, ông lão đáp. “Chúng ta phải bỏ thêm bánh mì vào một cái giỏ riêng cho chúng. Giờ thì lão biết tại sao chúng lại muốn cất cái giỏ ấy riêng ra một chỗ.”

“Về già mà có bánh mì thì quý hóa quá”, Gullible nói.

“Chúng ta cũng nghĩ vậy. Nghe có vẻ là một ý tưởng xuất sắc, vì như thế sẽ luôn có bánh cho người già. Bởi tất cả chúng ta đều có thể dựa dẫm vào chiếc Giỏ Quỹ an sinh đấy, hầu hết đều thôi không để dành bánh cho riêng mình nữa. Cứ chắc mẩm như vậy chúng ta sẽ chẳng phải cậy nhờ gia đình hay chòm xóm, vì Hội đồng sẽ chăm sóc cho tất cả.”

Đôi vai lão chùng xuống như thể gánh nặng cả đời người đang đè lên trên. Ông lão lướt nhìn đám người già nua và ốm yếu. Lão chỉ tay vào một ông cụ lịch lãm ngồi trên chiếc ghế dài gần đấy. “Có hôm Alan, ông bạn già của lão ngồi xem người ta bỏ bánh mì vào và lấy bánh mì ra khỏi chiếc giỏ. Alan tính nhẩm rằng Giỏ Quỹ an sinh sẽ chóng cạn. Alan từng là kế toán mà. Và thế đấy, Alan đã cảnh tỉnh mọi người.” Alan gật đầu lia lịa.

“Chúng ta đi thẳng đến chiếc giỏ và leo lên thành. Có hơi vất vả tí nhưng chúng ta chẳng già yếu, mù lòa như một số người trẻ nghĩ. Tóm lại là chúng ta nhìn vào và thấy chiếc giỏ lương thực gần như đã cạn. Tin này làm bà con phẫn nộ. Chúng ta báo ngay với Huân tước Ponzi và bảo hắn phải nhanh chóng xử lý, nếu không chúng ta sẽ lột da hắn trong cuộc bầu cử tới!”

“Ai chà, cược là các bác làm hắn sợ hãi lắm.” Gullible nói.

“Sợ ư? Ta chưa thấy ai khiếp vía đến vậy. Hắn biết chúng ta mà bị chọc giận lên thì uy lực cũng ghê. Thoạt tiên, hắn đề nghị sẽ đưa thêm nhiều bánh mì cho người cao tuổi, bắt đầu ngay trước kỳ bầu cử. Rồi sau đấy hắn lấy thêm bánh từ đám công nhân trẻ ngay sau bầu cử. Nhưng đám công nhân biết tỏng âm mưu của hắn và họ cũng giận điên lên. Đám công nhân trẻ nói họ muốn có bánh mì ngay bây giờ. Họ nói chạn nhà họ giữ bánh khỏi mốc và khỏi bị chuột ăn tốt hơn nhiều so với cái giỏ của Hội đồng. Và rằng họ không tin lũ lãnh chúa sẽ không chạm vào đống bánh cho đến lúc họ về hưu.”

“Thế lúc đấy Huân tước làm gì?” Gullible hỏi.

“Gã Ponzi ấy lúc nào cũng có cách xoay xở. Hắn bèn bảo tất cả moi người hãy đợi thêm năm năm nữa, cho đến lúc bảy chục tuổi rồi mới lấy bánh ra khỏi giỏ. Ấy, cái đấy làm những người gần nghỉ hưu nổi giận, những người đang đợi nhận bánh lúc đến tuổi sáu lăm như giao ước ban đầu. Cuối cùng, Ponzi nghĩ ra một ý tưởng tuyệt vời.”

“Kịp thời nhỉ!” Gullible thốt lên.

“Rất kịp thời đúng vào ngày bầu cử. Ponzi hứa với mọi người đủ thứ! Hắn sẽ cho người già nhiều hơn, lấy của người trẻ ít hơn. Thật tuyệt vời! Cho nhiều hơn, lấy ít hơn, tất cả mọi người đều thỏa mãn!” Ông lão ngừng lại để xem Gullible có thể đoán được hồi sau chăng.

“Bực là ở chỗ mỗi năm mấy ổ bánh mì lại càng nhỏ lại. Đúng đấy. Ổ bánh sẽ nhỏ đến nỗi ta có thể ăn một trăm ổ một lúc mà vẫn thấy đói.”

“Lũ ăn cắp khốn nạn!” Alan gào lên. “Hết bánh thì chắc chúng sẽ bắt ta ăn tranh vẽ bánh mì!”

-- Suy ngẫm --

- Tại sao phải bỏ bánh vào giỏ?

- Tại sao kho bánh lại vơi đi?

- Những giải pháp nào được đưa ra để cải thiện sự thiếu hụt?

- Có giải pháp nào tốt hơn chăng?

- Điều này tác động đến hành vi của con người ra sao?

- Có những ví dụ nào trên thực tế?

- Các vấn đề đạo đức?

-- Bình luận --

Một nhóm người cam tâm tình nguyện đầu tư vào một nguồn quỹ để bảo đảm lợi ích chung, điều đấy chẳng có gì là lạ. Các tổ chức tương hỗ, các hội lương hưu, quỹ đầu tư và bảo hiểm đã làm điều ấy hàng thế kỉ nay. Đôi khi các thành viên không được hưởng quyền lợi bằng nhau, còn tùy thuộc vào thỏa thuận. Các nhóm khác như gia đình, tổ chức tôn giáo và các phường hội cũng đồng ý chi trả các khoản khác nhau cho những thứ như giáo dục, y tế và các trường hợp khẩn cấp. Những nhóm này thường lập ra các quỹ từ thiện hoạt động cho quyền lợi của những người không phải là thành viên trong nhóm. Hiện tượng này bấy lâu nay đã là một phần tự nhiên của xã hội loài người

Tuy nhiên, xét về mặt đạo đức, người ta bắt buộc phải đóng tiền cho những quỹ này, vậy có hợp lý không? Chẳng may điều này đã trở thành quy tắc phải tuân thủ khi nhiều quốc gia áp dụng các cơ chế tiết kiệm nhà nước cho hưu trí, thất nghiệp và dịch vụ y tế, những loại quỹ mà người nộp tiền không có quyền lựa chọn hay kiểm soát. Những người làm chính trị quyết định ai là người đủ tiêu chuẩn và vì sao. Đường dây của các chính trị gia chuyển các nguồn quỹ này đến những dự án mà họ ưu đãi, và thường, họ lập ra các cơ chế ưu tiên chi cho bản thân mình.

Nói một cách khái quát, người ta thuận theo các cơ chế bất hợp lý kiểu này vì nhà nước áp đặt họ làm như vậy. Những cơ chế này tồn tại dưới những cái tên khác nhau như “Chính sách lương hưu Quốc gia”, “Cơ chế an sinh xã hội”, “Chương trình chăm sóc sức khỏe toàn quốc”, “Quỹ thất nghiệp” hay “Cơ chế hỗ trợ y tế nhà nước”. Gọi các chương trình này là chính sách - sách lược là hợp lý. Lên sách lược cũng có thể được hiểu là lập mưu đồ, thông đồng, khởi xướng hay khuyến khích phạm pháp.

Những sách lược này là “bi kịch cho công chúng” về mặt tài chính và có tính tự hủy hoại.

Cứ suy luận thì thấy các cơ chế thế này không thể tồn tại lâu. Cách duy nhất để chúng có thể tiếp tục tồn tại là hoặc dân chúng bị buộc phải đóng nhiều tiền hơn hay những người “cần” quỹ này sẽ nhận được ít hơn. Phúc lợi xã hội chẳng phải là lộc từ trên trời rơi xuống - phải có người đóng tiền vào thì mới có tiền rút ra được.

Khi người ta cưỡng bức thu tiền từ những người tạo ra của cải và đưa cho những người không tạo ra của cải, việc sản xuất hóa ra thất bại và có ít của cải hơn cho tất cả mọi người. Nếu để tiền trong tay những người sở hữu chính đáng tức những người tạo ra của cải và kiếm tiền bằng sức lao động của mình thì tiền sẽ được dùng để tạo ra nhiều của cải hơn và nhiều việc làm hơn.

Khi con người dành dụm cho nhu cầu trong tương lai, họ trở nên tự lập. Tuy nhiên, khi nhà nước vờ dành dụm cho họ thì con người thành ra phụ thuộc vào nhà nước. Đây chính là tình huống mà các chính trị gia muốn có hơn.

Khi được tự do lựa chọn, con người có khả năng chăm sóc bản thân và chăm sóc những người khác hơn so với những người không có được sự tự do đó.

*** “Chính phủ là một thứ ảo tưởng tuyệt vời, trong đó mọi người tìm cách để mưu sinh trên mồ hôi nước mắt của những kẻ khác” (Frederic Bastiat)

*** “Ngươi đại diện cho kẻ khác mà hành động, hay kẻ khác đại diện cho ngươi mà hành động. Điều đó chỉ đúng đạo khi bắt nguồn từ sự đồng tình tự nguyện giữa hai bên” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Bối cảnh --

“Bánh mì” là tiếng lóng Mỹ chỉ tiền.

Chương này là phiên bản trò Kẹo mừng hay phạt (Trick Or Treat) của các chính trị gia. Vào lễ Halloween, trẻ con ở Mỹ mặc những trang phục hóa trang kinh dị và đi từ cửa nhà này đến cửa nhà khác đòi quà. Nếu không nhận được quà, chúng đe dọa sẽ phạt một vố “nặng tay” với nhà nào từ chối.

Một số chương trình “an sinh xã hội” được so sánh với Chương trình Kim tự tháp Ponzi (xem trang web Charles K. Ponzi: http://www.mark-knutson.com).

Alan Greenspan là Thống đốc Ngân hàng Dự trữ Liên bang Mỹ - một tay kế toán có vai vế. Greenspan có thời là bạn của triết gia Ayn Rand, tác giả cuốn Atlas nhún vai, nhưng sau này ông ta từ bỏ những nguyên tắc về tiền an toàn mà cả hai đã cùng tán thành. Bằng cách sinh ra một nguồn tiền khổng lồ mới cho nhà nước, Greenspan đã góp phần thổi phồng nền kinh tế bong bóng sau đó đã bục vỡ. Theo đó, bằng cách gây lạm phát tiền tệ, ông ta đã làm mất giá số tiền mà dân chúng bỏ vào các nguồn tiết kiệm của họ. Việc này có thể so sánh với số ổ bánh mì cỡ nhỏ trong chiếc giỏ bánh mì lớn.

Từ cuối thế kỷ 20, Ireland là nước chi ít nhất cho các khoản trợ cấp xã hội trong Liên minh châu Âu. Nếu chi cho trợ cấp nhiều hơn thì sẽ làm chậm lại mức tăng trưởng ấn tượng của Ireland. Tăng trưởng mang lại ích lợi cho tất cả công dân Ireland - nó chính là “ngọn triều nâng tất cả mọi con tàu.”

*** “Ý tưởng về ‘quỹ ủy thác’ - tức tích lũy tiền dành cho tuổi nghỉ hưu là một mánh khóe cổ tính toán dùng để ngụy trang cho bản chất thật sự của cái gọi là ‘an sinh’. Nó không có quan hệ gì đến lương hưu cá nhân, tiền trợ cấp hằng năm (niên kim) hay kế hoạch bảo hiểm” (Alan Burris, Tự do nhập môn)

*** “Con cháu chúng ta sẽ trải qua những tháng ngày chật vật để trả cho những tháng ngày ấm êm mà chúng ta không hề hưởng”

-- Tài liệu tham khảo --

Chủ nghĩa Tư bản: Lý tưởng vô danh (Capitalism: The Unknow ldeal) của Ayn Rand, cùng các bài luận bổ sung của Nathaniel Branden, Alan Greenspan, và Robert Hessen (1966).

Quỹ an sinh (quỹ lương hưu bắt buộc của nhà nước), xem các công trình nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Cato: http://www.cato.org/research/#domectic_issues.

*

*                 *

CHƯƠNG 31: Ý TƯỞNG XUẤT CHÚNG CỦA AI?
- Các luật sư giải thích con đường dẫn tới sự giàu có bằng cách kiểm soát việc sử dụng ý tưởng

“Hoan hô! Hoan hô!” Một người đàn ông lấy hét sức lực hét lớn.

Thất kinh hồn vía, đám bô lão sửng sốt nhìn về hướng có tiếng chen ngang ầm ĩ. Kẻ phá đám ăn mặc chải chuốt, ria tỉa tót cẩn thận, người mang phục sức tân thời nhất cho nam giới lúc bấy giờ. Hắn hùng dũng bước thẳng vào phòng, dẫn đầu một toán đàn ông mặc comple đen lịch sự, ai nấy đều mang theo cặp táp. Bọn chúng xun xoe như thể đời chúng nằm trong tay hắn. Kẻ dẫn đầu sải bước đến bàn rót một cốc cà phê, kênh kiệu vẫy tay hòng chóng xua lũ lâu la đi cho khuất mắt. Như những con cừu ngoan ngoãn, chúng rút về một góc phòng đợi hắn triệu hồi.

“Xin chúc mừng”, Gullible nói, “bất kể là ngài đang ăn mừng gì đi nữa”. Gullible đưa tay rót cà phê cho quý ông vừa đến trong khi mắt dõi theo những đường cắt ngay ngắn và đường may chuẩn xác trên trang phục của hắn ta. “Ngài có phiền nếu tôi mạn phép hỏi tại sao ngài lại đắc chí thế kia không?”

“Chẳng phiền gì”, kẻ kia ngạo nghễ đáp. “Cảm ơn cậu đã mời ta cà phê. Ái chà! Nóng quá! Hãy ghi chú điều đấy, Số Hai”, hắn bảo một tên hầu cận, tên này luống cuống lôi trong túi ra một cuốn sổ nhỏ.

Đặt cốc cà phê xuống, người đàn ông nọ chìa tay về phía Gullible và nói. “Ta tên là George Selden. Còn cậu?”

“Gullible. Jonathan Gullible. Rất hân hạnh được gặp ngài.”

George siết chặt tay Gullible. “Gullible, hôm nay tài lộc của ta thế là đã được bảo đảm. Ta vừa thắng phiếu bầu quyết định.”

“Phiếu bầu gì?”

“Với tỉ lệ bầu là ba trên hai, Tòa án Tối cao đã xác nhận bằng sáng chế cho miếng-sắt-cắm-trên-que cho ta.”

“Bằng sáng chế là gì?” Gullible hỏi.

Ưỡn ngực ra đầy tự mãn, George rành rọt đáp, “nó chính là mảnh giấy có giá nhất ở Corrumpo. Hội đồng phát hành một bức thư ban cho ta độc quyền sử dụng sáng kiến cắt gỗ mới. Không ai được dùng miếng-sắt-cắm-trên-que nếu không được phép của ta. Ta sẽ giàu nứt đố đổ vách!”

“Ngài phát minh ra nó lúc nào?”

“Ồ, ta chẳng phải là người nghĩ ra cái ấy. Charlie Goodyear, cầu cho linh hồn lão được an nghĩ, lão đã sắp xếp mọi thứ lại và nộp đơn cho Ban Kiểm soát Ý tưởng. Chưa đến nơi đến chốn thì lão ấy qua đời. Ta trả vài xu cho bà vợ góa của lão ấy để mua lại quyền sở hữu. Chẳng mấy chốc nó sẽ sinh lãi!”

Hất đầu về phía đám người đang túm tụm trong góc phòng, George nói thêm, “lão Charlie làm gì có tiền mà tự thuê lấy đám luật sư ấy.”

“Thế ai là người thua trong vụ bỏ phiếu ấy?” Gullible hỏi.

“Nhiều người lắm!” George nheo mắt nhìn trần nhà nhẩm đếm. “Chắc phải đến, ờ, ít ra là ba mươi tư kẻ khác đều tuyên bố họ đã nghĩ ra điều này trước ta, ờ, trước Charlie chứ nhỉ. Nhiều người còn lý luận rằng đó là khám phá logic theo sau đá-cắm-trên-que. Ha! Bà nội lão Charlie còn nộp đơn phản tố bảo là chính mụ ấy đã tạo điều kiện cho các khám phá của Charlie. Và một tay viết tiểu thuyết viễn tưởng nào đấy cũng lu loa rằng Charlie đã ăn cắp ý tưởng của hắn.”

George ngừng một lúc để thổi cà phê. “Nhưng vụ kiện gần đây nhất mới là vụ khó nhai nhất. Kẻ đứng kiện tuyên bố rằng chính bố của ả là người đầu tiên nối sắt với gỗ. Giờ ta cóc nhớ được tên ả là gì.”

Gullible nuốt nước bọt, nhớ lại cuộc gặp gỡ với những người thợ đốn cây. “Người phụ nữ đó tên là Drawbaugh hẳn?” Anh nhớ lại lần gặp đầu tiên trên đảo với người phụ nữ là thợ đốn cây.

“Chả quan trọng gì, thật đấy. Con mụ gì đấy có hơn hai mươi nhân chứng bảo là mụ ấy có ý tưởng này từ lâu lắm rồi. Rằng bố mụ sinh ra đã là thợ hàn. Rằng mụ và lão bố chỉ muốn làm cho công việc của mụ dễ dàng hơn. Thế rồi mụ đánh động vào lòng trắc ẩn của thẩm phán bằng cách lý luận rằng vì là thợ đốn cây nên mụ không có tiền trả phí làm bằng sáng chế và trả cho đám luật sư. Nhưng ta đã phá trò của mụ bằng cách công khai hồ sơ biên bản bắt giữ gần đây của mụ. Phá tan uy tín của mụ đối với tòa. Thật không may cho mụ nhỉ?”

“May ư?” Gullible đáp.

“Ta nghĩ mụ ấy muốn được ghi tên vào sử sách ấy mà. Giờ thì sẽ chẳng bao giờ người ta nghe thấy tên mụ.” Lại đặt cốc xuống, George dựa vào tường và ngắm nghía những chiếc móng được cắt giũa kỹ càng trên bàn tay phải, trông rõ đang ngất ngây tận hưởng khoảnh khắc chiến thắng. “Mỗi vụ kiện đều có khúc ly kỳ riêng”, George nói tiếp. “Có người bảo ta không thể sở hữu quyền sử dụng ý tưởng - rằng vậy sẽ tước đoạt tự do của những người khác. Nhưng tòa thì bảo là ta có thể đấy, vì Charlie là người đầu tiên đệ đơn và ai đến sau thì thiệt. Ta được quyền sở hữu ý tưởng trong vòng mười bảy năm đấy nhé.”

“Mười bảy năm à? Tại sao lại là mười bảy năm?” Gullible hỏi.

“Ai mà biết?” Kẻ kia cười khùng khục. “Chắc là con số may mắn đấy.”

“Nhưng nếu ngài sở hữu quyền sử dụng ý tưởng thì tại sao quyền sở hữu ấy lại kết thúc sau mười bảy năm? Sau mười bảy năm thì ngài mất sạch quyền đấy à?”

“Hừm.” George ngừng lời, và lại cầm cốc cà phê lên. Hắn khuấy cốc, mặt đăm chiêu. “Câu hỏi hay đấy. Thường thì không giới hạn thời gian đối với quyền sở hữu tài sản trừ phi Hội đồng tước quyền ấy của cậu vì một mục tiêu xã hội cao hơn. Có thể là có một mục tiêu xã hội cao hơn. Chờ chút nhé.”

Hắn giơ tay lên và ngay lập tức Số Hai từ góc phòng tất tả chạy lại. Như một con chó con, hắn nhảy phóc đến ngay bên cạnh George.

“Ngài cần con có chuyện gì?”

“Số Hai, hãy giải thích cho anh bạn trẻ của ta tại sao ta không thể có bằng sáng chế lâu hơn mười bảy năm.”

“'Vâng, thưa ngài. Ờ, nó là thế này. Thời cổ xưa, giấy này mang lại độc quyền hoàng gia cho bạn bè thân hữu của quốc vương. Tuy nhiên, ngày nay, chức năng của bằng sáng chế”, Số Hai nói bằng một giọng ò è đơn điệu, “là để khích lệ các nhà phát minh, những người mà nếu không có bằng sáng chế sẽ chẳng có nguyên cớ gì để sáng chế ra những thứ có ích hay để công khai các bí mật của mình. Cách đây một thế kỉ, một nhà sáng chế mê tín đã thuyết phục Hội đồng lãnh chúa là hai-kỳ-thực-hành-bảy-năm- trừ-đi-sáu-tháng sẽ mang lại đủ các đặc quyền để khích lệ các nhà sáng chế.”

“Xin cứ chỉnh nếu tôi hiểu nhầm”, Gullible nói, ra sức cố hiểu chuyện. “Các ngài nói là các nhà phát minh chỉ được khích lệ bằng nguyện vọng làm giàu và bằng cách ngăn không cho những người khác sử dụng ý tưởng của mình?”

George và Số Hai quay sang nhìn nhau ngơ ngác George đáp, “còn có thể có động cơ nào khác chứ?”

Óc tưởng tượng nghèo nàn của hai người này khiến Gullible lấy làm chán nản. “Thế người nào làm một cái miếng-sắt-cắm-trên-que cũng phải trả tiền cho ngài sao?''

“Hoặc là vậy hoặc là ta tự sản xuất ra chúng - mỗi lúc chỉ làm vài cái thôi và bán với giá thật cao”, George nói.

Số Hai hồi hộp cười và liếc sang bên nhìn George. “E hèm, điều đó còn chưa chắc chắn, thưa ngài, chúng ta có người nghiên cứu việc này rồi ạ. Xin nhớ cho là trước hết, chúng ta vẫn phải đối phó với Luật Thợ đốn cây cấm sử dụng công cụ mới. Ta đã lên lịch hẹn gặp quý bà Tweed vào hôm nay. Nếu chúng ta giành được ngoại lệ thì có lẽ đám thợ đốn cây sẽ đề xuất nắm ý tưởng này trong mười bảy năm.”

Quay sang Gullible, Số Hai giải thích, “đám thợ đốn cây có lối suy nghĩ rất lạc hậu là cần phải bảo vệ việc họ sử dụng ý tưởng cũ khỏi việc chúng tôi sử dụng ý tưởng mới. Cứ theo cách họ nghĩ thì chúng tôi mới là những người đến sau.”

George đắm chìm trong suy nghĩ. Hắn lơ đãng nhận xét, “cái Luật Thợ đốn cây đó thật là cản trở tiến bộ, cậu có thấy vậy không hả Số Hai? Ta biết ta có thể trông cậy vào cậu. Cậu luôn luôn biết đi trước một bước mà.”

“Nhưng thưa ngài”, Gullible cố nài hỏi thêm, “thế nếu nhỡ hôm nay ở tòa ngài không giành được bằng sáng chế thì sao?”

George dang rộng tay choàng qua vai Số Hai và Gullible, ôm họ cùng sải bước về phía cửa. “Anh bạn trẻ à, nếu không có bằng sáng chế thì cược với anh là ta đã chẳng ở đây để tốn thời gian hàn huyên với anh đâu. Thay vào đó ta sẽ ba chân bốn cẳng tìm cái nhà máy nào tốt nhất để làm ra miếng-sắt-cắm-trên-que nhanh hơn tất cả những kẻ khác. Và lúc ấy, Số Hai sẽ phải lo kiếm công việc khác. Đúng không, Số Hai? Có lẽ là sản xuất, tiếp thị hay nghiên cứu thay vì làm luật. Mỗi miếng-sắt-cắm-trên-que mới đều phải chứa một chút sáng kiến trong ấy để dẫn đầu trên thị trường!”

“Oái! Nghe đến là hãi!” Số Hai hí hí cười. “Chẳng dám, tôi sẽ tìm việc ở một mảng khác trong ngành luật chứ - có lẽ là mảng hợp đồng hay hàng giả.”

-- Suy ngẫm --

- Một người có thể sở hữu quyền sử dụng ý tưởng hay không?

- Bằng sáng chế có bảo đảm rằng những nhà sáng chế sẽ được thưởng cho sáng kiến của mình không?

- Những phần thưởng nào khích lệ các nhà sáng chế?

- Bằng sáng chế có gây trở ngại cho sáng kiến hay tự do của con người không?

- Nếu không có bằng sáng chế thì cách hành xử của mọi người sẽ thay đổi ra sao?

- Bạn có thể nghĩ đến các ví dụ trong thời hiện đại không?

- Các vấn đề đạo đức?

*** “Nếu tôi nhìn thấy xa hơn, đó là bởi tôi được đứng trên vai những người khổng lồ” (Isaac Newton)

-- Bình luận --

Khi một người phát minh ra một “dụng cụ đời đầu” hữu ích, người ta sẽ muốn mua món đồ đó và nhà phát minh sẽ có lãi. Điều không thể tránh khỏi là một người khác sẽ tạo ra “dụng cụ đời hai” rẻ hơn hoặc tốt hơn. Lúc bấy giờ, mọi người sẽ muốn mua phiên bản “đời hai” và người sáng chế ra “dụng cụ đời đầu” sẽ mất một phần lợi nhuận theo dự tính, trừ phi anh ta lại làm ra một dụng cụ hấp dẫn hơn nữa. Dĩ nhiên, chẳng có điều gì có thể ngăn nhà sáng chế “dụng cụ đời đầu” cải thiện “dụng cụ đời hai” và bắt đầu bán “dụng cụ đời ba”. Thế giới tiến bộ hơn theo cách này và cuộc sống trở nên dễ dàng hơn, tốt đẹp hơn đối với tất cả mọi người. Sự tiến bộ phụ thuộc vào những gì xảy ra sau khi “dụng cụ đời đầu” được sáng chế.

Người phát minh “dụng cụ đời đầu” không bắt buộc phải chia sẻ phát minh của mình để “hoàn thiện thế giới”. Không ai có thể cưỡng bức anh ta hay cô ta phải chia sẻ ý tưởng của mình. Anh ta có thể toàn quyền giữ nó cho riêng mình. Tuy nhiên, nếu anh ta công khai kiến thức này của mình với thế giới thì những người khác sẽ có thể vận dụng kiến thức đó.

Con người có sẵn lòng chia sẻ kiến thức nếu những người khác kiếm được nhiều lợi lộc hơn từ những sáng chế của họ không? Điều đó còn tùy thuộc vào động cơ của nhà sáng chế. Con người sáng chế ra đồ vật vì nhiều lý do, một trong các lý do đó là tài chính. Bất kỳ động cơ nào cũng có thể thỏa mãn một cá nhân tự do. Óc hiếu kỳ, sở thích, lòng rộng lượng, danh tiếng, sự giàu có, .v..v. tất cả đều là những động cơ chính đáng.

Phần thưởng dành cho sáng kiến chỉ đến tay nhà phát minh thôi sao? Nếu người phát minh “dụng cụ đời đầu” không thể ngăn chặn sự cải tiến thì mỗi sáng kiến nho nhỏ cho dụng cụ này sẽ được lập tức đưa đến tay người sử đụng. Điều đó có thể dẫn tới nhiều động lực thúc đẩy sáng chế hơn là cơ chế bằng sáng chế độc quyền như hiện nay.

Người phát minh ra “dụng cụ đời đầu” có thể mong muốn nhà nước dùng luật để ngăn tất cả những kẻ khác không sao chép hay cải tiến “dụng cụ đời đầu” của mình. Lúc ấy, anh ta có bằng sáng chế “dụng cụ đời đầu” và không ai khác có thể bán hay cải tiến nó mà không trả tiền cho anh ta.

Ở đây phát sinh vấn đề là chẳng thể nào sáng chế ra một thứ gì đó mà không sử dụng ý tưởng của những người đi trước. Mỗi nhà phát minh đều xây dựng ý tưởng dựa trên một ý tưởng, cảnh tượng, quyển sách hay sáng chế mà anh ta đã bắt gặp từ trước. Nếu vậy tại sao người sáng chế “dụng cụ đời đầu” được phép giới hạn những kẻ khác không được quyền tự do sử dụng sáng chế của mình nhằm sáng chế ra nhiều thứ hơn nữa?

Còn quyền sở hữu trí tuệ - quyền sở hữu sử dụng ý tưởng - thì sao? Các điều luật áp dụng cho phát minh “dụng cụ đời đầu” có áp dụng được cho “ca khúc đầu tiên”, “bộ phim đầu tiên” và “chương trình máy tính đầu tiên” không? Những thứ này chẳng phải bắt nguồn từ ý tưởng của những người khác và từ việc phát minh ra âm nhạc, nhạc cụ, nhiếp ảnh, máy tính và chương trình máy tính sao?

Nếu không có bằng sáng chế liệu chúng ta có được sống trong một thế giới hòa bình hơn, ít chiến tranh hơn, nhiều tinh thần cộng tác và ít tranh cãi hơn hay không?

*** “Quyền sở hữu đến từ sản xuất. Nó không đến từ việc khám phá” (Henry George)

*** “Trong lịch sử phát minh của loài người thường có việc các khám phá tương tự xảy ra cùng một lúc và hoàn toàn độc lập với nhau bởi những cá nhân hoàn toàn tách biệt về mặt không gian và điều kiện” (Ludwig von Mises)

-- Bối cảnh --

Ken: Đây là một vấn đề gây tranh cãi lành mạnh và tuyệt vời. Tôi sẵn sàng đón nhận tất cả các luận điểm khác nhau và rất sẵn lòng tìm kiếm giải pháp thị trường tự do.

Chương này được đưa vào sách phần lớn là để thách thức độc giả bằng những cách nhìn nhận mới về những cơ chế độc quyền của nhà nước mà về thực chất vi phạm đến tự do cá nhân. Nếu không có bản quyền hay bằng sáng chế nhà nước quản lý thì thông qua việc thực thi các điều luật về hợp đồng và làm hàng giả, vẫn đủ bảo đảm quyền lợi và phần thưởng xứng đáng cho người sáng chế.

George Selden là luật sư về bằng sáng chế đã mua bằng sáng chế về những chiếc xe không thắng ngựa (ô tô) và rồi đe dọa sẽ kiện bất cứ ai sản xuất xe không thắng ngựa mà không có giấy phép của ông ta. Cuối cùng, Henry Ford đã thách kiện và thua trong lần xử đầu nhưng cuối cùng lại thắng Selden ở phiên xử phúc thẩm.

Bằng sáng chế không bảo đảm lợi nhuận cho nhà sáng chế. Charles Goodyear đã khám phá ra lợi ích của cao su lưu hóa sau vô số thí nghiệm. Tuy nhiên, người ta xem những ý tưởng của ông là điên rồ và gạt bỏ chúng, đồng thời cố tình hủy hoại ông. Bằng sáng chế của Charles bị đem bán cho những kẻ khác và ông chết trong nghèo đói. Leonardo de Vinci đã chép lại rất nhiều các phát minh của mình theo cách khiến các nhà chức trách thời ấy chẳng thể nào đọc được.

*** “Con người hưởng lợi từ phát minh và lao động của những người khác. Khi họ cải tiến các phát minh này, họ nâng cao mức sống cho bản thân và cho những người còn lại. Ngăn cản điều này tức là ngăn cản việc tìm ra các giải pháp cải thiện cuộc sống” (Ludwig von Mises)

-- Tài liệu tham khảo --

Alan Burris có một mục trong Tự do nhập môn có đề xuất cách bảo vệ ý tưởng trong thị trường tự do. Một cuốn sách hay khác về bằng sáng chế trong truyền thông là cuốn Độc quyền (Monopoly) của Joseph Goulden. Cuốn sách này đưa ra các dẫn chứng về cách hệ thống pháp lý được những kẻ có quyền lực sử dụng để trục lợi từ bằng sáng chế ra sao.

Bài báo “Tự do Bản quyền” (Liberty On Copyrights) trong tờ The Agorist Quarterly, Mùa thu 1995, Wendy McElroy bàn về các mặt lợi hại của vấn đề này theo dòng tranh luận nhiều năm trong tờ tạp chí này.

Tài sản trí tuệ: http://www.iprnetwork.net .

Bài của Ken về đề tài này: “Thị trường mở cửa giàu ý tưởng là cơ chế lý tưởng nhất để đạt tới chân lý: rèn luyện trí óc” tại: http://starbulletin.com/2002/11/03/business/bizcol.html.

-- Libertarian International --

Sứ mệnh của Tổ chức Người tán thành Tự do Quốc tế. http://www.libertarian.to

Sứ mệnh của chúng tôi là liên kết các sáng kiến khác nhau để bảo vệ tự do cá nhân trên toàn thế giới. Bạn và tổ chức của bạn sẽ nhận được nhiều lợi ích, trong đó có các điều sau:

- Lợi ích từ các mối quan hệ quốc tế (châu Âu).

- Gửi/nhận các thông tin thú vị với nhân loại toàn cầu.

- Liên hệ Người Tán thành Tự do Quốc tế về thông tin/người diễn thuyết/thành viên tham gia cho các buổi gặp mặt và Hội nghị Quốc tế.

*

*                 *

CHƯƠNG 32: KIỆN TỤNG
- Gullible học một bài học về nghĩa vụ pháp lý

Thấy chỉ huy George tiến về phía cửa, tức thì những người khác đứng trong góc phòng cũng vội xách cặp lên và theo sát gót anh ta.

“Này Số Hai”, George nói, “anh giải thích cho ta nghe vấn đề nghĩa vụ pháp lý ấy lần nữa nhé?” Rõ ràng George muốn khoe cho Gullible thấy mấy tay luật sư của mình thông thạo đến đâu. Cả đám người thoăn thoắt sải bước dọc hành lang trong khi cánh tay George vẫn choàng qua cổ của cả Số Hai và Gullible.

“Ngài biết đấy”, Số Hai nói, “miếng sắt có thể bay khỏi que và đập vào người đứng gần đấy. Thế nên ta cần bảo vệ ngài và các nhà đầu tư khác.”

“Nếu miếng sắt đập vào ai đó thì phải bảo vệ ta ư? Ý ngươi là gì vậy?” George đáp, bồi thêm cho tay luật sư mấy câu hỏi nữa.

“Người bị thương có thể kiện ngài ra tòa, hòng buộc ngài trả cho các khoản thiệt hại - khoản thu nhập bị mất, chấn thương, chi phí pháp lý, .v..v. và .v..v.” Đám luật sư đi sau cố đi gần George, giẫm cả lên gót chân Gullible. Những kẻ khuỵu gối trong bọn phải vất vả lắm mới theo kịp, nhưng họ cố kìm nén sự uất ức và tự an ủi mình bằng cách nghĩ về bản thống kê thuế cuối năm.

“Kiện thì ta tàn đời mất!” George nói, và như chỉ vừa được cảnh báo trong khi mắt liếc xem phản ứng Gullible trên mặt. Số Hai tiếp tục. “Thế nên một ý tưởng mới hết sức mưu trí đã được Hội đồng lãnh chúa đưa vào thi hành để miễn trách cho ngài khỏi các thất thoát, mất mát của những kẻ khác.”

“Lại một ý tưởng mới à? Thế ai sở hữu thư sáng chế của cái đấy?” Gullible ngây thơ hỏi.

Số Hai nhướng một bên mày rồi lờ tịt câu hỏi của Gullible và nói tiếp. “Chúng ta điền vào các đơn này rồi bỏ mấy chữ 'TNCNHH' vào sau tên công ty của ngài.” Chân vẫn vừa thoăn thoắt bước, Số Hai vừa loay hoay mở nút một tập chứa tài liệu và lôi ra một xếp giấy. “Chuyện này làm tôi chợt nhớ ra, ngài Selden ạ, xin điền vào dòng ở cuối trang ấy.”

Gullible bị cuốn hút vào diễn biến trước mặt. “TNCNHH là gì?”, anh hỏi, chân luống cuống cố theo kịp bước.

“TNCNHH có nghĩa là ‘trách nhiệm cá nhân hữu hạn’.” Số Hai đáp. “Nếu ngài Selden đăng ký công ty thì có thua kiện cũng chỉ mất nhiều nhất là số tiền ngài ấy bỏ vào đầu tư. Phần tài sản còn lại sẽ không bị rơi vào tay các nạn nhân. Đấy là một loại bảo hiểm mà Hội đồng bán để thu thêm thuế. Vì Hội đồng giới hạn rủi ro thua lỗ tài chính nên sẽ có thêm nhiều người đầu tư vào công ty của chúng tôi. Và họ sẽ ít để ý đến việc chúng tôi làm hơn.”

“Trong trường hợp tệ nhất”, George tiếp lời, “chúng ta có thể đóng cửa công ty và phủi tay một cái là xong. Sau đấy ta lại mở một công ty khác dưới một cái tên khác. Khá thông minh đấy nhỉ?”

Ngay lúc ấy, George nhìn thấy một phụ nữ trẻ quyến rũ đi dọc hành lang. Cô ta có nhiều đường cong đến mức không nên trưng bày ra nơi công cộng. Trong lúc xoay người nhìn theo cô ta, George mất thăng bằng và ngã dúi dụi, những ngón tay được chải chuốt đập vào tường. “Ối!” Hắn kêu lên đau đớn, cánh tay, cẳng chân vung vẩy. Hắn gắng gượng đứng dậy khỏi sàn nhà, than đau ở tay và phần lưng dưới. Đám luật sư hốt hoảng xúm quanh, mắng mỏ nhau ầm ĩ. Một vài người nhặt nhạnh các thứ rơi ra khỏi túi George trong khi những kẻ khác cuống quýt chép và vẽ lại sơ đồ vụ việc.

“Tao sẽ kiện!” George rống lên, nắm chặt những ngón tay bị bầm giập, rướm máu trong chiếc khăn tay bằng lụa.

“Ta sẽ kiện thằng khốn ngu ngốc nào chịu trách nhiệm về cái sàn mấp mô này! Và cô, cô kia, ta sẽ gặp cô trước tòa vì cái tội làm ta mất tập trung!” Nhanh như chớp, một vài lên luật sư phóng đến bên cô gái để hỏi tên và địa chỉ. Sững người vì kinh ngạc, cô gái rít lên cao ngạo, “kiện ta ư? Ngươi có biết ta là ai không chứ?”

“Ta cóc quan tâm”, George nói, mắt trừng lên. “Càng lớn càng tốt. Ta sẽ kiện!”

Vừa run bắn người vừa cố gắng kìm cơn giận, cô nàng cự lại. “Ngươi chẳng thể kiện ta! Người yêu của ta, Carlo, chính là Carlo Ponzi đấy”, cô nàng nhắc lạì lần nữa để nhấn mạnh cái tên, “bảo rằng nhan sắc của ta giúp cho tất cả mọi người, rằng nó là tài sản công của toàn xã hội. Chính chàng tuyên bố vậy, chàng đã bảo vậy với ta đêm qua!” Bất giác, cô nàng thò tay vào túi tìm chiếc gương tay. Những gì mắt thấy rõ làm cô ta không hài lòng. Phấn mắt lem nhem. “Giờ thì nhìn xem ngươi đã làm gì với của công đây! Carlo nói tất cả mọi người đều nên trả tiền cho của công. Chàng luôn luôn ghi các khoản mua mỹ phẩm của ta vào mục chi tiêu cho việc công. Ngươi sẽ hối hận! Thuế của ngươi vì việc này mà sẽ bị tăng lên cho xem!” Cô ta nhét lại chiếc gương vào túi xách và ngúng nguẩy bỏ đi tìm phòng trang điểm.

Thấy cảm thông cho cô nàng, Gullible bèn hỏi. “Ngài sẽ kiện cô ấy thực ư? Sao có thể trách cô ấy được?”

George vờ như không nghe thấy Gullible nói và bò trên sàn nhà hòng tìm ra chỗ mấp mô làm bằng chứng về sự khinh suất của ai đó. Hắn dừng lại ở một vết lõm, la lớn. “Nguyên nhân đây rồi, Số Hai! Hãy tìm ra kẻ nào chịu trách nhiệm việc này. Ta sẽ tước việc làm và từng đồng của hắn. Và tên ả kia là gì?”

“George ơi, xin hãy bình tĩnh”, Số Hai nói. “Đây là nhân tình của Ponzi kia mà. Hãy quên việc ấy đi nếu ngài còn muốn hủy bỏ Luật Thợ đốn cây. Mặt khác, tòa nhà nay là tài sản của Cung điện. Nếu được các lãnh chúa chấp thuận, chúng ta có thể kiện những người nộp thuế.”

George cười toét và la lớn, “Số Hai, ngươi thật là thiên tài! Hãy ghi nó vào lịch cho Tweed. Dĩ nhiên là các lãnh chúa sẽ chẳng bận tâm nếu ta kiện Cung điện. Tiền đền bù có phải từ túi họ ra đâu. Có khi họ lại hưởng một phần số tiền ấy.” Cơn đau của George đang nhanh chóng dịu đi. “Vụ này sẽ cho ta cơ hội thọc tay vào những chiếc túi sâu nhất đây.”

“Ngài sẽ bảo các lãnh chúa đền bù cho vết thương của ngài ư?” Gullible hỏi.

“Không, anh ngốc ạ”, George vặc lại. “Các lãnh chúa là người có quyền TNCNHH tuyệt đối nhất. Không, họ sẽ bỏ đám người nộp thuế vô tội lên chiếc đĩa bạc mà dâng ta. Ta sẽ thu tiền đến chán chê mê mải!?

-- Suy ngẫm --

- Trách nhiệm pháp lý là gì?

- Giới hạn trách nhiệm pháp lý là một việc có đạo đức hay không?

- Người ta sẽ thay đổi cách hành xử ra sao khi được giới hạn trách nhiệm pháp lý?

- Tài sản/của công là gì và ai là người quyết định cái nào là tài sản công?

- “Tài sản công” có thể có hại cho xã hội hay không? Nhà nước có trợ cấp cho những người không làm mà hưởng hay không?

- Các vấn đề đạo đức liên quan?

-- Bình luận --

Cơ chế xét xử pháp lý, về nguyên tắc, có nhiệm vụ buộc cá nhân phải chịu trách nhiệm về các hành động gây hại đối với những người khác. Không may là luật pháp không phải bao giờ cũng vận hành theo cách ấy.

Điều hiển nhiên mà ai cũng biết là các mối quan hệ chính trị ảnh hưởng đến hệ thống pháp lý. Phải thực sự can đảm thì một người mới đám đưa một chính khách hay người thân chính khách đó ra tòa. Bạn có thể tưởng tượng được một cảnh sát giao thông lại dám chặn xe của một chính khách và đoàn tùy tùng của ông ta để đưa cho ông ta tờ biên lại phạt chăng! Ngay cả khi chính khách đó nhận tờ biên lai phạt thì ông ta cũng có tay trong để xóa sạch tên mình trong hồ sơ cảnh sát.

Càng lúc, luật pháp càng ngoảnh mặt làm ngơ trước trách nhiệm của cá nhân và để người ta nhận đền bù thiệt hại theo mức độ cảm thông hay các khái niệm về giá trị vật chất.

Một người phụ nữ gọi một cốc cà phê nóng tại McDonald. Khi nhận cốc, chị ta làm đổ cà phê lên đùi. Tòa yêu cầu McDonald trả chị ta 2 triệu đô vì cà phê quá nóng. Trong những vụ như vậy, người ta không thừa nhận trách nhiệm của cá nhân và cũng không khuyến khích họ phải chịu trách nhiệm cho hành động của chính mình. Thay vào đó, những thể chế được xem là có nhiều tiền sẽ bị móc túi. Những người muốn kiếm nhiều tiền có thể tìm cơ hội để kiện những kẻ họ nghĩ có khả năng chi trả. Các nạn nhân thường thấy nhất là các công ty lớn hay các cơ quan nhà nước. Khi kiện một doanh nghiệp vì các sự vụ nhỏ nhặt, người ta không nghĩ đến những tổn thất gây cho đám nhân viên, khách hàng hay các cổ đông của công ty. Tương tự, khi kiện nhà nước thì các viên chức nhà nước chẳng phải là những người sẽ móc tiền từ trong túi họ ra mà trả. Nhà nước trả tiền đền bù lấy từ túi của những người đóng thuế không liên quan. Những người kiện các sự vụ không đáng, về thực chất, chính là đang lấy tiền của những người nộp thuế như mình và các chính trị gia thì hoàn toàn, chẳng mất một cọng lông hay sợi tóc nào.

Mỗi người trong chúng ta đều phải chịu trách nhiệm cho những hành động của chính mình.

*** “Bởi ngươi đơn thân sở hữu cuộc sống của mình nên ngươi phải gánh lấy trách nhiệm về nó” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Bối cảnh --

“The Suit” (tên gốc của chương này là The Suit) là cách chơi chữ với từ “suit” - kiện tụng - là từ pháp lý cho hành vi kiện lên tòa án. Đồng thời, doanh nhân hay luật sư, như George Selden hay Số Hai, trong tiếng lóng Mỹ cũng được gọi là “suit” - dân mặc comple.

*** “Khi luật và hành pháp giữ một người nằm trong khuôn khổ giới hạn của công lý thì chúng chẳng tạo ra được gì ngoài tiêu cực. Chúng cưỡng ép anh ta tránh không làm tổn hại đến người khác. Chúng không chạm đến nhân cách, tự do hay tài sản của anh ta, mà bảo vệ tất cả những thứ này. Bản chất của chúng là có tính bảo vệ; chúng bảo vệ quyền lợi của tất cả mọi người như nhau” (Frederic Bastiat)

-- Tài liệu tham khảo --

Các cuốn sách bàn về vấn đề tự do và trách nhiệm pháp lý là Đạo đức học tự do (The Ethics Of Liberty) của Murray Rothbard và Tự do nhập môn của Alan Burris.

Tìm hiểu về Giải Stella để bất ngờ trước các vụ kiện tụng vô nghĩa trong đó có vụ “cà phê đổ đùi - coffee in her lap” tại: http://www.stellaawards.com.

Để xem các đoạn phim Trò đổ lỗi (The Blame Game) và Lòng tham (Greed), hãy xem John Stossel trong Lớp học: http://www.intheclasssroom.org.

Quỹ Palmer R. Chitester: http://www.prcfund.org.

*** “99% luật sư làm ô danh số còn lại”

--Tại sao những kẻ tồi tệ nhất lại ăn trên ngồi trốc?--

Năm 1947, Friedrich von Hayek nêu lên câu hỏi này. Trong khi diễn giải về kinh tế học, ông đã bỏ qua khía cạnh tâm lý học của những kẻ có tham vọng thâu tóm quyền lực vào tay mình. Không lâu sau đó, Ayn Rand chỉ ra rằng những người sản xuất nên chấm dứt vai trò là vật chủ cho những kẻ ăn bám, nhưng bà cũng đồng thời bỏ qua không xác định động cơ nắm quyền kiểm soát đằng sau nhu cầu sống ký sinh.

Có thể diễn giải tâm lý học của vấn đề này bằng cách vin vào chứng hoang tưởng tự đại của con người, thường bắt rễ trong các chứng nghiện bia rượu hay các chất kích thích khác. Stalin, Hitler, Mao Trạch Đông, Sadam Hussein và Kim Jong Il đều là những kẻ nghiện như vậy. Trùng hợp tình cờ ư? Không phải.

Đa số mọi người xem chứng nghiện rượu là “sự mất kiểm soát khi uống bia rượu”. Tuy nhiên, đây chỉ là một triệu chứng của chứng bệnh này trong những giai đoạn cuối. Đặc tính của giai đoạn đầu là phản ứng hóa học khác nhau trong não khiến người nghiện phát triển cách nhìn nhận thánh hóa bản thân. Hậu quả là cách hành xử trái luân thường đạo lý hay phạm tội, từ những việc tương đối vô hại (lăng mạ người khác hay ngoại tình liên tiếp) đến những hành vi phá hoại to lớn (giết người hàng loạt).

Hiểu về nghiện ngập là một điều rất quan trọng để bản thân từng người sống tốt, cả trên quy mô địa chính trị. Người nghiện có khả năng làm bất cứ điều gì. Những hành vi sai trái nhưng dường như vô hại có thể leo thang thành những tội ác kinh hoàng khi chứng nghiện được buông thả. Xác định tình trạng nghiện sớm có thể giảm thiểu tác động đến đời sống cá nhân cũng như sự nghiệp, và với cách giải quyết thích hợp, có thể ‘chữa lành’ người nghiện sớm hơn thông thường - có lẽ trước khi bi kịch kịp xảy ra.

Trong cuốn sách gần đây nhất của mình, Cách nhận ra người nghiện rượu ẩn: dùng các dấu hiệu hành xử để nhận ra chứng nghiện ngập trong các giai đoạn đầu (How to Spot Hidden Alcoholics: Using Behavioral Clues to Recognize Addiction in its Early Stages), tác giả chuyên viết về tự do và là chuyên gia về chứng nghiện ngập Doug Thorburn đã tái định nghĩa chứng nghiện rượu là một tình trạng rối loạn chức năng não khi chuyển hóa thành các hoạt động thực tiễn có thể dẫn đến các hành vi có tính phá hoại khôn lường. Hơn 70 dấu hiệu hành vi được đưa ra để bạn có thể tự bảo vệ mình khỏi các sai phạm do nghiện rượu và cho phép hiểu sâu hơn về lịch sử, thời sự và các nhu cầu tâm lý, những thứ vốn là động cơ thúc đẩy những kẻ đang nắm giữ quyền lực. Ông đồng thời miêu tả chi tiết những cách hữu hiệu nhất để đối phó với những người nghiện bạn gặp trong đời.

www.GaltPublishing.com

*

*                 *

CHƯƠNG 33: KẺ GIÁO ĐIỀU
- Một bác sĩ giải thích về sự sở hữu cuộc đời

Gullible theo chân đám tùy tùng của George ra khỏi Cung lãnh chúa để tìm người băng bó. Đối diện cung điện là một tòa nhà dài màu trắng sừng sững chiếm hầu hết toàn bộ khu nhà. Cả đám bước vào cánh cửa gần nhất. Đột nhiên, nhiều tiếng gào thét đau đớn phát ra từ một ô cửa sổ để mở ngay đoạn giữa khu nhà. Gullible vụt chạy trên vỉa hè đến bên ô cửa vừa kịp lúc các cánh cửa chuẩn bị đóng lại. Anh chộp lấy một cánh giữ lại.

“Tránh ra”, một người đàn bà trông bệ vệ và nghiêm nghị từ bên trong la lớn. Khuôn mặt đỏ gắt giận dữ của bà ta tương phản dữ dội với bộ đồng phục trắng toát.

“Có chuyện gì trong ấy?” Gullible gạn hỏi. “Sao lại có tiếng la hét?”

“Chẳng phải chuyện nhà anh. Thả tay ra!”

Gullible cố nắm chặt tay. “Chị cho tôi biết có chuyện gì thì tôi mới thả! Các người đang làm người nào đau đớn trong ấy!”

“Dĩ nhiên là chúng tôi làm người ta đau”, người phụ nữ đáp. “Không thì làm sao chữa bệnh cho họ? Tin tôi đi, tôi là bác sĩ.” Điều đó thì đúng, Gullible đã kịp thấy tên và chức vụ của mụ thêu trên đồng phục - Bác sĩ Abigail Flexner.

Gullible há hốc miệng. “Các người làm người khác đau để chữa bệnh cho người ta ư? Sao không để cho họ yên chứ?”

“Phải giết ma quỷ chứ. Nhiều lúc người bệnh đau đớn cũng phải chịu”, mụ bác sĩ kiên quyết bảo. Bực điên lên vì sự bướng bỉnh của Gullible, bà ta nhìn quanh tìm người giúp đối phó với chàng thanh niên cứng đầu. “Ối giời ơi thôi được rồi”, bà ta nhân nhượng. “Tôi sẽ chứng minh với anh là chúng tôi đang giúp người. Đi vòng qua cửa bên và tôi sẽ dẫn anh xem quanh một vòng.”

Gullible do dự rồi cuối cùng cũng buông tay khỏi cánh cửa chớp và men theo lối được chỉ. George và những kẻ khác đã bước qua cùng cánh cửa ấy nhưng Gullible chẳng thấy bóng dáng họ bên trong. Anh bước vào một căn phòng đầy người, đủ mọi lứa tuổi, đứng ngồi sát nhau dọc tường. Một số rên la ầm ĩ, giơ ra những cánh tay, cẳng chân quấn băng, buộc nẹp. Những kẻ khác hoặc càu nhàu hoặc bồn chồn đi lại, hoặc an ủi người thân. Nhiều người ngồi cạnh đống chiếu, gối và xoong chảo chất thành đống, dấu hiệu cho thấy họ ở đây đã lâu ngày. Gullible tự hỏi những người này, họ phải đợi bao lâu.

Bác sĩ Flexner mở một cánh cửa phía trong và ra dấu mời Gullible vào.

Đám người lập tức dừng mọi hoạt động và suỵt nhau khẽ lại. Những người trong phòng chằm chằm nhìn Gullible đầy ganh tỵ khi anh bước qua trước họ. Mụ bác sĩ dẫn anh vào một căn phòng không có cửa sổ, bên trong đầy bàn, đầy các tay thư ký bàn giấy và những chồng giấy cao đến tận trần. Mụ dắt anh đến một cánh cửa khác dẫn đến một khán đài sân khấu nhỏ, bao quanh là một ban công có ghế ngồi. Mùi hóa chất và mùi của sự thối rữa xộc vào các giác quan của Gullible.

Nhiều người xem dựa vào thanh lan can của ban công. Bên dưới, một vài người đàn ông và phụ nữ mặc đồ trắng, trông rõ là đám bác sĩ và y tá đang chụm lại hội chẩn chăm chú bên một bệnh nhân to lớn, thân bị buộc vào chiếc bàn thấp.

“Để chữa trị bệnh nhân này”, vị bác sĩ ủ rũ thầm thì, “các bác sĩ chính thống sẽ cắt mở mạch để lũ quỷ theo máu ra ngoài. Thi thoảng, chúng tôi sẽ đặt đĩa hút máu vào.” Mụ chỉ tay vào chiếc bàn bên cạnh bệnh nhân, bên trên là một dãy các loại dao, cưa, nến, và nhiều chai lọ với kích cỡ, hình dạng khác nhau. Trên cạnh một chiếc bát kim loại lớn là những con đĩa đầy nhớt cỡ bằng ngón tay cái nằm ngoe nguẩy. Gullible thấy bụng quặn lại.

“Nếu làm vậy không được, thì bác sĩ và y tá sẽ đầu độc lũ quỷ bằng hóa chất. Chúng tôi thích dùng thạch tín, antimon và hợp chất thủy ngân hơn. Chúng tôi đã đạt được những tiến bộ vĩ đại trong ngành y học! Hãy nhớ lấy lời tôi, một thế kỷ sau các thầy thuốc sẽ vẫn sửng sốt trước những thành tựu của chúng tôi.”

“Các chất độc ấy có gây chết người không?” Gullible hỏi. Anh nhớ đến ông chú của mình ở nhà, người bán những hợp chất hóa học như vậy để diệt chuột. Anh mơ hồ nhớ đã nghe những người cao tuổi kể về những chất nguy hiểm mà người ta dùng để chữa bệnh thời cổ xưa. Nhưng chẳng phải những kiểu chữa trị đó đã bị xóa bỏ từ lâu rồi sao?

“Chẳng thể nào khác được”, mụ quả quyết trả lời. “Cắt, hút ra và đầu độc chúng là cách chữa trị an toàn và hiệu quả duy nhất.”

“Thường tỉ lệ thành công là bao nhiêu?”

“Thành công trong việc diệt trừ ma quỷ thì một trăm phần trăm! Thêm vào đấy”, mặt mụ sáng bừng lên, “bệnh nhân của chúng tôi còn có tỷ lệ sống sót tuyệt diệu là hai mươi bảy phần trăm nữa nhé.”

Gullible trố mắt ra nhìn. Một trong các bác sĩ mổ toang bụng bệnh nhân, máu tuôn ra. “Anh ta bị bệnh gì?”

“Hỏng opsonin trong túi nucifom”, bác sĩ Flexner đáp. “Chắc chắn là vậy.”

“Chẳng lẽ không còn cách nào khác để chữa cho anh ấy sao?”

“Hừ!” Mụ khịt mũi. “Một số bảo là có đấy. Tạ ơn Chúa là những kẻ điên rồ ấy không có giấy phép hành nghề để chữa trị người khác. Chỉ chứng nhận chất lượng tay nghề bác sĩ để người ta chọn người chữa trị thôi là chưa đủ. Ta phải tống hết đám lang băm, những kẻ vờ chữa bệnh bằng các loại thuốc không được chứng nhận, các chế độ ăn uống ngớ nga ngớ ngẩn, rồi nào là bằng nấm mốc, bằng cây cỏ, kim châm, nắn bóp, cầu nguyện, không khí trong lành, thể dục và đôi khi, thậm chí là - có thể tưởng tượng được không chứ”, mụ gắt lên, “thậm chí là chữa bằng tiếng cười! Phải tống hết chúng ra khỏi vòng pháp luật. Bắt được rồi thì chúng tôi sẽ tống cổ bọn chúng vào sở thú và ném chìa khóa đi!”

“Những cách chữa trị ấy có khi nào hiệu quả không?” Gullible nhỏ nhẹ hỏi.

“Xì! Nếu có thì cũng chỉ là trùng hợp”, mụ đáp. Gullible để ý thấy gương mặt sưng phồng và húp híp của mụ. Chiếc mũi đỏ sưng tấy là thứ có màu sắc duy nhất trên làn da xám nhợt như màu trời một buổi đầy mây. Hơi thở của mụ có thể giết người chứ chẳng chơi.

“Nhưng nếu bệnh nhân chọn theo các phương pháp chữa bệnh ấy thì sao?” Gullible nói. “Mạng sống ấy là của ai chứ?”

“Chính xác đấy!” Mụ thốt lên. Rõ ràng là Gullible đã chạm đến đề tài yêu thích của mụ. Mụ bác sĩ kéo Gullible khỏi thanh lan can và bắt chéo hai tay trước ngực, đưa một tay lên sờ cằm. Mụ sôi nổi nói. “Mạng sống là của ai cơ chứ? Mấy kẻ bệnh tật ích kỉ này cứ nghĩ mạng sống ấy là của họ cơ đấy! Họ quên mất rằng mỗi mạng sống đều thuộc về tất cả mọi người. Tất cả chúng ta là một dòng giống liên tục truyền từ tổ tiên sang các đời sau, tất cả đều liên kết với toàn thể. Để tốt cho xã hội thì những người có chuyên môn, học hành tử tế phải giúp bệnh nhân tránh khỏi những kiểu kết luận hồ đồ đấy. Cứ thử tưởng tượng đi! Một số người bệnh còn muốn tự sát nữa cơ! Tốt hơn là chúng ta phải chuẩn bị sẵn sàng để quyết định thời điểm và cách thức chữa trị cho họ.”

Mụ dừng lại để nghĩ, rồi nói tiếp. “Hơn nữa, Hội đồng lãnh chúa đã rất hào phóng chi trả cho tất cả các dịch vụ y tế trên đảo. Những người lao động khỏe mạnh phải xếp hàng đóng thuế theo thứ tự năng lực cho Hội đồng đánh giá. Bệnh nhân phải xếp hàng đợi chữa bệnh theo thứ tự nhu cầu mà chúng tôi đánh giá. Hai hàng này phải phù hợp với nhau nên chúng tôi không thể để bệnh nhân sai phạm và làm tốn kém tiền của nhân dân được.”

Một tiếng rên đau đớn vang khắp phòng, máu lại tiếp tục phun vào chiếc chậu để trên sàn nhà. Các y tá chuyển tiếp lệnh. Bác sĩ giải phẫu nhận thêm y cụ và băng gạc. Nét lo phủ lên gương mặt bác sĩ trong lúc đứng cạnh Gullible. “Tôi có thể cảm thấy cơn đau của anh ấy”, mụ thì thào.

“Làm thế nào để được cấp giấy phép”, Gullible hỏi, “để có thể quyết định sự sinh tử của những người này?”

“Phải mất rất nhiều năm chuẩn bị. Anh phải theo học trường y chính thống, phải qua rất nhiều bài kiểm tra. Được sự cho phép ủy quyền của những người bạn của chúng tôi trong Hội đồng lãnh chúa, chúng tôi đã đóng cửa hai trường y ở Corrumpo để duy trì hệ thống tiêu chuẩn y tế chính thống nghiêm ngặt. Hội Bảo vệ Y đức Chính thống cấp giấp phép và bảo đảm các thầy thuốc có lương bổng tử tế xứng đáng với địa vị của mình.”

“Lương cao chứ?” Gullible hỏi.

“Chỉ nói đến đấy thôi.” Mụ bác sĩ nhìn anh sốt ruột và đẩy Gullible bước ra ngoài. Nhưng Gullible kiên nhẫn hỏi tiếp. “Làm thế nào để biết bác sĩ nào giỏi, bác sĩ nào không?”

“Làm gì có chuyện bác sĩ không giỏi”, mụ khẳng định. “Các bác sĩ có giấy phép thì đều giỏi như nhau. Dĩ nhiên là người ta đồn đại này nọ - làm sao mà không ngồi lê đôi mách rồi tán chuyện tốt xấu được chứ. Nhưng chúng tôi kiểm soát các bản báo cáo và bảo đảm rằng những lời đồn đại như thế là không có căn cứ.”

Nhanh như chớp, mụ đẩy anh ra cửa hậu và đóng sầm cửa, cài then đánh cạch.

-- Suy ngẫm --

- Cuộc sống của bạn thuộc về ai?

- Người nào phê chuẩn hay trả lương cho bác sĩ thì có quan trọng không?

- Cấp giấy phép và cấp chứng chỉ thì có khác gì nhau?

- Ai là người có quyền quyết định việc bạn có nên áp dụng một phương pháp chữa bệnh nhiều rủi ro hay không?

- Để có được một hệ thống y tế tốt, thông tin và sự cạnh tranh có quan trọng không?

- Ví dụ?

- Các vấn đề đạo đức?

-- Bình luận --

Trong thế kỉ 21 này, giới y học đang dần tránh xa khỏi cách nhìn hạn hẹp của phường, hội ngành y và đang khám phá cả các lĩnh vực y tế mới cũng như cổ xưa, và đã thu được các kết quả khả quan. Không may là các nhà chức trách quốc gia và quốc tế vẫn cổ vũ quan niệm cho rằng cuộc sống của dân chúng thuộc về nhà nước, và vì vậy chính phủ phải quyết định thay cho họ.

Chẳng phải mọi chuyện đang diễn ra theo cách ấy sao? Không. Các viên chức chính phủ đã ấn định “bất hợp pháp” cho nhiều nhóm thầy thuốc khác nhau không được tổ chức y tế chính thống phê chuẩn. Các thành viên có thế lực trong tổ chức phê chuẩn này mong giới hạn các lựa chọn và từ đó hướng dân chúng về phía những thầy thuốc là thành viên trong tổ chức của mình. Vì thế, họ đã dùng thế lực của mình để đạt được các điều luật ngăn cấm triết lý của những cách thực hành và tri thức y tế mà họ không chấp thuận.

Dân chúng có cần được bảo vệ khỏi các thầy thuốc lang băm không? Có, nhưng cách tốt nhất để bảo vệ họ là thông qua cạnh tranh và tự do chọn lựa, chứ không phải qua độc quyền và cưỡng ép từ những thầy thuốc tồi nhưng có thế lực về chính trị. Rốt cuộc, cho dù là ở bên trong hay ngoài ngành y chính thống, mỗi bên đều có các thầy thuốc trung thực và những thầy thuốc không trung thực.

Khi một bộ phận ngành y có độc quyền hơn các bộ phận ngành y khác, những người làm trong ngành y chính thống sẽ có ít động lực để sáng tạo hơn, và có nhiều khả năng giấu giếm những sai phạm của mình hơn. Có cạnh tranh có nghĩa là có nhiều động lực sáng tạo hơn để chứng minh những cách chữa trị hiệu quả và bộc lộ những sai sót của đối thủ cạnh tranh.

Mặc dù sự thực là một bệnh nhân bình thường không biết nhiều về các ngành nghề phức tạp đòi hỏi kỹ năng cao nhưng anh ta hay cô ta có thể tìm kiếm lời khuyên từ cơ quan chứng thực, những người sẽ nghiên cứu, điều tra cho họ. Nhưng quyết định cuối cùng vẫn phải thuộc về bệnh nhân, chứ không phải thuộc về nhà chính khách.

Nếu bệnh nhân quyết định sai thì sao? Có thể lắm. Tuy nhiên, các chính trị gia cũng sẽ có thể quyết định sai lầm, đặc biệt là khi họ không quan tâm đến mạng sống không phải của mình. Ngay cả khi bệnh nhân, hay người tư vấn quyết định cho họ, có quyết định không khôn ngoan thì đấy cũng là quyền quyết định của anh ta vì đấy là mạng sống, là cuộc đời của riêng anh ta.

Một người quyết định không khôn ngoan về sức khỏe của mình thì có trở thành gánh nặng xã hội hay không? Gánh nặng là chuyện chỉ xảy ra khi chính phủ buộc dân chúng phải trả chi phí y tế của những người khác. Nếu không bị ép buộc chi trả chi phí y tế thì các cá nhân phải: (1) tự chi trả chi phí của mình; hoặc (2) thuyết phục những người khác tình nguyện trả thông qua các tổ chức tương trợ, từ thiện hay bảo hiểm. Bằng cách nào trong hai cách này thì sự tình nguyện cũng sẽ mang lại động cơ lớn hơn để thúc đẩy người ta tự chịu trách nhiệm chăm sóc cho sức khỏe của mình.

Chi phí y tế quá cao nên người ta không thể tự chi trả chăng? Chi phí y tế cao là vì cơ chế độc quyền mà các chính trị gia đã trao vào tay của những nhà vận động y tế có thế lực hơn trăm năm nay. Con đường chắc chắn nhất để dẫn đến giảm chi phí y tế là thông qua cạnh tranh trên thị trường tự do. Như trước nay vẫn vậy, cạnh tranh làm giảm giá cả trong khi cải thiện cả về chất lượng dịch vụ và óc sáng kiến, cách tân.

*** “Tôi có thể có quyền tự do mua thứ thuốc tôi cần mặc dù nhà nước không phê chuẩn thứ thuốc đó không?” (Alan Burris)

*** “Có thể người ta chết vì các nhà cầm quyền ngăn không cho thuốc đến tay người bệnh hơn là chết vì các nhà cầm quyền phê chuẩn thuốc mới quá vội vàng” (trích từ báo Economist, 8 tháng Một, 1983)

-- Bối cảnh --

Hippocrates được biết đến như là cha đẻ của ngành y. Ông rất mong muốn được chia sẻ và trao đổi kiến thức với bất kỳ ai quan tâm đến y học. Trường y danh tiếng của ông thu hút rất nhiều thầy thuốc và sinh viên theo học có đóng phí. Việc trao đổi tri thức này giúp các nhận định và quan niệm mới được truyền bá rộng rãi.

Người ta thường cho Hippocrates là người viết Lời thề Hippocrates, nhưng lời tuyên thệ này được viết hai mươi năm sau khi ông qua đời. Chỉ sau khi ông mất một số thầy thuốc mới cảm thấy bị đe dọa bởi sự cạnh tranh giành bệnh nhân. Họ bèn quyết định lấy quyền lựa chọn khỏi tay bệnh nhân bằng cách nghĩ ra quy tắc hành nghề mà họ tuyên bố là dành cho mục đích bảo vệ bệnh nhân.

Mặc dù Lời thề Hippocrates có mang những tư tưởng bác ái nhưng nó lại kêu gọi các bác sĩ không kết giao với những thầy thuốc nằm ngoài cộng đồng bác sĩ đã được chính thức phê chuẩn. Người ta đã ranh mãnh đưa vào một đoạn như sau:

“... để truyền dạy cho người nghệ thuật này, nếu người có nguyện vọng học, không tính phí hay kèm theo yêu sách; và bằng giáo huấn, bài giảng và tất cả các hình thức hướng dẫn khác, tôi sẽ truyền đạt kiến thức của Nghệ thuật này cho những đứa con trai của tôi và của những người thầy của tôi và các môn đệ nằm trong khuôn khổ quy định thuận theo chuẩn tắc ngành y, và không ai khác ngoài họ ...”

Chẳng thể nào Hippocrates lại tán thành cách giới hạn trao đổi tri thức này.

Đây chính là hành động đầu tiên trong nhiều nỗ lực khác trong lịch sử nhằm giới hạn việc nghiên cứu và thực hành y học mà các phường hội bác sĩ ở Châu Âu là một ví dụ. Khi Châu Mỹ giành được độc lập khỏi tay Châu Âu, nó đã thoát khỏi hệ thống phường hội và thị trường của nó sau đó đã tạo ra số bác sĩ tính theo bình quân đầu người lớn gần gấp đôi bất kỳ quốc gia nào ở Châu Âu. Thật phúc đức cho người tiêu dùng, điều này kèm theo sự da dạng, sự đổi mới không ngừng và chi phí thấp trên toàn thị trường dịch vụ y tế. Đến đầu thế kỷ 20, Hiệp hội Y tế Mỹ đã trở thành một tổ chức có thế lực chính trị mạnh và lại bắt đầu bắt chước theo các phường hội y tế của châu Âu. Hiệp hội có khả năng đẩy các phương pháp chữa trị cạnh tranh khác ra ngoài vòng pháp luật, đóng cửa nhiều trường y, và giảm đáng kể số bác sĩ hành nghề bằng cách sử dụng cơ chế cấp giấy phép giới hạn. Chi phí dịch vụ y tế bắt đầu tăng vọt và các lựa chọn đến tay bệnh nhân bị giới hạn nghiêm trọng. Những người bệnh không có khả năng chi trả các khoản chi phí lớn này đành phải viện tới cách tự chữa trị tại nhà.

Các chính trị gia Canada thời hiện tại mệt mỏi với hệ thống y tế của nước mình đến nỗi họ đã tự lập ra một bệnh viện tư đặc biệt cho chính mình. Năm 1743, Bác sĩ Robert James đã xuất bản cuốn sách đề xuất cách dùng đỉa để hút máu bệnh nhân (mà cuốn tiểu thuyết Kiêu hãnh và Định kiến của Jane Austin đã mô tả). Francois Quesnay (1696 -1774) đã giới thiệu “laissez faire” - để mặc cho chuyện tự nhiên xảy đến - là cách chữa bệnh nên áp dụng và đã rất thành công với việc này. Sau đó, ông đã áp dụng cũng chính ý tưởng này, “laissez faire”, cho “sức khỏe” của nền kinh tế.

*** “Bởi cuộc sống của anh thuộc về anh nên anh phải chịu trách nhiệm với nó” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

*** “Bác sĩ gọi công việc của mình là ‘hành nghề’, đấy chẳng phải là một điều trái tai gai mắt sao?”

-- Tài liệu tham khảo --

Các tài liệu tham khảo tốt là cuốn sách của Goodman, Quyền lực người bệnh (Patient Power) và cuốn sách của Milton Friedman, Tự do chọn lựa.

Bác sĩ Mary Ruwart là nhà khoa học cấp cao tại một hãng dược phẩm lớn và là cựu Phó Giáo sư giải phẫu tại trường Đại học Y St. Louis. Cuốn sách của bà Hàn gắn Thế giới trong thời cạnh tranh có bàn về vấn đề phát triển dược phẩm. Có thể xem tại: http://www.ruwart.com/Pages/Home.

*

*                 *

CHƯƠNG 34: VÀ NGƯỢC LẠI
- Một viên cảnh sát lên lớp cho Gullible về vô đạo đức

Chẳng mấy chốc sau khi rời khỏi tòa nhà, Gullible đã suýt giẫm phải Mices đang nằm chờ bên ngoài với một con chuột chết nằm dưới chân. Liếc nhìn qua cái cảnh gớm ghiếc ấy, Gullible nghĩ, “ta có thể tưởng tượng được con chuột này ở đâu ra, Mices ạ. Cảm ơn nhưng mà không dám, cảm ơn.” Con mèo vằn vàng gãi cái tai rách, chẳng mấy bận tâm là Gullible đã từ chối miếng thịt ngon lành của nó.

Phía bên kia đường, Gullible nhìn thấy một phụ nữ trang điểm rất đậm, mặc một chiếc váy đầm đỏ rực bó sát người. Một người đàn ông bước qua, ả liền nhoẻn miệng cười và cố bắt chuyện. Cô ả chẳng có vẻ gì là đang van xin. Chẳng phải đâu, Gullible nghĩ bụng, ả đang cố bán cái gì đây. Bất thành với người kia, ả bèn đột ngột quay sang tìm khách hàng khác. Gullible tự nhủ chẳng biết Huân tước Ponzi có tuyên bố rằng người phụ nữ lòe loẹt này cũng là một tài sản công giá trị không nữa.

Và rồi, anh nhìn thấy một phụ nữ ăn mặc bốc lửa khác đang đi về phía mình. Cô này cũng mang màu son môi rực rỡ và mặc một chiếc áo cánh đen hở cổ nhấn mạnh vào khe ngực sâu hoắm. Chiếc váy ngắn để lộ cặp chân mềm mại không có dấu hiệu gì cho biết chủ nhân đã phải đi khuỵu gối bao giờ. Khi cô ả dừng chân và trâng tráo nhìn Gullible, anh lập tức ngừng thở. Cô ả chuẩn bị mở miệng nói thì một chiếc xe ngựa cảnh sát lăn bánh qua góc phố và dừng phắt lại ngay giữa hai người phụ nữ.

Một vài người đàn ông mặc y phục đen nhảy ra, tóm lấy cả hai người phụ nữ, vừa liếc nhìn một cách đểu cáng vừa nhéo vào người họ trong lúc lôi hai người phụ nữ đang gào thét và đá túi bụi vào xe. Đám cảnh sát đóng sập cửa lại, quất roi và cả bọn đi mất. Một tay trong đám cảnh sát đứng lại và ghi vào một cuốn sổ đen nhỏ rút từ trong túi.

“Xin mạn phép ngài”, Gullible nói. “Tôi muốn báo cáo về một vụ cướp.”

“Cái đấy không trực thuộc sở của tôi”, tay cảnh sát đáp, chẳng buồn rời mắt khỏi cuốn sổ.

Gullible đâm ra lúng túng. Liếc nhìn bảng tên dưới phù hiệu của người kia, anh hỏi. “Thế sở của anh là gì, thưa cảnh sát viên Stuart?”

“Vô đạo đức”, anh kia đáp.

“Xin lỗi anh nói gì kia?”

“Sở Vô đạo đức. Sở tôi lo đến các hành vi vô đạo đức.”

“Cướp bóc thì hẳn là vô đạo đức rồi.”

Không được người kia trả lời gì thêm, Gullible hỏi tiếp. “Cớ sao những người phụ nữ kia bị bắt vậy?”

Cảnh sát viên Stuart cuối cùng cũng nhấc mũi khỏi cuốn sổ và bắt gặp vẻ bối rối trên khuôn mặt của Gullible. “Anh nhìn quần áo của họ mà không đoán ra được sao? Hai con mụ ấy có tội là giúp nam giới thỏa mãn tình dục để đổi lấy tiền. Nếu họ cũng đổi chác lấy những thứ khác thì đã tốt hơn cho thân họ.”

“Đổi chác? Anh nói 'đổi chác' có nghĩa là gì?” Gullible hỏi, giờ chẳng còn bận tâm mấy về chuyện của mình mà càng lúc càng hiếu kỳ về hai người phụ nữ nọ.

“Ý tôi ấy à”, tay cảnh sát đáp, nhấn mạnh rành rọt từng từ một, “mấy con mụ ấy đáng lẽ ra nên tiêu khiển cho khách hàng của họ sau khi được người ta đãi ăn tối, uống rượu, dẫn đi khiêu vũ và mua cho cái vé nhà hát thay vì nhận tiền. Như vậy sẽ tốt hơn cho cả cộng đồng và hoàn toàn hợp pháp nữa.”

Câu trả lời của hắn càng khiến Gullible hoang mang hơn. “Có nghĩa là không bao giờ được dùng tiền để đổi lấy tình dục à?”

“Dĩ nhiên là vẫn có ngoại lệ chứ. Chẳng hạn như tiền có thể được dùng để trả cho tình dục nếu nó được quay phim lại và chiếu cho tất cả mọi người trong thị trấn. Thế thì lúc đó nó là một việc công, không phải là việc tư nữa và được pháp luật cho phép. Thay vì bị bắt thì những kẻ tham gia có khi lại còn trở nên nổi tiếng và kiếm bộn tiền từ đám khán giả nữa ấy chứ.”

“Thế thì việc dùng tiền mặt để trao đổi cho hoạt động tình dục cá nhân thì vô đạo đức ư?” Gullible hỏi.

“Đối với các loại giao dịch tiền mặt tư ấy mà, cũng có ngoại lệ chứ, nhất là khi đám đàn bà con gái ấy mặc áo quần đẹp hơn lũ đứng đường”, viên cảnh sát Stuart nói với vẻ khinh miệt. “Những thỏa thuận ngắn hạn, một giờ hay một đêm, thì là bất hợp pháp. Nhưng đối với những thỏa thuận dài hạn, cả đời giữa một đôi trai gái thì có thể dùng tiền mặt chứ. Trên thực tế là các bậc cha mẹ đôi khi còn khuyến khích con cái mình thực hiện những thỏa thuận kiểu ấy. Nhiều kẻ đeo đuổi danh vọng được người đời trọng vọng vì những kiểu sống như vậy. Những kiểu giao ước như vậy khi được tiến hành đúng cách sẽ mang lại những phương tiện chính đáng để ngưòi ta đạt được địa vị xã hội tốt hơn và cuộc sống đảm bảo hơn.”

Tay cảnh sát ghi chép đã xong bèn thò tay vào túi. Hắn rút ra một cái đá-cắm-trên-que và vài cái đinh. “Có thể giúp tôi một tay chứ?”

“Được thôi”, Gullible lúng túng đáp. Anh cố gắng dung hòa với những quy tắc đạo đức kỳ quái ở nơi này.

Cảnh sát viên Stuart xoay người bước đến một cửa tiệm gần đấy. Hắn cầm lấy một vài tấm bảng rời nằm chất đống trên vỉa hè và ra dấu cho Gullible. “Này, cầm đầu này lên hộ cái. Tôi cần phải đậy mấy tấm bảng lên cửa sổ cửa tiệm này.”

“Tại sao anh che bảng cửa tiệm này chứ?”

“Chỗ này đóng cửa rồi mà”, anh ta ậm ừ nói, miệng ngậm mấy cái đinh. “Chủ tiệm bị buộc tội bán ảnh đồi trụy và bị bỏ vào sở thú rồi.”

“Ảnh đồi trụy là gì vậy?” Gullible ngây thơ hỏi.

“Ờ, ảnh đen gì đấy chụp trò gì xấu xa, ghê tởm gì đấy.”

“Chủ tiệm là người làm cái trò ‘ghê tởm’ đó à?”

“Không, lão chỉ bán ảnh thôi.”

Gullible vắt óc nghĩ về việc này trong khi gã kia đóng xong tấm bảng cao nhất lên kín cửa. “Thế bán ảnh chụp một trò đồi bại thì sẽ khiến người ta chịu tội cho trò đồi bại ấy ư?”

Bấy giờ, viên cảnh sát buộc lòng phải ngừng tay và lý giải. “Ờ, hiểu theo một cách nhất định là vậy. Những người bán ảnh như vậy sẽ bị ghép vào tội truyền bá những trò như vậy. Người tiêu dùng dễ bị tác động lắm mà, anh biết đấy.”

Gullible đập lòng bàn tay vào trán. “Tôi hiểu rồi! Đây ắt hẳn từng là một tòa soạn báo. Các anh đã bắt các nhiếp ảnh gia của họ vì tội chụp ảnh chiến tranh và giết chóc! Nhưng báo chí có bị ghép vào tội truyền bá chiến tranh và giết chóc chỉ vì họ in và bán ảnh không?”

“Không, không đâu. Oái!” Viên cảnh sát la lên, lắc ngón tay cái bị đau và chửi rủa một tràng. Anh ta đóng trượt một cái đinh và thế là nhỡ đập thẳng vào ngón tay mình. Cảnh sát viên Stuart cảnh giác nhìn xung quanh xem thử có ai nghe mình chửi thề. Nhặt đồ nghề lên, anh ta nói tiếp. “Tội đồi bại là các hành vi tình dục ấy - chỉ có bọn bệnh hoạn mới làm trò đấy! Những người dân tử tế thì căm phẫn với hành vi như vậy. Mặt khác thì chiến tranh và giết chóc là những thứ mà cả người bình thường và kẻ bệnh hoạn đều thấy và nhúng tay vào làm cùng nhau. Thực ra thì ghi lại những chuyện như vậy còn mang lại cho họ giải thưởng báo chí nữa kìa.”

“Dân chúng căm ghét hoạt động tình dục sao?” Gullible hỏi.

Cảnh sát viên Stuart cáu bẳn đáp. “Dĩ nhiên rồi! Nếu có diễn ra thì bắt buộc phải diễn ra ở chốn riêng tư. Không được phô bày nơi công cộng. Tranh ảnh khỏa thân gì cũng đều bị cấm hết”.

“Tất cả tranh ảnh khỏa thân đều bị cấm à?” Gullible lặp lại.

“Đúng rồi”, cảnh sát viên Stuart nói, tay vẫn không ngừng bổ búa, “tuy nhiên những bức họa và điêu khoắc cổ thì cần phải có. Những hình ảnh khỏa thân kiểu ấy thì chúng tôi bắt người đóng thuế phải trả tiền để trưng bày nơi công cộng.”

Ngay sau khi tấm bảng cuối cùng đã được đóng chặt, viên cảnh sát nhặt hết dụng cụ lên và bỏ đi chỗ khác. Gullible nhìn xuống con mèo Mices. “Ta đoán chắc hắn ta quá bận với các tội đồi bại rồi, chẳng thể nào giải quyết giúp vụ cướp cỏn con của ta đâu.”

-- Suy ngẫm --

- Trong phần này, có ai bị thương hay tổn hại không?

- Đấy là những ai và tại sao?

- Về các hoạt động này, luật pháp có chứa nhiều mâu thuẫn không? Tại sao?

- Điểm khác nhau giữa không tán thành một lối cư xử và biến nó thành điều bất hợp pháp là gì?

- Nhà nước có nên kiểm soát đài phát thanh và truyền hình hay không? Hay giới báo chí nên làm việc đó?

- Các vấn đề đạo đức nào liên quan đến việc dùng quyền lực để cưỡng ép người khác?

*** “Nhà nước không được phép tạo ra hay áp đặt điều luật nào cản trở quyền của bất kỳ công dân nào được theo đuổi bất kỳ ngành nghề, công việc nào mà họ chọn lựa” (đề xuất của Rose và Milton Friedman)

-- Bình luận --

Một hành động chỉ nên bị xem là tội ác khi hành động đó làm tổn hại đến người khác. Nếu luật pháp tuyên bố một hành động là tội ác thì điều đó nên áp dụng cho tất cả mọi người.

Những tội ác không gây tổn hại cho ai được gọi là “tội ác không có nạn nhân”. Ở hầu hết các xã hội, đánh lên đầu một người là một tội ác. Tuy nhiên, đó là một tội không có nạn nhân nếu bạn chủ động đánh lên đầu mình. Nó cũng sẽ là tội không có nạn nhân nếu tôi cho hoặc bán cho bạn quyền đánh lên đầu tôi. Trong trường hợp như vậy, như trong một trận quyền anh chẳng hạn, không ai trong hai chúng ta (không phải người mua, cũng chẳng phải người bán) là nạn nhân không tán thành việc này.

Một trận đấu quyền Anh có thể làm nhiều người xem phát hoảng và thậm chí họ có thể xem nó là một hành động vô đạo đức. Nếu những khán giả đó đòi phải có luật cấm đấu quyền Anh thì những người tham gia, cả người mua lẫn người bán, đều được xem là hai bên tham gia bình đẳng như nhau.

Các quy định về hành vi đúng đắn trong tôn giáo khác với các điều luật của nhà nước. Quy định tôn giáo chỉ áp dụng đối với những người chọn thực hành tôn giáo đó. Các quy định tôn giáo này không nằm trong phạm vi của luật pháp nhà nước. Tuy nhiên, người ta thường có cảm giác rằng mô phạm đạo đức trong tôn giáo của họ nên được áp dụng cho tất cả các công dân trong nhà nước đó. Họ có hai cách để đạt được điều này: (1) bằng cách thuyết phục và (2) bằng vũ lực. Dùng nhà nước để áp đặt các giá trị tôn giáo lên người khác chính là vi phạm quyền được sống theo ý mình của các cá nhân. Nền tảng của tự do tôn giáo chính là cho phép tất cả mọi người được chọn 'người' chỉ đường đạo đức cho chính mình.

Chỉ có một nền tảng chính đáng cho luật nhà nước: ngăn không để dân chúng dùng bạo lực hay lường gạt nhau. Ngoài việc này ra, dân chúng nên được tự do lựa chọn kim chỉ nam đạo đức cho chính mình. Đây chính là nền tảng của tự do tôn giáo.

Những người tự nguyện thỏa mãn nhu cầu tình dục của nhau thì tức là không đang gây hại gì cho nhau. Vì thế, nhà nước không nên can thiệp vào quyết định của họ. Tuy nhiên, họ có thể được xem là vi phạm quy tắc đạo đức của một tôn giáo nào đấy, nhưng không phải là đã thực hiện một tội ác đối với nạn nhân nào. Trong trường hợp này, những người khác có thể chọn cách xua đuổi họ hoặc thuyết phục họ nghe theo mình, nhưng không ai có quyền cậy vào thế của nhà nước để cưỡng bức những người kia phải thay đổi cách hành xử.

Nếu người ta đồng ý quan hệ tình dục thì số tiền được trả có quyết định việc họ có đang phạm luật hay không? Quan hệ tình dục để đổi lấy một ổ bánh mì có phải là một tội hay không? Quan hệ tình dục để đổi lấy một bữa ăn ở một nhà hàng sang trọng có là một tội không? Trong mỗi trường hợp này, có phải cả người bán lẫn người mua đều bị bắt vì dính dáng đến mại dâm không?

Các cuộc nghiên cứu cho thấy cảnh sát đã dành nhiều thời gian, và một khoản ngân sách khổng lồ được rút từ thuế, để đối phó với tội mại dâm vốn là tội không có nạn nhân. Lượng tiền và thời gian này đáng lẽ có thể được dùng một cách hữu ích hơn để đối phó với những kẻ cưỡng dâm - khi có nạn nhân và trong trường hợp đó, là một tội ác thực sự.

*** “Bạn sở hữu cuộc đời bạn” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

*** “Nhà cải cách là kẻ khăng khăng cho rằng lương tri của hắn là người chỉ đường cho bạn”

*** “Đạo đức chủ nghĩa là nỗi sợ thường trực rằng ở đâu đó, ai đó đang hạnh phúc” (H. L. Mencken)

-- Tài liệu tham khảo --

Bảo vệ cho những điều không thể bảo vệ (Defending The Undefendable) của Walter Block không chỉ là một cuốn sách lý thú mà nó còn bàn luận về các khía cạnh kinh tế của những người, những điều “không thể chấp nhận được về mặt đạo đức”. Các trang web về đề tài này là trang của Lực lượng Đặc nhiệm Giáo dục và Bào chữa cho Người lao động Tình dục: http://www.sweat.org.za.

*

*                 *

CHƯƠNG 35: DÂU PHÊ (MERRYBERRIES)
- Gullible thoát khỏi một cái bẫy trong gang tấc

Trong lúc Gullible tự hỏi giờ mình sẽ đi đâu, một người phụ nữ phục phịch ăn vận lôi thôi thận trọng bước đến gần. Mái tóc nhờn bù xù của bà ta làm anh thấy rợn người. Bà ta toát ra mùi của một cái đầm lầy hôi thối. Mices phóng vụt đi chỗ khác. “Suỵt! Anh có muốn hạnh phúc không?”, bà ta sợ sệt hỏi. Gullible rùng mình kinh tởm. Bà ta uể oải lặp lại. “Có muốn hạnh phúc không?”

Sau khi nghe tay cảnh sát định nghĩa về sự vô đạo đức, Gullible bỗng chốc cảm thấy chẳng biết phải nói gì. Thế nhưng anh nghĩ người đàn bà gớm ghiếc này chẳng thể nào lại đi mời bán dâm. Thế là Gullible, vốn là chàng trai trung thực và biết điều, mới thành thực đáp rằng: “Ai chả muốn hạnh phúc?”

“Đi với ta”, người đàn bà đáp, tóm chặt lấy cánh tay anh. Bà ta dẫn anh vào một con ngỏ nhỏ, qua một cánh cửa tối và bẩn thỉu. Gullible nhớ lại vụ cướp và cố gắng trì hoãn trong khi phải nín thở để tránh mùi hôi thối của bà ta. Trước khi anh kịp phản đối thì bà ta đã đóng sập cửa sau lưng anh và khóa lại. Bà ta ra dấu cho Gullible ngồi vào bàn. Bà ta lôi từ trong túi ra một chiếc hộp nhỏ chứa đầy những điếu xì gà chắc nịch. Chọn lấy một điếu xong, bà ta cắn một đầu, lấy diêm châm đầu kia rồi rít một hơi dài đầy sảng khoái.

Gullible nhấp nhổm không yên trên ghế rồi hỏi. “Bà muốn gì?”

Người đàn bà phì ra một cụm khói lớn rồi nói cộc lốc. “Anh muốn dâu phê không?”

“Dâu phê là gì vậy?” Gullible hỏi.

Mắt bà ta nheo lại đầy nghi hoặc. “Anh không biết dâu phê là gì hử?”

“Không”, Gullible nói, toan đứng lên khỏi ghế, “mà tôi thực sự không nghĩ là mình có hứng thú đâu, cảm ơn bà”.

Người đàn bà bảo anh ngồi xuống, Gullible tần ngần tuân theo.

Rít xì gà bập bập và quan sát anh kỹ lưỡng, một lúc sau bà ta nói. “Nghe bảo này, anh chẳng phải người ở đây, đúng không?”

Gullible sửng ra, sợ bà ta cho rằng mình là một người mới đến mới. Nhưng trước khi anh kịp trả lời thì bà ta đã la to. “Báo động sai rồi! Ra đi nào Doobie.”

Một cánh cửa ngầm đột ngột mở ra từ sau chiếc gương cao và hẹp và một tay cảnh sát mặc đồng phục xồng xộc bước ra. “Khỏe không anh bạn?” tay cảnh sát hỏi, giơ tay cho Gullible bắt. “Tôi là Doobie và đây là Mary Jane cộng sự của tôi. Xin lỗi vì đã làm phiền anh nhưng chúng tôi là cảnh sát chìm đang tìm bọn buôn bán dâu phê.” Quay sang Mary Jane, anh ta nói tiếp, “Tôi đói rũ người ra rồi. Ta đền bù cho chàng trai trẻ này thứ gì uống đi nhỉ.”

Họ bắt đầu lôi ra từ những chiếc tủ trong phòng nào là hộp, gói, chai, lọ đủ kiểu đủ cỡ. Thức ăn! Gullible thở một hơi nhẹ nhõm, miệng đầy nước bọt trước cảnh cơ man nào là thức ăn. Hai người kia bắt đầu lục lọi ăn đống thực phẩm bày bừa bãi trên bàn. Đủ loại bánh - bánh mì tươi với bơ và mứt, phô mai cắt lát, các loại bánh chocolate, và nhiều món ngon mắt khác. Doobie tóm lấy một vốc bánh quy rồi lấy tay trét bơ và mứt dày cộm lên trên. “Vào cuộc đi chứ, anh bạn”, hắn ta ậm ừ nói với một mồm đầy thức ăn. Hắn vẫy tay về phía chiếc bàn, “không có tiệm cà phê nào tốt hơn cho Đội đặc nhiệm Dâu phê, phải không Mary Jane?” Người đàn bà chẳng làm gì được ngoài gật gật đầu, hai chiếc má phúng phình phồng lên vì những chiếc bánh chocolate độn đầy trong mồm.

Gullible với lấy một lát bánh mì và mứt rồi ăn ngấu nghiến. Tạm dừng để trò chuyện, anh lại hỏi. “Thế dâu phê là gì?”

Mary Jane rót một cốc cà phê rồi bỏ ba thìa đầy đường vào trong. Vừa hòa kem đặc vào cốc, bà ta vừa đáp, “cậu thực sự không biết ư? À, dâu phê là một thứ trái cây bất hợp pháp. Nếu lúc nãy cậu đòi mua dâu phê của tôi thì cậu đã vào sở thú ngồi một hai chục năm gì đấy rồi.”

Gullible nuốt đánh ực vang cả phòng. Suýt chút nữa anh đã vào sở thú ngồi rồi đấy! Trong một tích tắc, Mary Jane và Doobie nhìn thấy vẻ mặt anh, cả hai phá lên cười.

“Dâu phê thì có gì tệ đến mức ấy?” Gullible hỏi. “Nó làm người ta bị ốm à? Hay khiến họ trở nên hung dữ?”

“Còn tệ hơn thế”, Doobie vừa đáp vừa lấy ống tay áo chùi mứt và bơ dây ra trên má. “Dâu phê làm người ta thấy hạnh phúc. Thế là họ ngồi im và mê đi.”

“Thật đáng tởm”, Mary chêm vào trong lúc tay châm một điếu xì gà dày và dài rồi đưa cho Doobie. Với lấy một chiếc bánh quy bơ và quết nhiều lớp phô mai kem lên trên, bà ta lẩm bẩm. “Đấy là một kiểu trốn tránh thực tại ấy mà.”

“Đúng đấy”, Doobie nói, vừa tháo bớt đai súng cho thoải mái vừa lúng búng nói qua đống bánh quy chật ních trong mồm. Gullible chưa từng thấy ai nhét thức ăn vào mồm nhanh như hắn. “Giới trẻ ngày nay chẳng chịu trách nhiệm cho cuộc sống của chúng. Thế là khi chúng tìm cách trốn tránh bằng đám dâu phê ấy, chúng tớ phải mang chúng nó về lại với thực tế. Chúng tớ bắt chúng nó và nhốt vào tù.”

“Vào tù thì tốt hơn cho họ à?” Gullible vừa hỏi vừa rón rén đưa cho Doobie một chiếc khăn tay.

“Dĩ nhiên rồi”, Mary Jane đáp. “Doobie, làm li whisky nhé?” Doobie toét miệng cười rồi đẩy một chiếc ly lem luốc mỡ về phía người đàn bà. Bà ta rót một chất lỏng màu nâu từ một chiếc bình không dán nhãn đến đầy miệng ly. Quay lại với câu hỏi ban đầu của Gullible, bà ta đáp, “cậu biết đấy, dâu phê gây nghiện mà.”

“Ý chị là sao?”

“Có nghĩa là lúc nào cậu cũng ăn nữa, ăn nữa. Cậu có cảm giác là mình phải ăn nó thì mới tiếp tục sống được ấy.”

Gullible ngẫm nghĩ về điều này. “Ý chị là như thức ăn ấy hả?” Anh hỏi, giọng gần như bị át hoàn toàn bởi tiếng ợ hơi ầm ĩ của Doobie.

Doobie khùng khục cười vui thích sau khi nốc cạn li rượu thứ hai và rít dài một hơi xì gà. “Không, không. Dâu phê không có giá trị dinh dưỡng gì mà thậm chí còn có hại cho sức khỏe ấy chứ. Đưa cho tôi cái gạt tàn nào, Mary Jane?”

“Và vì dâu phê gây hại cho sức khỏe”, Mary Jane nói, tay cầm một que kẹo khuấy cà phê, “nên tất cả chúng ta sẽ phải trả tiền chữa bệnh cho cái lũ ăn hại ấy bất kể những thói quen và cách sống của chúng ngu xuẩn đến đâu. Những kẻ ăn dâu phê vô độ sẽ là gánh nặng cho tất cả chúng ta.”

Gullible thốt lên, “nếu họ tự làm hại mình thì tại sao ta phải trả tiền vì sự ngu ngốc của họ chứ?”

“Đấy là điều nhân đạo duy nhất ta có thể làm cậu ạ”, Doobie, giờ đã ngà ngà, đáp. Hắn vung vẩy tay trong không khí theo từng suy nghĩ chợt hiện ra trong đầu. “Chúng ta giải quyết các vấn đề con người. Các lãnh chúa phải chi tiền cho rất nhiều chuyện, cậu biết đấy, như lương cho chúng tớ rồi mấy cái sở thú to đùng ấy nữa. Và đừng có mà quên là năm ngoái Hội đồng Huân tước phải giúp đám nông dân trồng đường và thuốc lá sống sót qua cái năm tai ương đấy còn gì. Phải cho dân ăn chứ, cậu không biết sao? Thuế giúp giải quyết mấy cái chuyện ấy và còn nhiều cái khác. Thuế chăm sóc cho những kẻ đổ bệnh đấy. Đấy là một việc đúng đắn, một việc văn minh. Đưa chai whisky sang đây nào, Mary Jane.”

Mary Jane đưa cái chai cho hắn và gật đầu tán thành. Bà ta lôi một điếu xì gà mới ra khỏi bao rồi lấy đầu điếu cũ chấm vào điếu mới. Doobie đang cao hứng. “Vì ta phải giúp tất cả mọi người nên chúng ta phải kiểm soát những gì tất cả bọn họ nhúng tay đến.”

“Chúng ta á?” Gullible hỏi.

“Ế!” Doobie ợ ầm lên. “Xin mạn phép!” Hắn lôi một lọ thuốc ra khỏi túi áo. “Tôi nói 'chúng ta' chẳng có nghĩa là riêng tôi và anh đâu. Ý tôi là các lãnh chúa giúp ta quyết định như thế nào là tốt và ai phải trả tiền cho những cách hành xử không tốt. Sự thực ấy là chi cho những hành vi xấu là một hành vi tốt. Nói vậy có đúng không, Mary Jane? Tóm lại ấy là các lãnh chúa không hề sai khi quyết định những chuyện như vậy, không sai lầm như chúng ta đâu.”

Doobie dừng nói để nốc vài viên thuốc nhỏ màu đỏ. Giọng hắn bắt đầu nhừa nhựa. “Nói về họ mà tôi luôn dùng từ ‘chúng ta’ buồn cười nhỉ. Mary Jane, chị muốn vài viên để an thần không?”

“Cảm ơn cậu nhưng thôi, cảm ơn”, bà ta ngọt ngào đáp. Mary Jane đẩy một chiếc hộp kim loại xinh xắn về phía Doobie, nói tiếp. “Mấy viên an thần hồng hồng xinh xinh của tôi có tác dụng nhanh hơn nhiều. Không có cà phê và một viên này thì hầu như sáng chẳng tỉnh nổi. Đây, nếu thích thì thử một viên đi. Loại thuốc đã qua thử nghiệm mới nhất đấy.”

Gullible nghĩ về những chính khách mà anh đã gặp cho tới lúc này. “Các lãnh chúa đủ thông thái để làm gương cư xử cho dân chúng ư?”

“Thì phải có ai đó làm chuyện ấy chứ!” Doobie rống lên, người lắc lư trên ghế. Anh ta tu thêm một ngụm whisky nữa để trôi hết đống bánh ngọt và mấy viên thuốc hồng xuống cổ, rồi lườm lườm nhìn Gullible. “Nếu người ta không cư xử cho đúng thì chúng tớ đương nhiên là phải dạy cho lũ không ra hồn ấy biết thế nào là trách nhiệm, một khi mà chúng vào sở thú ấy!” Doobie bắt đầu nài những người khác uống cùng.

“Không, cảm ơn anh”, Gullible nói. “Trách nhiệm, ý anh là gì?”

Mary Jane dịch người sang để rót chút whisky vào cà phê rồi lại bỏ thêm đường và kem vào. “Tôi chả biết làm sao ... hèm, Doobie, cậu giải thích đi.”

“ A hừm... để tôi xem nào.” Doobie ngửa ghế ra sau, mồm bập vào điếu xì gà. Đáng nhẽ anh ta cũng có thể trông có vẻ khôn ngoan đấy, chỉ có điều suýt nữa thì ngã chỏng vó. Tìm lại thế thăng bằng, anh ta nói. “Có trách nhiệm nghĩa là phải chấp nhận mọi hậu quả do hành vi của mình gây ra. Đúng rồi, là vậy đấy! Đấy là cách duy nhất để trưởng thành, à đấy, để học hỏi.” Khói thuốc quanh người Doobie đặc lại vì anh ta rít nhanh hơn trong khi cố nghĩ long cả óc về trách nhiệm.

“Không, chả phải”, Mary Jane cắt ngang. “Như vậy là quá vị kỉ. Trách nhiệm có nghĩa là phải để mắt đến những kẻ khác. Các cậu biết đấy. Khi ta ngăn không để họ bị tổn thương, khi ta bảo vệ họ khỏi bản thân họ.”

Gullible hỏi. “Thế cái nào thì vị kỉ hơn? Chăm sóc cho bản thân hay trông nom người khác?”

“Chỉ có một cách tìm ra đầu đuôi việc này”, Doohie tuyên bố. Hắn đứng phắt dậy làm chiếc ghế đổ ra sàn. “Ta hãy mang anh chàng này đến Đại Diễn giả. Nếu có ai có thể giải thích được trách nhiệm là gì thì chỉ có ông ấy!”

-- Suy ngẫm --

- Ta có thể làm những việc có hại cho sức khỏe hay những việc rủi ro không?

- Người ta có nên bị buộc phải trả tiền vì sai lầm của những kẻ khác không?

- Khi nào thì con người học, hay không học, từ những sai lầm của chính mình?

- Các viên chức nhà nước có hiểu biết hơn dân chúng không?

- Ví dụ?

- Tại sao nhiều chính phủ vẫn cho bia rượu là hợp pháp nhưng ma túy là bất hợp pháp?

- Các vấn đề đạo đức là gì?

*** “Càng nhiều nghiêm cấm, càng ít người đức hạnh, cố ép người ta sống đạo đức đi rồi anh chỉ đặt nền móng cho nhiều tật xấu” (Lão Tử, Đạo đức kinh)

-- Bình luận --

Các chính phủ thường đối đãi với người dân như thể họ không đủ chín chắn để tự quản lý cuộc sống của mình. Các chính trị gia quyết định điều gì là tốt cho công dân và điều gì là không. Họ mù quáng tin rằng các nhận định của mình thực sự ưu việt, và vì thế cứ thông qua hết đạo luật này đến đạo luật khác mà không để tâm đến sự nhất quán.

Các chính phủ hứa hẹn sẽ mang đến nước sạch, họ buộc chúng ta phải uống nước có fluoride. Họ bảo rằng cờ bạc là xấu, nhưng nếu chơi tại các sòng bạc hay sân đua ngựa của nhà nước hay được nhà nước cấp giấy phép thì không sao. Chính phủ ngăn không cho chúng ta hút ma túy, nhưng lại khuyến khích ta uống rượu bằng cách dùng tiền thuế để tài trợ cho các nông trại nho.

Điều kỳ quặc là cần sa vốn làm người ta ngồi yên trong khi rượu bia thì thường làm người ta trở nên hung hăng. Có một sự thực là những người lính trong những căn cứ quân sự thường được cung cấp rượu và thuốc lá giá rẻ. Và trong khi người dân đang trở nên phát bệnh với việc chính phủ đi trợ cấp cho thuốc lá và rượu bia thì họ, những người đóng thuế, vẫn phải trả tiền cho các dịch vụ y tế điều trị cho những người nghiện rượu và thuốc lá.

Nếu rượu và những thức uống có cồn sinh lợi, tạo ra nhiều việc làm, và nâng cao mức sống của cả cộng đồng thì chắc chắn là các loại thuốc là chứa cần sa, các loại kem và mỹ phẩm cũng có hiệu quả tài chính tương tự như thế. Việc cấm sử dụng cần sa làm cho hàng ngàn người vốn không gây nguy hại cho ai bị bắt vào tù trên khắp thế giới. Điều này tạo ra một gánh nặng tài chính cho nền kinh tế khi mà những tù nhân này, dù là không tạo ra sản phẩm gì cho xã hội, vẫn được tất cả những người khác chu cấp cơm ăn áo mặc. Đó là chưa kể sau khi những người sử dụng cần sa này ra tù, họ trở nên nguy hiểm hơn vì đã học được bài học về việc sử dụng bạo lực.

Các chính phủ nói rằng họ luôn tạo ra những cơ hội việc làm. Chắc chắn là việc cho phép trồng cây cần sa và sản xuất những sản phẩm từ chúng có thể giúp tăng số việc làm, từ đó làm tăng mức sống của người dân. Ở những nước cho phép nghiên cứu các ứng dụng của cần sa, kết quả nghiên cứu cho thấy cần sa rất hữu hiệu trong điều trị tăng nhãn áp, giảm đau và nôn mửa khi điều trị ung thư.

Vì thế, thay vì chính phủ đi giúp đỡ những người nghèo và bệnh, và cho phép mọi người được thư giãn một cách yên tĩnh ở trong nhà miễn là không làm phiền đến người khác, thì những chính trị gia lại tạo ra những nạn nhân bằng cách ném những người vô tội vào tù và áp lên họ một tội ác còn nghiêm trọng hơn.

Tất cả thời gian và tiền bạc được dành để kiểm soát và quản lý việc sử dụng cần sa có thể được sử dụng một hữu ích hơn khi được dùng để đối phó với các tội ác thật sự.

*** “Luật pháp tốt sẽ khiến cho việc làm điều tốt dễ dàng hơn và làm điều xấu khó khăn hơn” (William E. Gladstone)

*** “Người ta sẽ nhận ra đây là một sự tị hiềm bất công và ngu xuẩn khi tước mất quyền tự do tự nhiên của một người chỉ vì giả định anh ta có thể lạm dụng quyền đó” (Oliver Cromwell, 1599-1658)

-- Bối cảnh --

Canada đã sửa đổi luật cấm cần sa vào năm 1999. Những người bị ung thư trong biên giới nước Mỹ thường hay chạy sang Canada để sử dụng liệu pháp này từ các bác sĩ Canada. Công dân Canada cũng có thể tiết kiệm chi phí bằng cách tự trồng cần sa.

Luật pháp ở Bỉ cũng cho phép người trên 18 tuổi sử dụng cần sa, miễn là họ không gây phiền đến người khac.

Trong nhiều năm, các bác sĩ ở Hà Lan đã kê đơn cần sa cho những bệnh nhân ung thư, để giúp họ ăn ngon, chống lại cơn đau và nôn mửa. Các bệnh nhân thường mua cần sa công khai ở một trong hàng trăm “quán cà phê kiểu Hà Lan”. Hiện tại, luật pháp Hà Lan đã cho phép các hiệu thuốc bán cần sa theo đơn. Bộ Y tế Hà Lan nói là họ đang tính sẽ chuẩn hóa cần sa y tế và khuyến khích nghiên cứu phát triển cần sa cho mục đích y tế. Chính phủ Hà Lan còn dự định sẽ cấp giấy phép cho một số người để họ trồng cần sa cung cấp cho các hiệu thuốc..

Mary Jane là từ thông dụng để chỉ tài mà (một tên khác của cần sa - marijuana) ở Mỹ và “doobie” là một loại thuốc lá cuốn cần sa.

-- Tài liệu tham khảo --

Trong cuốn Hàn gắn thế giới của chúng ta của Mary Ruward, chương “Đối phó với cái chết” có những số liệu thú vị về dược phẩm, về lựa chọn và sự áp đặt.

Một cuốn sách xuất sắc khác bàn về tự do là Bàn về Nghĩa vụ bất tuân dân sự của Henry David Thoreau. Một trong những hành vi bất tuân dân sự của ông là chịu vào tù thay vì phải đóng một khoản thuế mà ông cho là ủng hộ chiến tranh với Mexico và ủng hộ việc thi hành chế độ nô lệ trang trại. Ngày nay, sẽ có bao nhiêu người cứ vậy mà đóng thuế thay vì chấp nhận nguy cơ vào tù để phản đối những hoạt động vô đạo đức của chính phủ?

Cuốn sách của Doug Thorburn, Những cơn say, Ma túy & Nợ nần: Cách nhận ra người nghiện và tránh bị lợi dụng tài chính, diễn giải cách những người nghiện lợi dụng lương lâm và tài sản của những người quan tâm chăm sóc họ.

Website của Mark Emery ủng hộ chấm dứt việc cấm cần sa: http://www.emeryseeds.com.

Để xem về các tổ chức ủng hộ cải cách chính sách quản lý dược phẩm, ghé trang: http://www.dpfhi.org/brochure.

Những độc giả đủ may mắn để sống dưới các chính phủ cho phép kết nối Internet với mức chi phí thấp sẽ thích Bài hát mừng chiến tranh dược phẩm, một bộ truyện tranh của Susan Wells và Scott Bieser, tại trang: http://www.adrugwarcarol.com.

*** “Bạn chọn mục tiêu cho chính mình dựa trên những giá trị của chính mình” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

*** “Bất kỳ ai là bạn của tự do... ắt hẳn cũng thấy kinh tởm trước viễn cảnh nước Mỹ bị biến thành một trại lính vũ trang, các nhà tù chen chúc đầy những người dùng ma túy tiêu khiển và một quân đội đầy những kẻ áp bức được trao quyền để xâm phạm tự do của dân chúng dựa trên những chứng cứ mong manh” (Milton Friedman, nhà kinh tế thị trường tự do giành giải Nobel, Wall Street Journal, 7 tháng Chín, 1989)

*

*                 *

CHƯƠNG 36: ĐẠI DIỄN GIẢ
- Một nhà lãnh đạo đáng kính giải thích về cơn ác mộng của tự do và đạo đức

Những chiếc bóng đổ dài vào chiều muộn. Gullible và hai người bạn mới quen, Mary Jane và Doobie bước ra từ con ngõ nhỏ. Lúc họ đến một công viên um tùm cỏ, từ góc nào đấy trên phố, Mices chạy lại đi cùng Gullible. Người từ mọi hướng đổ vào công viên, một số đi thẳng, một số đi khuỵu gối, tất cả cùng tụ tập quanh một gò đất ở giữa công viên.

“Tốt lắm”, Mary Jane nói, “ta đến sớm. Chẳng mấy chốc chỗ này sẽ đông nghẹt những tín đồ đến để nghe chân lý của Đại Diễn giả. Tất cả mọi thắc mắc của anh sẽ được giải đáp hết.” Họ ngồi xuống ụ cỏ. No ứ hự vì thức ăn và whisky, Doobie tức thì nằm ngửa ra đánh một giấc. Mary Jane chợt im lặng. Nhiều gia đình tìm chỗ ngồi dưới các bóng cây. Tất cả đều háo hức trông ngóng.

Gullible trộm nghe thấy người đàn ông ngồi sau lưng mình nói. “Thật tuyệt! Tớ chẳng nghĩ hôm nay Đại Diễn giả lại đến đây.”

Kẻ đi cùng đáp. “Chẳng ai nghĩ Đại Diễn giả sẽ đến, các quan điểm chính yếu của ngài là ...”

Ngay lúc đó, một dáng người cao lớn dữ tợn, mặc đồ đen từ đầu xuống chân sải bước nhanh vào giữa đám đông. Mắt ông ta chầm chậm lướt qua những gương mặt đang chăm chăm ngước nhìn mình. Tiếng xì xào ngừng bặt và tất cả đều im phăng phắc.

Giọng nói thô cứng của ông ta dường như trỗi lên từ lòng đất và chạy dọc xuyên khắp người Gullible. “Hòa bình là chiến tranh! Tri thức là sự ngu muội! Tự do là nô lệ!”

Gullible liếc nhìn quanh đám đông im như thóc. Đại Diễn giả đã mê hoặc cả đám đông. Nhưng chàng Gullible trẻ tuổi thì buột miệng. “Tại sao ngài nói tự do là nô lệ chứ?”

Sửng sốt bởi sự táo tợn của Gullible, Mary Jane thì thào mắng. “Tôi bảo các câu hỏi của cậu sẽ được giải đáp - chứ có bảo cậu hỏi ông ấy đâu.”

Đại Diễn giả phóng cái nhìn sắc lẻm về phía chàng thanh niên vừa chất vấn. Trước nay chưa từng có ai dám cả gan chất vấn ông ta. Ngọn gió xì xào trong tán lá là âm thanh duy nhất trong công viên. Thế rồi Đại Diễn giả gào lên, nửa hướng đến Gullible, nửa hướng về đám đông trước mặt. “Tự do chính là gánh nặng lớn lao nhất mà loài người mang trên vai”. Vừa lấy hết sức gào, ông ta vừa giơ cánh tay và cổ tay lên đầu. “Tự do là xiềng xích nặng nề nhất!”

“Tại sao cơ chứ?” Gullible vẫn nài hỏi, cuối cùng trong anh cũng trỗi lên sự can đảm của một kẻ ngoài cuộc không quá lo sợ những người khác nghĩ gì về mình.

Đại Diễn giả bước thẳng đến trước mặt Gullible và nghiêm nghị nói. “Tự do là một sức nặng khổng lồ trên vai con người, đàn ông hay phụ nữ, bởi nó đòi hỏi phải dùng đến lý trí và ý chí.”

Rống lên một tiếng kinh hoàng và đau đớn, Đại Diễn giả cất giọng cảnh báo. “Tự do ý chí sẽ bắt các ngươi phải hoàn toàn chịu trách nhiệm cho hành động của chính mình!”

Đám đông rùng mình trước những lời của lão. Một vài người lấy tay bịt tai lại kinh hãi.

“Ngài nói ‘chịu trách nhiệm’ có nghĩa là sao?” Gullible hỏi, giọng không nao núng.

Đại Diễn giả lùi một bước, mặt ông ta dịu lại, toát lên vẻ thân ái. Ông ta với tay xuống bứt một thân cây con mọc gần chân. “Hỡi các anh, các chị, các em yêu quý của ta, các ngươi có thể không nhận ra những mối hiểm nguy của những điều ta nói. Hãy nhắm mắt lại và mường tượng ra cuộc sống của cái cây bé nhỏ này.” Giọng ông ta mềm đi, ve vuốt đám đông.

Tất cả mọi người, trừ Gullible, nhắm chặt mắt và tập trung tưởng tượng. Đại Diễn giả bắt đầu phác họa ra bức tranh một cách đầy mê hoặc. “Cái cây bé xíu này chẳng là gì ngoài một mảnh nhỏ nhoi tách ra từ một bụi cây, rễ cắm bên dưới, thân đứng trên đất. Nó không chịu trách nhiệm cho những hành động của mình. Tất cả những gì nó làm đều đã được tiền định. A, sự sung sướng của một cây bụi nhỏ!”

“Bây giờ, bà con quý mến, hãy tưởng tượng đến một con vật. Một con chuột bé tí, đáng yêu, bắng nhắng chạy quanh tìm thức ăn giữa những đám cây. Sinh vật lông lá này không chịu trách nhiệm cho những hành động của nó. Tất cả những gì một con chuột làm đều đã được tạo hóa tiền định. Ái chà, tạo hóa. Một con thú hạnh phúc! Thực vật cũng không mà muông thú cũng không phải chịu gánh ý chí vì cả hai đều không phải đối diện với việc phải lựa chọn. Vì thế, chúng chẳng thể nào chọn sai.”

Một vài người thì thầm. “Đúng vậy, Đại Diễn giả, phải lắm, phải lắm, chính là vậy đấy.”

Đại Diễn giả đầy sức lôi cuốn này bấy giờ mới đứng thẳng dậy, đột nhiên cao hơn hẳn, và nói tiếp. “Hãy mở mắt ra và nhìn xung quanh các ngươi! Ta cho các ngươi biết, một con người khi đứng trước những đánh giá và lựa chọn thì hoàn toàn có thể sai lầm! Việc đánh giá và lựa chọn sai có thể làm hại ngươi và những người khác! Thậm chí biết về quyền được lựa chọn cũng gây nên đau khổ. Sự đau khổ đấy chính là trách nhiệm.”

Mọi người run lẩy bẩy và co lại gần nhau. Một cậu bé ngồi kế Gullible bỗng nhiên la lớn. “Ôi, xin người, thưa thầy. Làm sao chúng con có thể tránh khỏi số phận đó?”

“Hãy cho chúng tôi biết cách thoát khỏi gánh nặng kinh khủng đó”, một người khác van nài.

“Chẳng dễ đâu, nhưng nếu đồng lòng thì chúng ta có thể đánh bại được mối đe dọa kinh khủng đó.” Rồi ông ta nói bằng giọng nhỏ đến độ Gullible phải chòm lên trước mới bắt được lời ông ta. “Hãy tin tưởng ở ta. Ta sẽ quyết định mọi chuyện cho các ngươi. Như vậy các ngươi sẽ được giải thoát khỏi cảm giác tội lỗi và trách nhiệm mà tự do mang đến. Là người ra quyết định, ta sẽ gánh hết nỗi khổ vào mình.”

Nói đoạn, Đại Diễn giả vung tay lên cao và hô lớn. “Hãy tiến tới, hỡi tất cả! Lùng khắp các ngả đường, các ngõ hẻm, gõ lên mọi cửa. Hãy lôi cử tri ra đường như ta đã ra lệnh! Chiến thắng đã nằm trong tầm tay ta, người thay các ngươi ra quyết định ở Hội đồng lãnh chúa!” Đám đông reo hò tán thưởng, đồng loạt đứng lên và chạy vụt đi các ngả. Họ xô đẩy nhau tán loạn, ai cũng nôn nóng muốn là người đầu tiên xuống phố.

Chi còn lại Gullible và Đại Diễn giả, Doobie khe khẽ ngáy trên cỏ. Gullible ngồi sững sờ. Anh nhìn theo đám người chạy tán loạn rồi nhìn thẳng vào người đàn ông mặc đồ đen. Đại Diễn giả lướt mắt qua Gullible như thể nhìn một viễn cảnh xa xăm. Gullible phá tan sự im lặng kỳ lạ bằng một câu hỏi nữa.

“Thế thâu tóm hết mọi quyết định vào tay ngài thì có tính đạo đức ở chỗ nào?”

“Chả có gì đạo đức cả”, Đại Diễn giả khinh khỉnh nhếch mép cười rồi bảo. “Hợp đạo là khi có tự do lựa chọn thôi chứ. Đám dân chúng của ta thích an bình hơn là đạo đức. Thế còn anh thì sao, chàng trai trẻ lắm thắc mắc kia, ngươi muốn gì? Hãy để ta lựa chọn cho cả ngươi nữa. Thế thì sẽ khỏi cần phải thắc mắc chi cho mệt người.”

Nghẹn lời, Gullible quay lưng bỏ đi khỏi công viên vắng ngắt. Tiếng cười của Đại Diễn giả vang lên hô hố sau.

-- Suy ngẫm --

- Con người có muốn gánh lấy trách nhiệm không? Người ta có muốn các nhà lãnh đạo quyết định thay mình không?

- Để những người làm chính trị quyết định thay cho mình có nguy hiểm không?

- Những người trưởng thành có nên bị buộc phải chấp nhận những cách cai trị mà họ không đồng ý không?

- Xã hội có cần đến quyền lựa chọn cá nhân để là một xã hội đạo đức không?

- Quyền lựa chọn và tính đạo đức có quan trọng với xã hội không?

- Tại sao?

- Ví dụ?

- Các vấn đề đạo đức liên quan ở đây là gì?

*** “Ngôn ngữ chính trị được nhào nặn để khiến những lời dối trá nghe có vẻ chân thật, biến tội sát nhân thành một điều đáng nể, và khoác cho khí trời vẻ ngoài sắt đá” (George Orwell)

-- Bình luận --

Tự do lựa chọn và quyết định giá trị cho bản thân thực sự là một gánh nặng. Tự do ý chí dẫn đến việc phải tự vận dụng trí não của mình. Nó có nghĩa là phải tự động não và tự chịu trách nhiệm về hậu quả.

Tự do lựa chọn là một gánh nặng mà một số người cho rằng quá sức đối với họ - đặc biệt là khi họ chưa bao giờ có được cơ hội thử làm điều đó. Họ thà từ bỏ gánh nặng trách nhiệm này, thà để người khác quyết định thay cho mình, thà tin vào quyết định của người khác và tin rằng mọi thứ sẽ được mang sẵn đến cho họ. Như vậy, nếu mọi chuyện có sai thì họ sẽ có người để quy trách nhiệm. Khi mọi chuyện tiến triển tốt thì món nợ của họ đối với những người ra quyết định sẽ càng được khắc sâu. Họ nghĩ rằng dĩ nhiên mình sẽ chẳng bao giờ có thể quyết định sáng suốt cho bản thân. Những người như vậy thường chỉ an tâm quyết định một việc duy nhất: sống trong một hệ thống mà mọi việc đều được quyết định cho họ - từ khi sinh ra cho đến lúc chết đi.

Những cá nhân có sức hút với đám đông lạm dụng điểm yếu này. Họ giở trò dụ dỗ để tước đoạt tự do cá nhân của người khác bằng những bài diễn thuyết trau chuốt cùng những cách lý luận mơ hồ, bí hiểm. Họ ngầm ngụ ý rằng nếu người ta không hiểu cách lý luận bí hiểm đó thì chẳng qua là bởi những người đó kém cỏi, không có thông tin và không đủ tư cách để quyết định điều gì tốt cho bản thân mình. Bởi vậy, họ ngụ ý, tất cả những quyết định về phúc lợi xã hội và những chính sách chăm sóc cho người dân nên nằm trong bàn tay tài giỏi của họ.

Khi bị chất vấn, những kẻ biết mê hoặc đám đông này mới trả lời rằng những kẻ khác hoặc là không hiểu tất cả các vấn đề “nhạy cảm” có liên quan, hoặc đó là những kẻ vô tâm, không yêu nước hoặc đầy định kiến. Phải cần đến sự dũng cảm của một tay ký giả bạo gan mới có thể kiên trì chất vấn những kẻ cai trị đầy nhiệt huyết này.

Bằng những luận điểm, những cách lấp liếm mị dân, các chính khách lôi cuốn này “được sự đồng tình của chúng ta” cứ thế bào mòn tự do cá nhân của chúng ta. Tự do, một khi đã mất đi, hiếm khi được trả lại. Mất tự do lựa chọn khiến ta trở nên nhỏ nhoi như những con rối dưới sự điều khiển của những kẻ nắm quyền cai trị. Chỉ bằng một nét bút, những kẻ cai trị này điều khiển cuộc đời của chúng ta: lúc nào nên đi làm (số giờ làm việc vào những ngày được cho phép), khi nào nên vui chơi (những ngày nghỉ công quy định), điều gì ta được làm trong nhà của chính mình, những gì ta được ăn uống, khi nào có thể biểu tình, lúc nào phải hy sinh tính mạng trong những cuộc chiến tranh mà các nhà cai trị khởi xướng. Đáp lại, họ cho ta cảm giác là những công dân “tử tế”, “trung thành” và “ái quốc”.

Một người, nếu thực sự quan tâm đến người khác, sẽ chẳng lấy đi tự do của họ. Một kẻ, nếu thực sự lo lắng cho những người quanh mình sẽ để họ có tự do - tự do thất bại và thành công, tự do thắc mắc và đi tìm các giải đáp riêng cho mình. Cứ vậy thì mỗi người mới có thể hoàn thiện bản thân theo đúng mục tiêu của mình. Mỗi cá nhân sẽ dần có tính tự lực và sẽ tìm thấy chân giá trị của mình.

*** “Khi tự do mà họ mơ ước hầu như chỉ là thoát khỏi gánh trách nhiệm thì Athens lúc đó đã không còn tự do nữa” (Edward Gibbon, 1737 -1794)

*** “Rất khó sống trong một xã hội tự do sau khi 'các thủ trưởng' đã quyết hết mọi chuyện cho anh” (Elbegdorj Tsakhia, cựu Thủ tướng Mông cổ, 1998)

*** “Chúng ta có câu trả lời cho tất cả. Và bọn họ sẽ sướng rơn lên mà tin vào câu trả lời của chúng ta, bởi họ sẽ được cứu thoát khỏi gánh lo âu to tát và nỗi thống khổ kinh khiếp phải chịu khi tự quyết định cho chính mình” (“Chánh tòa Dị giáo” trong cuốn Anh em nhà Karamazov của Fyodor Dostoyevski)

-- Bối cảnh --

Đại Diễn giả của Dostoyevski trong cuốn Anh em nhà Karamozov là một đoạn hội thoại đầy sức cuốn hút giữa Chúa Jesus ngày trở lại và Chánh tòa Dị giáo, người sau đó sẽ bỏ tù Jesus. Cả hai tranh luận quanh câu hỏi liệu con người có muốn tự chịu trách nhiệm, tự lựa chọn và quyết định cho bản thân mình hay không.

Tiểu thuyết 1984 của George Orwell có câu “Chiến tranh là hòa bình, tự do là nô lệ, vô tri là sức mạnh.”

*** “Điều ta làm là giải phóng con người khỏi những giới hạn của một trí lực kém cỏi đang nắm quyền, để họ khỏi phải chịu sự hạ phẩm giá bẩn thỉu và đê hèn của cái huyễn tưởng mang tên lương tâm và đạo đức, giải phóng họ khỏi những yêu cầu, đòi hỏi của tự do và độc lập cá nhân mà chẳng mấy ai có thể chịu đựng được” (Adolf Hitler)

-- Tài liệu tham khảo --

Milton và Rose Friedman, Tự do chọn lựa.

Trong cuốn Luật pháp, Frederic Bastiat nói rằng: “Tình hình sẽ vẫn giữ nguyên như vậy miễn là những người hữu cảm tiếp tục thụ động, miễn là họ cho rằng với trí lực và năng lượng của mình, họ không có khả năng làm cho bản thân giàu hơn, hạnh phúc hơn, miễn là họ trông chờ mọi thứ đến từ luật pháp. Tóm lại, miễn là họ mường tượng rằng mối quan hệ của họ với chính phủ chẳng khác gì mối quan hệ giữa bầy cừu và người chăn.”

Cuốn sách của Doug Thorburn, Rượu, Ma túy & Nợ nần: Cách nhận ra những người nghiện và tránh lạm dụng tài chính, chứng minh mối liên hệ chặt chẽ giữa trách nhiệm cá nhân và các lựa chọn trong cuộc sống.

Để biết mình muốn sống trong hệ thống nào hơn, hãy xem “Bài trắc nghiệm chính trị nhỏ nhất thế giới” tại trang web của Những người tán thành cá nhân tự quản: http://www.self-gov.org/quiz.html.

*

*                 *

CHƯƠNG 37: LUẬT NGƯỜI THUA
- Gullible rơi vào giữa một trận đánh nhau và một trò cờ bạc

Gullible thấp thỏm mong đến lúc gặp lại Alisa. Anh thường nghĩ về cô. Hơn thế nữa, anh rất mong được kể cho cô nghe về những gì mình đã trải qua. Nghĩ đến điều đó, chân anh rảo nhanh hơn trên hè phố.

Trong lúc đang hồi tưởng lại chuyến phiêu lưu của mình, Gullible nghe thấy tiếng reo hò từ một đám đông chen chúc. Trên một bãi đất trống ở phía bên kia đường của lô A, lô B và lô C, người ta đã dựng một sàn đấu nổi hình vuông, dây chão bọc kín xung quanh. Một đám đông đang phấn khích hò reo, chồm người tới gần vành đai. Anh để ý thấy ai nấy đều mang đai sau lưng.

Giữa sàn đấu, một người đang ra sức gào. “Ở góc này, nặng 116 kilogam - suốt năm tháng là nhà vô địch bất khả chiến bại của Giải Công nhân Quốc tế - Mãnh Hổ - Karl Máy Xay!” Đám đông cuồng lên.

Ở một góc đường, một người đàn ông mặt thẹo ngồi sau chiếc bàn ọp ẹp thoăn thoắt xáo xấp giấy và mấy chồng tiền. Lão ta ngước lên nhìn Gullible, nói như quát. “Đặt cược đi, con trai. Chỉ còn vài giây nữa là đến ván mới đấy.”

Một bà lão hớn ha hớn hở lấy khuỷu tay đẩy Gullible sang một bên và đập một nắm tiền xuống bàn. “Năm mươi cho nhà vô địch, chóng nào!”

“Nhất trí, thưa cụ.” Tay ghi cá cược đáp. Lão đóng dấu vào một chiếc vé, xé khỏi lốc rồi đưa cho bà cụ.

Người dẫn chương trình đi qua phía bên kia sàn đấu hô to. “Và ở góc bên kia - kẻ thách đấu - nặng 122 cân, cơ bắp từ đầu đến chân - Steve Dore - Cú Đấm thép.”

Quay lại người đàn ông đứng ở bàn, Gullible hỏi. “Có chuyện không hay à? Sắp có đánh nhau à?”

“Đánh nhau thì hẳn rồi, nhưng chẳng có gì không hay cả”, gã kia đáp, mặt nhe nhởn cười. “Chưa bao giờ hay như thế này thì có.” Chuông reo, gã quay về phía đám đông hét lớn. “Ngừng đặt cược!” Hai người trên sàn đấu nhảy chồm tới trước, hết vung nắm đấm lại thụp người tránh đòn của người kia.

“Ta bảo này, con trai, chả có gì phải lo cả”, tay bán vé cá cược trấn an anh. “Thắng hay thua thì thằng nào cũng mang một bọc tiền về ấy mà.”

Một trong hai võ sĩ đột nhiên ngã sầm xuống sàn sau khi nhận một cú thoi mạnh vào lưng. Đám đông rú lên hớn hở trong khi tay bán vé cá cược đếm tiền rồi bỏ vào một chiếc hộp thiếc.

“Cả hai đều giành giải ư?” Gullible hỏi.

“... năm trăm, sáu trăm... dĩ nhiên rồi”, gã kia tạm ngừng đếm rồi đáp. “Đây là trận đấu được dân đảo chuộng nhất đấy. Đôi khi người thua còn giành được nhiều tiền hơn kẻ thắng ấy chứ... bảy trăm... chín trăm...”

Gullible trố mắt lên. “Có ai làm giàu bằng cách thua không?”

“Chả phải ai cũng vậy. Anh phải có công ăn việc làm tốt rồi mất việc thì mới thách đấu nhà vô địch được.”

“Tôi chả hiểu gì.” Gullible bảo. “Tại sao một người có công ăn việc làm lại hi sinh nó để bị nhà vô địch cho ăn đòn chứ?” Chuông reo báo hiệu hết hiệp, đám đông lắng xuống.

“... chín trăm, một ngàn. Đấy, cái chính là ở chỗ ấy đấy. Anh chưa bao giờ nghe đến Luật người thua sao?” Người kia hỏi, gõ gõ xấp tiền thành nhiều chồng ngay ngắn, “Luậi người thua xóa bỏ các yếu tố rủi ro khác. Người đánh thua chả phải lo cái khỉ gì, chả hóa đơn điện nước hay tiền khám bác sĩ, chả gì sất.”

“Tại sao chứ?” Gullible hỏi.

“Sau một trận đấu thế này thì người thua sẽ không bao giờ phải lao động nữa mà chủ anh ta sẽ chi trả cho mọi thứ.”

Gullible rướn cổ nhìn qua đám đông và thấy một người đàn ông ngồi thụp xuống một góc trong lúc một tay phụ giúp sàn đấu lau mặt cho.

“Ông chủ của anh ta thì liên quan gì đến trận đấu này chứ?”

“Thực ra thì cóc liên quan gì.” Gã kia đáp. “Nhưng anh thợ có thể bảo là anh ta bị chấn thương trong khi đang làm việc và không thể đi làm được nữa, đúng không nào?”

“Ừ”, Gullible đáp, gắng sức lắng nghe. “Ý bác là kẻ thua trận có thể nói dối để nhận tiền à?”

“Chuyện đấy nghe đâu cũng có thể đấy.” Gã đáp, nháy mắt một cách tinh quái. “Đừng hiểu lầm tớ nhé, chả phải công nhân nào cũng bịa chuyện để ngồi mát ăn bát vàng đâu. Nhưng Luật người thua lại ban thưởng cho những kẻ như vậy. Thế nên càng ngày càng có nhiều đấu sĩ hơn. Một vụ khá hấp dẫn mà. Năm mươi năm rồi có ai phản đối gì đâu.”

Giờ thì Gullible đã hiểu tại sao ai cũng mang đai sau lưng. “Thế Hội đồng phản ứng ra sao với chuyện này?”

Gã kia cười khùng khục. “Chuyện gì họ chả ủng hộ chúng tôi. Còn phần mình, đến ngày bầu cử thì chúng tôi chứng tỏ sự trung thành của mình.”

“Cảnh sát đến!” Ai đó hô lớn. Hàng chục người cùng quỳ rạp xuống. Tay ghi cá độ thoắt đóng sập chiếc hộp lại, gấp bàn rồi ngó lơ huýt sáo.

Gullible nhìn quanh đường tìm bóng dáng cảnh sát. Thấy cảnh sát viên Stuart và những tay cảnh sát khác đang tiến đến vũ đài, Gullible hỏi. “Có chuyện gì vậy? Đánh nhau kiểu này bất hợp pháp sao?”

“Trời, làm gì có!” Tay cảnh sát vui vẻ trả lời. “Cảnh sát cũng thích xem một trận đấu hay như người thường chứ. Chỉ có đánh bạc tự phát là bất hợp pháp thôi. Hội đồng lãnh chúa bảo các trò cá cược, xổ số là vô đạo đức - trừ Lễ hội đặc quyền khi mà Hội đồng được nhận một phần số tiền thắng ấy. Riêng Tweed thì bà ấy nghĩ nên để dành mà cược trong kỳ bầu cử ấy.”

Đúng lúc ấy, chuông lại reo lên, đám đông reo hò rộn rã. Gullible thấy ai đó vỗ lên vai mình bèn quay lại. Là Alisa. Cô nhoẻn cười rồi bảo: “Con mèo của anh đâu?”

-- Suy ngẫm --

- Nếu người vô can phải trả tiền cho bất hạnh của những kẻ khác thì điều này sẽ tác động đến việc hành xử của tất cả mọi người ra sao?

- Người ta sẽ trở nên ít hay càng bất cẩn hơn khi biết những người khác sẽ trả tiền cho những thương tổn và khoản thu nhập bị mất của họ?

- Tại sao người ta cảm thấy mình nên giả vờ bị chấn thương?

- Chuyện đó có quan trọng không?

- Khi nào việc đánh bạc bị cấm, khi nào thì được phép?

- Tại sao?

- Ví dụ?

- Các vấn đề đạo đức?

*** “Ra tay cướp đoạt mạng sống của người khác là sát nhân, tước đi tự do gọi là nô lệ hóa, chiếm đoạt tài sản gọi là trộm cắp. Những hành vi này không có gì khác biệt khi được thực hiện bởi một hay nhiều người chống lại một số ít người, hay thậm chí là bởi các quan chức mang những chiếc mũ bảnh chọe và những chức danh to lớn” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

-- Bình luận --

Các tội phạm sử dụng giấy tờ được gọi là bọn “tội phạm cổ cồn trắng” vì thường chúng là những người mặc đồ vét và áo trắng trong các văn phòng, cơ quan làm việc. Bởi các tội phạm cổ cồn không có tính bạo lực nên người ta thường không xem chúng là những “tội phạm thật sự”. Bên cạnh đó, những nạn nhân vô hình có vẻ như có khả năng chịu những hậu quả để lại.

Các tội phạm cổ cồn, những người không nghĩ tới việc lấy 10 kayn của một người bạn đang lúc khó khăn, lại tự thuyết phục rằng mình vô tội khi ăn cắp 10 kayn của một nhà triệu phú không quen, hay từ một nhóm người mình không biết. Họ có thể đều lao động cật lực bằng, hoặc còn hơn, người bạn túng thiếu kia. Lừa lọc bất kỳ người, hay nhóm người nào, cũng đều là lừa đảo.

Lạm dụng chương trình bảo hiểm là chiếm dụng tiền của rất nhiều người, mỗi người một ít. Kẻ chiếm dụng không chỉ ăn cắp tiền của cổ đông góp vốn mà còn từ mỗi người tham gia bảo hiểm - chính là người lẽ ra phải hưởng lợi từ chương trình. Điều này làm mỗi người tham gia bảo hiểm ngày một nghèo hơn. Người tham gia bảo hiểm nghèo hơn không chỉ vì số tiền bị lừa mà còn vì số phụ thu mà mỗi người phải đóng để duy trì quỹ lợi tức này. Tất cả mọi người đều thua.

Trong khi đó, khi hệ thống hành chính quan liêu của các tổ chức được tập trung hóa, các viên chức trở nên xa rời hệ thống bên dưới đến độ các thành viên trở thành những người “vô hình không nhân dạng”. Số tiền họ quản lý, sử dụng không có vẻ như thuộc về người nào cụ thể. Vì thế, nẫng một vài nghìn kayn ở chỗ này hay chỗ kia, đối với những tên tội phạm này, có vẻ như ít tội lỗi hơn là cướp một ổ bánh mì.

Cả hai loại lừa đảo chiếm dụng này đều có nhiều khả năng xảy ra trong các tổ chức tập trung hóa quy mô lớn. Tiền càng được giữ gần con người thì sự vi phạm sẽ ít có nguy cơ xảy ra.

Đây là một trong nhiều lý do tại sao giữ cho các bộ máy cai trị nhỏ gọn lại quan trọng. Phải làm sao cho những người đóng thuế, nộp phí giấy phép hay phí hành chính, nhà nước, bất kể là loại gì, có thể dễ dàng tiếp cận, liên lạc với các viên chức chính phủ.

Sự thực quan trọng nhất đó là các chương trình “phúc lợi xã hội” do nhà nước khởi xướng thường dẫn đến “bi kịch tài chính cho người dân”. Các chương trình này có vẻ như thuộc về dân, nhưng thực ra lại không thuộc về ai cả và thế là người ta nghĩ: “Dù đấy là chơi đẹp hay xấu thì mình cũng nên lấy phần mình trước khi kẻ khác mó tay vào”.

*** “Tự do (tự do cá nhân) là phần thưởng, trách nhiệm là cái giá phải trả” (Dick Randolph)

-- Bối cảnh --

Trong thị trường tự do, lựa chọn chính là lợi ích lớn lao nhất đối với người lao động. Khi nhà nước không phải là người chỉ định và lợi dụng quyền lợi, dân chúng sẽ có nhiều lựa chọn hơn. Các ông chủ có nhiều lựa chọn về người cung cấp và các quyền lợi bảo hiểm hoặc có thể chọn không mang lại quyền lợi bảo hiểm gì cho người lao động. Người lao động có quyền lựa chọn làm việc cho những công ty trả lương thấp hơn nhưng cung cấp nhiều quyền lợi hơn hoặc cho những công ty trả lương cao hơn và cho phép tự chọn hình thức bảo hiểm bằng tiết kiệm cá nhân hoặc theo những cách riêng.

-- Nhận xét --

Ở Hawaii, các ông chủ phải trả những khoản hậu hĩnh cho cơ chế lương bổng mà nhà nước vận hành. Tuy nhiên, có vẻ như nhiều người đã lạm dụng cơ chế này bằng cách khai chấn thương giả để khỏi phải làm việc và sống nhờ vào chương trình bảo hiểm đã được ủy thác. Dễ nhất là khai đau lưng vì hầu như không thể chứng minh điều này. Trong khi nhà nước lệnh rằng mọi ông chủ phải trả tiền thông qua chương trình thì tòa án lại ngăn cản nỗ lực điều tra các khai báo giả ngay cả khi có nhiều bằng chứng chứng minh giả mạo. Và thuế cứ thế mà tăng.

-- Tài liệu tham khảo --

Bộ máy tự do của David Friedman.

Tự do lựa chọn của Milton và Rose Friedman.

Cần câu cơm kỳ diệu của R. W. Grant.

Viện nghiên cứu Cato: www.cato.org/research/#domestic_issues.

*** “Một người nói với đứa con nhỏ của anh công nhân vừa gặp tai nạn: thế bao giờ thì cha cháu khỏe để đi làm lại?

Cậu bé: chẳng nói chắc được, nhưng sẽ lâu lắm đấy ạ.

Người kia: sao cháu nghĩ thế?

Cậu bé: vì người ta vừa bắt đầu gửi tiền bồi thường mà.”

*

*                 *

CHƯƠNG 38: HỘI DÂN CHỦ
- Một đám đông hỗn loạn sợ hãi trong thị trấn khiến Gullible và Alisa phải bỏ chạy

Gullible chẳng có đủ thời gian để chào hỏi. Ai đó đã hét lên. “Bọn chúng đấy! Hội Dân chủ đấy! Tìm chỗ nấp đi bà con!”

“Chạy đi, chạy đi.” Một đứa nhóc chạy vụt qua người Gullible la lớn. Mặt Alisa thất sắc. “Chúng ta phải ra khỏi nơi đây ngay, nhanh lên!”

Lặn nhanh nhất là đám cảnh sát. Đám đông tan tác ra trăm hướng. Nhiều người xé tan đai lưng để chạy được nhanh hơn. Ba gia đình nọ cắp trẻ con chạy như bay xuống cầu thang lô B trong khi một số nhà khác ném đồ đạc qua cửa sổ xuống dưới cho bạn bè. Tất cả quáng quàng vớ được gì thì vớ tất rồi phóng vội ra đường.

Vài phút sau, đường phố đã gần như không còn bóng người. Chỉ còn lại những kẻ chậm chạp nhất, tay khệ nệ cắp bọc hoặc bế trẻ con cố chạy trốn khỏi mối hiểm nguy cận kề. Một ngôi nhà cuối phố bốc cháy bùng bùng. Đờ người ra sợ hãi, Gullible nắm lấy cánh tay Alisa hỏi dồn. “Có chuyện gì vậy? Tại sao mọi người hoảng hốt thế?”

Giật mạnh tay ra, Alisa đẩy Gullible, hét lớn. “Hội Dân chủ đấy! Ta phải ra khỏi đây thật nhanh!”

“Tại sao chứ?”

“Chẳng có thời gian hỏi han đâu, đi thôi!” Cô hét. Nhưng Gullible không chịu nhúc nhích. Sợ khiếp vía, cô gào lên. “Đi thôi, không họ bắt ta mất!”

“Ai kia?”

“Hội Dân chủ! Họ vây lấy bất kỳ ai họ bắt được rồi bỏ phiếu xem sẽ làm gì với người bị bắt. Lấy tiền, tống vào sở thú hay ép nhập hội. Chẳng có cách nào ngăn được họ!”

Đầu Gullible quay cuồng. “Đám cảnh sát lúc nãy nhan nhản giờ đâu rồi? Luật pháp không bảo vệ chúng ta khỏi bọn chúng được sao?”

“Nghe em bảo này.” Alisa vừa nói vừa không ngừng vặn vẹo cố thoát khỏi tay Gullible. “Chạy trước đã rồi nói chuyện sau nhé.”

“Có thời gian mà. Nhanh nói anh biết đi.”

Cô nhìn qua vai anh, nuốt khan rồi nói liến thoắng. “Khi chúng tấn công dân chúng lần đầu, cảnh sát gông đầu chúng về tòa. Bọn chúng cãi rằng chúng chỉ theo luật đa số thôi, như luật pháp thôi. Bỏ phiếu quyết định hết mọi chuyện - có hợp pháp hay không, có hợp đạo lý hay không, tất cả mọi thứ!”

“Rồi họ có bị kết tội không?” Gullible hỏi. Đến lúc này, đường phố đã vắng tanh không còn một bóng người.

“Nếu có thì giờ em có phải chạy trốn không? Không, các quan tòa bỏ phiếu ba thắng hai cho lũ ấy vô tội. 'Thánh Quyền của Đa số' - họ gọi nó là vậy đấy. Từ đấy, hội này được tự do săn đuổi bất cứ ai chúng có thể lấn át về số lượng.”

Những luật lệ, quy tắc vô lý của hòn đảo khiến Gullible phát cáu. “Sao người ta có thể sống ở một nơi như thế này chứ? Phải có cách để người ta còn tự bảo vệ mình chứ!”

“Không có vũ khí thì chỉ có thể chạy trốn hay nhập vào một hội khác có số lượng đông hơn mà thôi.”

Gullible nới lỏng tay, cả hai cùng nhào chạy. Cứ thế họ mải miết chạy, xuyên qua các con ngõ, qua nhiều cánh cổng, nhiều góc rẽ, băng ngang nhiều quảng trường. Alisa thuộc thị trấn như lòng bàn tay. Hai người cứ chạy mãi cho đến khi kiệt sức. Cuối cùng, xa khỏi những con phố và những nóc nhà, họ leo lên một vách núi dựng đứng, mong sẽ được an toàn ở nơi cao vượt nóc thị trấn này. Những tia nắng cuối cùng lặng tắt ở phía tây, Gullible nhìn thấy những đám cháy bùng lên ở thị trấn bên dưới. Âm thanh của những tiếng la hét xa xa thỉnh thoảng vẳng đến chỗ trú của họ.

“Em chẳng đi được nữa đâu.” Alisa hổn hển nói, mái tóc dài của cô phủ xuống vai rũ rượi. Cô dựa vào một thân cây, thở dốc. Gullible ngồi xuống đất, mệt bở hơi tai, tựa người vào một tảng đá. Trong lúc điên cuồng chạy, Alisa đã làm rách bươm chiếc áo choàng và mất cả đôi hài. “Chẳng biết chuyện gì đã xảy đến cho gia đình em nữa.” Cô lo sợ.

Gullible cũng lo lắm chứ. Anh nghĩ về đôi vợ chồng già đã ân cần chăm sóc cho anh đêm trước và đứa cháu trai Davy của họ. Trong cái thế giới kỳ cục này, mỗi người đều có vẻ bơ vơ, trơ trọi. “Alisa ơi. Thật buồn khi các em không có một Hội đồng tử tế để gìn giữ yên bình.”

Alisa nhìn Gullible chăm chăm rồi ngồi xuống bên cạnh anh. “Anh lẫn trí mất rồi”, cô nói.

“Bấy lâu nay, người ta đã học cách dùng vũ lực mà tước đoạt của nhau. Thế anh cho rằng ai dạy cho họ làm điều ấy?”

Gullible cau mày đáp. “Ý em là ai đó đã dạy họ dùng vũ lực chống lại nhau ư?”

“Đa số chúng em học từ những tiền lệ trong cuộc sống hằng ngày.”

“Tại sao Hội đồng lãnh chúa không ngăn chặn việc ấy?” Gullible hỏi.

“Hội đồng chính là vũ lực”, Alisa đáp, nhấn mạnh giọng. “Và hầu hết vũ lực được dùng để chống lại dân chúng thay vì bảo vệ họ.” Cô nhìn thấy ánh mắt trống rỗng của Gullible. Rõ ràng anh không hiểu một chút gì về những điều cô đang nói. Cô chọc ngón trỏ vào vai anh nói. “Bảo này, thế khi anh muốn một thứ gì đấy của kẻ khác, anh làm sao để có được nó?”

Vẫn đau khổ bởi vụ cướp, Gullible đáp. “Ý em là nếu anh không có súng ấy à?”

“Vâng.”

“Ờ, anh có thể cố thuyết phục họ.” Gullible đáp.

“Rồi. Còn cách nào nữa?”

“Hoặc là - hoặc là anh trả tiền cho họ?”

“Một cách thuyết phục đấy. Còn cách nào nữa?”

“Hừm. Đến Hội đồng lãnh chúa xin cái luật?”

“Chính xác.” Alisa nói. “Với Hội đồng thì anh chả phải thuyết phục ai nữa. Nếu anh có được Hội đồng lãnh chúa đứng về phía mình, hoặc bằng cách bỏ phiếu hay hối lộ thì anh có thể buộc những kẻ khác làm điều anh muốn. Khi một ai khác mang lại nhiều lợi lộc cho Hội đồng hơn thì anh ta lại có thể buộc anh làm điều hắn muốn. Và các Lãnh chúa thì luôn hưởng lợi.”

“Nhưng anh tưởng chính phủ khuyến khích hợp tác cơ mà.” Gullible nói.

“Làm gì có chuyện đó! Ai lại cần đến việc hợp tác khi có thể dùng cưỡng chế chứ?” Alisa vặc lại. “Ai có quyền lực thì có thể giành lấy bất cứ thứ gì họ muốn, và những người còn lại phải chịu. Hợp pháp đấy, nhưng những người mất của thì vẫn không cam tâm, vẫn cay cú và giận dữ.”

Alisa chỉ vào những đốm lửa phía dưới. “Hãy nhìn cuộc nổi loạn dưới kia.” Cô nói. “Xã hội bị xâu xé thành trăm mảnh bởi cuộc tranh giành quyền lực không dứt này đây. Trên khắp đảo, những nhóm mất nhiều phiếu bầu quá đã vì tuyệt vọng mà dần dần trở nên hỗn loạn.”

Cô ngồi im một lúc lâu. Giọt nước mắt lăn chầm chậm trên má. “Cha em và em đã chuẩn bị sẵn một nơi đặc biệt để gặp lúc có chuyện như thế này xảy ra. Nhưng em sẽ đợi cho đến khi các đám cháy dịu bớt.”

Gullible ngồi lặng một lúc lâu, kể từ lúc cơn bão xảy ra hai ngày dài vừa qua làm anh sửng sốt. Đến lúc anh quay lại nhìn Alisa, cô đã ngủ say. Cô - tất cả mọi thứ ở con người cô - làm anh ngưỡng mộ. Vừa chỉnh lại dáng ngồi cho thoải mái, anh vừa nghĩ. “Cô ấy chẳng phải bà Phoebe Simon khờ dại.”

-- Suy ngẫm --

- Dùng vũ lực để tước đoạt của người khác là đúng hay sai?

- Thuyết phục và cưỡng ép, cách nào thì tốt hơn để giải quyết các vấn đề xã hội?

- Đa số dùng vũ lực để lấy đi tài sản, mạng sống hay tự do của thiểu số thì đúng hay sai?

- Chính trị dẫn đến bạo động ra sao?

- Ví dụ?

- Các vấn đề đạo đức liên quan?

*** “Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân thường cuối cùng trở thành nhà nước của nhân dân, do nhà nước và vì nhà nước” (Richard Needham 1977)

-- Bình luận --

Tự do và dân chủ không phải là một. Dân chủ đã trở thành đồng nghĩa với việc cai trị của những nhà lãnh đạo được đa số dân chúng yêu thích. Nói cách khác, nhà lãnh đạo đa số chính là người cai trị tất cả, kể cả những người không bỏ phiếu cho ông ta. Trong một đất nước mà người dân bị vỡ mộng bởi một thể chế bầu cử bị giai cấp thống trị chi phối, số cử tri tham gia bỏ phiếu có thể giảm sút đáng kể và kết cục có thể là một nhóm nhỏ sẽ chọn người cai trị cho toàn bộ dân chúng nước đó.

Ngay cả những quốc gia nằm dưới chế độ độc tài cũng thường tuyên bố mình “dân chủ” nếu họ đi qua các bước của một quy trình bầu cử giả hiệu, khi mọi sự chống đối đều bị cấm. Một quốc gia được gọi là dân chù nếu có bầu cử. Tuy nhiên, việc bầu cử không mang lại tự do cho các cá nhân. Chỉ có tự do cá nhân khi người dân có quyền tự lựa chọn cho mình, ngay cả khi 99% không tán thành. Ngay khi một cử tri bỏ phiếu, quyền lực được chuyển qua tay của những kẻ cai trị được giả định là những con người “ưu tú” hơn.

Một khi nhóm được bầu đã nắm quyền lực, việc cách chức họ sẽ cực kỳ khó vì họ lập ra các luật lệ có lợi cho mình trong kỳ bầu cử tiếp theo.

Dân chủ hợp pháp hóa những hành động của những kẻ cai trị, nhưng không biến chúng thành những hành động công tâm. Một nhóm người không có quyền ra tay cưỡng ép người khác vì họ trội hơn về số lượng.

Nhìn sơ qua một số yếu tố cụ thể trong xã hội có thể thấy khá rõ mức độ tự do của nước đó:

- Cấp lãnh đạo: quanh họ có bao nhiêu vệ sĩ? Họ đối xử với những người không bỏ phiếu cho mình ra sao? Họ có cho những người ủng hộ mình quyền lợi gì không? Tham nhũng được thả lỏng hay giới hạn ra sao? Những nhà lãnh đạo có các đặc quyền gì mà một công dân bình thường không có? Có động thái gì hướng đến một nhà nước tập trung hóa, xa rời quần chúng không? Có bao nhiêu người bị giam trong tù? Các nhà tù có đông không? Bao nhiêu chương trình nhà nước sẽ còn trụ lại nếu công chúng có thể trực tiếp bỏ phiếu về số tiền chi trả cho mỗi chương trình?

- Tự do cá nhân: người dân được tự do quyết định việc giáo dục của con cái mình đến đâu? Dân chúng có được phép kết hôn mà không cần giấy chứng nhận kết hôn không? Họ có được phép kiếm tiền theo ý mình? Họ có được phép giao thương (xuất khẩu, nhập khẩu và buôn bán trong nước) mà không có sự can thiệp của nhà nước không?

- Văn hóa tự do: các kênh truyền thông được tự do phê bình nhà nước ra sao? Có thể tự do truyền phát mà nhà nước không can thiệp hay cấp giấy không?

- Thái độ của dân chúng: công dân có chịu trách nhiệm cho cuộc sống, sức khỏe và hưu trí của mình không? Dân chúng có tin rằng cạnh tranh là tốt hơn độc quyền nhà nước và hoạch định tập trung không? Người dân có hài lòng khi thấy người khác thành công về kinh tế không?

Tự do và trách nhiệm cá nhân có vai trò thiết yếu đối với sự phồn thịnh của một nền văn minh. Đằng sau dân chủ là gì?

*** “Nhà nước không phải là logic, không phải là sự hùng biện, nó là thế lực. Cũng như lửa, nó là một tên đầy tớ nguy hiểm và là một ông chủ đáng sợ” (George Washington)

*** “Bỏ phiếu kín là gì? Nó là một biểu trưng bằng giấy không hơn không kém cho một lưỡi lê và một viên đạn. Nó là thiết bị tiết kiệm lao động để xác định thế lực thuộc về bên nào” (Benjamin Tucker)

*** “Thiểu số bé nhất trên trái đất chính là cá nhân. Những kẻ phủ nhận quyền cá nhân không thể tự nhận là người bảo vệ cho thiểu số” (Ayn Rand, 1982)

-- Bối cảnh --

Thời Trung cổ, con người được dạy rằng Chúa đã chỉ định một người cai trị họ - Đức Vua - “Thánh Quyền của Vua”. John Locke đã thách thức điều này và bảo rằng tất cả mọi người đều có cùng các quyền như nhau - “Quyền Tự Nhiên”. Tuy nhiên, qua nhiều năm, quyền cá nhân tiếp tục bị thách thức bởi các tầng lớp cai trị, những người đại diện cho lá phiếu của đa số. Điều này có thể được gọi là “Thánh Quyền của Đa số.”

*** “Mỗi khi nhận thấy mình đứng bên hàng ngũ của đa số, đó là lúc dừng lại và suy nghĩ” (Mark Twain)

-- Tài liệu tham khảo --

Cuốn Atlas nhún vai của Ayn Rand cho thấy điều gì sẽ xảy ra khi lá phiếu của đa số áp đặt chủ kiến của nó lên thiểu số tại Công ty Motor Thế kỷ 20.

Tự do nhập môn của Alan Burris đầy ắp các thông tin về “giải thoát con người.”

Bàn về bổn phận bất tuân dân sự của Henry David Thoreau mang đến một tình huống tuyệt vời về quyền cá nhân chống lại đa số.

Mục lục tự do kinh tế của Viện Nghiên cứu Fraser là kết quả của một công trình nghiên cứu chuyên sâu thường niên.

Để biết tự do kinh tế ở quốc gia bạn đạt đến mức nào, hãy nhấp chuột lên nước mình tại: http://www.freetheworld.com/cgi-bin/freetheworld/getinfo2002.cgi.

Để biết đằng sau dân chủ là gì, xem bài báo của Christian Michel “Tại sao tôi không là thành viên đảng Dân chủ (Tôi thích tự do hơn)” tại: http://www.liberalia.com/htm/cm_not_democrat.html.

Để xem cảm hứng cho kế hoạch giải phóng nguyên một vùng khỏi mọi hạn chế ở Costa Rica, vào: http://www.limonreal.com.

*** “Một nền dân chủ thì không hơn gì luật rừng, nơi năm mươi mốt phần trăm dân số tước đi quyền của bốn mươi chín phần trăm còn lại” (Thomas Jefferson)

*** “Dân chủ: hai con sói và một con cừu bỏ phiếu sẽ dùng món điểm tâm gì” (H. L. Mencken)

*

*                 *

CHƯƠNG 39: KỀN KỀN, HÀNH KHẤT, KẺ LỪA ĐẢO VÀ ĐẤNG QUÂN VƯƠNG
- Gullible thất vọng nhận một bài học về đạo đức

Sáng hôm sau, những tia nắng đầu ngày đánh thức Gullible. Anh nghe thấy tiếng rên gừ gừ. Mices đang khoan khoái duỗi mình, vuốt cắm vào đất. Gullible dụi dụi mắt và từ từ nhìn quanh. Ngoài một vài cột khói đây đó, thị trấn có vẻ đã yên ắng trở lại. Anh cuống quýt lục hết các túi và tìm thấy một vài mẩu bánh mì sót lại. Anh ăn một mẩu, rón rén để khỏi đánh thức Alisa rồi khẽ đặt một mẩu dưới tay cô. Nhưng cô trở mình ngồi dậy.

“Anh muốn xem cảnh từ trên đỉnh núi.” Anh bảo cô. Cô đồng ý và họ cùng nhau ngược dốc. Chẳng bao lâu sau, con đường mòn nhường lối cho những tảng đá mà họ phải bám tay leo và dùng bất kỳ cành cây, nhánh rễ nào nhô ra mới đu lên được. Dẫn trước Alisa một đoạn khá xa nhưng lại ở sau Mices, Gullible đến một mép đá gần đỉnh. Anh quan sát thị trấn ở xa phía dưới. Đỉnh núi cách đấy chẳng bao xa nên anh tiếp tục leo lên một chỗ dốc, qua một đám cây rậm rạp um tùm.

“Ôi con người ta!” Anh cáu tiết lẩm bẩm. “Chẳng lúc nào ngừng xô đẩy, lấn ép nhau, đe dọa nhau, bắt bớ nhau, rồi cướp bóc, làm hại nhau.”

Đám cây thưa dần, chỉ còn vài bụi rậm, tiếp đến là một chồng đá tảng lớn. Vẫn còn thấy bóng trăng tròn mảnh dẻ mờ dần trong ánh bình minh đang trôi về đường chân trời. Anh bước đi trong khí trời mát lạnh dễ chịu. Trên chóp núi là một thân cây khẳng khiu đơn độc, một con chim kền kền lớn xấu xí đậu trên một nhánh cây trụi lá. “Ôi không.” Cứ mong sẽ tìm được một chỗ vắng vẻ, Gullible rên lên thiểu não. “Vận may của ta thế đấy. Bỏ lại sau lưng một thung lũng đầy lũ kền kền khát máu để tìm bình yên và rồi tìm thấy gì chứ? Một con kền kền bằng xương bằng thịt!”

“Ta là kền kền khoang cổ!” Một giọng nói trầm đục, cộc cằn vẳng lại.

Gullible đứng sững sờ. Mices giật bắn rồi vồng lưng, rít lên điên cuồng. Cặp mắt Gullible trừng lớn, lớn hơn cả bóng trăng rồi chuyển động chầm chậm quan sát khu vực xung quanh. Tim anh đập loạn xạ, môi run run, anh hỏi. “Ai nói đấy?”

“Ai nói đấy?” Giọng nói kia lặp lại. Dường như nó phát ra từ cái cây trơ trọi.

Gullible liếc nhìn con chim kền kền. Không bên nào nhúc nhích. Anh nói. “Mày nói ư! Chim làm gì nói được!”

Lấy hết dũng cảm, hít một hơi sâu, Gullible chầm chậm tiến đến thân cây. Con chim không động đậy một sợi lông nào mặc dù trực giác của Gullible cảm thấy như nó đang quan sát anh.

Gullible lại cất tiếng nói, cố giữ giọng bình tĩnh. “Mày nói ư?”

“Dĩ nhiên rồi!” Con kền kền khinh khỉnh đáp lại. “Ta là kền kền khoang cổ, loài to lớn nhất trong gia đình kền kền danh giá.”

Gối Gullible cứng đờ ra, suýt nữa thì anh ngã lăn kềnh ra đất. Anh kịp thời lấy lại bình tĩnh và khom người xuống trước thân cây. “Mày, mày, biết nói ư?”

“E hèm.” Con chim thở phù phù. “Ngươi biết nói ư? Thế mà có vẻ như ngươi chẳng biết đến phân nửa mình đang nói gì. Ta đoán chừng mồm ngươi chỉ mấp máy theo thôi nhỉ.” Con chim hơi xoay đầu lại rồi nói bằng giọng chỉ trích. “Mà ngươi nói bỏ lại một thung lũng đầy kền kền là ý gì đấy?”

“Tao...  tôi...  tớ xin lỗi. Tớ không cố ý xúc phạm cậu.” Gullible lắp bắp nói, trong bụng cảm thấy mình hơi ngớ ngẩn khi nói chuyện với một con chim. “Tất cả đám người dưới kia, bọn chúng đối xử với nhau rất tàn nhẫn. Đấy chỉ là một cách nói ẩn dụ về kền kền và đại loại vậy thôi. Bọn người đấy làm tớ nghĩ đến, ờ, đến ...”

“Đến chim kền kền?” Con chim xòe chiếc lông khoang dưới cái đầu trọc và cổ. Gullible dè dặt gật đầu.

Alisa từ sau đám cây xuất hiện và cuộc gặp gỡ trước mắt khiến cô kinh ngạc. “Ngài có thực!” Cô thốt lên. Cô vội vã chạy đến bên Gullible, nắm lấy cánh tay anh thì thầm. “Đại Thi sĩ có thực! Thế mà em cứ nghĩ đấy chỉ là chuyện hoang đường. Em chẳng bao giờ có thể hình dung được...  và lại to lớn và lại xấu thế kia!”

Kền kền gầm ghè và vỗ đôi cánh lớn rồi lại đậu yên trên cây. “Cảm ơn vì lời giới thiệu tử tế thế đấy, Alisa.”

Nhận thấy cô ngạc nhiên khi nghe thấy tên mình, Đại Thi sĩ nói luôn. “Cô biết đến ta. Thế thì sao ta lại không biết cô và anh bạn Gullible của cô chứ?”

Alisa và Gullible sửng sốt nhìn kền kền.

“Ta theo dõi cả hai ngươi cũng lâu rồi, nhất là vụ liều mình ngoài biển tang thương ấy.” Đại Thi sĩ nói. “Anh gan dạ và thông minh, chàng trai trẻ ạ, nhưng dễ bị lừa quá. Alisa thì sắc sảo hơn và có vẻ tin vào hành động hơn là lời nói suông.”

“Tôi chả hiểu gì.” Gullible nói.

“Đối với anh, mảnh đất này chỉ toàn là kền kền. Hừm! Nếu điều đấy mà là sự thật thì hòn đảo này đã tốt đẹp hơn nhiều rồi.” Kền kền ngóc chiếc đầu trọc xấu xí lên đầy kiêu hãnh. “Anh đã đến một hòn đảo có rất nhiều sinh vật khác nhau - nào lũ kền kền ăn thịt, nào hành khất, nào những kẻ lừa đảo và những đấng quân vương. Nhưng anh không nhận ra ai là những người có giá trị vì những danh xưng và ngôn từ làm anh mụ mị. Anh đã rơi vào cái bẫy cổ xưa nhất và coi trọng cái tai ương.”

Gullible biện hộ. “Chả có cái bẫy nào cả. Những kẻ hút máu, ăn mày, và gì gì đi nữa đều chẳng khó hiểu chút nào. Nơi tôi sống, kền kền rỉa xác chết. Điều đấy thật đáng ghê tởm!” Anh nhăn mũi lại nhấn mạnh. “Những kẻ hành khất thì ngớ ngẩn và vô tội. Một tên lừa đảo thì thông minh và láu lỉnh.”

“Còn vua quan thì”, Gullible liến thoắng nói tiếp, mắt ánh lên nét hào hứng, “tôi chưa từng gặp họ ngoài đời nhưng tôi đọc thấy họ sống trong những cung điện nguy nga và vận những bộ trang phục tuyệt đẹp. Ai cũng muốn được như họ. Vua và các chư hầu cai trị đất nước và thực hiện nghĩa vụ bảo vệ thần dân của mình. Chẳng có gì là bẫy cả.”

“Không có bẫy ư?” Nhà thơ nhắc lại, lộ vẻ thích thú. “Hãy nghĩ đến những kẻ rỉa xác chết đấy. Trong số bốn loại người ấy, đấy là loại cao quý nhất. Chỉ có kền kền làm việc có giá trị.”

Con chim to lớn lại vươn chiếc cổ cong ra phía trước và trừng trừng nhìn Gullible. “Khi một con chuột tàn đời sau kho thóc, ta dọn sạch đống đấy. Khi ngựa chết trên đồng, ta dọn sạch đống đấy. Khi một con người xấu số chết trong rừng, ta dọn sạch đống đấy. Ta có được một bữa ăn và tất cả mọi người đều hưởng lợi. Chả ai phải dùng đến khẩu súng hay lồng sắt để bắt ta phải làm việc của mình bao giờ. Thế có ai cảm ơn gì ta không? Không. Công việc của ta bị xem là dơ bẩn, là sai trái. Thế là con kền kền ‘xấu xí’ phải sống với bao nhiêu điều tiếng và không nhận được một sự biết ơn nào.”

“Còn lũ hành khất, ăn mày”, kền kền nói tiếp. “Họ chả tạo ra cái gì. Họ không giúp ai ngoài bản thân mình. Nhưng họ cũng chẳng hại ai. Họ tránh không chết trong rừng, dĩ nhiên là vậy. Có thể nói là họ khiến cho người khác cảm thấy cuộc sống của người ta không đến nỗi tệ. Thế là họ được khoan dung.”

“Những kẻ lừa đảo là bọn quỷ quyệt nhất, chúng đã chiếm được một vị trí danh giá trong thi ca và truyền thuyết. Chúng dệt nên những điều xảo trá để lường gạt những người khác. Kẻ lừa đảo không phục vụ cho điều gì tốt đẹp ngoài việc dạy cho người ta nghi ngờ và truyền dạy nghệ thuật lừa đảo.”

Nâng và xòe rộng đôi cánh vĩ đại, kền kền thở dài rền rỉ. Một mùi thịt thối thoang thoảng lan ra trong không khí buổi sớm.

“Hạ đẳng nhất là lũ quân vương. Hoàng đế chẳng cần xin xỏ hay lừa lọc, tuy thường thì bọn chúng làm cả hai. Chẳng khác nào lũ đầu trộm đuôi cướp, chúng ăn cắp thành quả lao động của người khác bằng thế lực có sẵn trong tay. Chúng chả tạo ra cái gì nhưng lại quản lý hết mọi thứ. Còn anh, người khách lạ ngây thơ của ta, anh lại ca ngợi những ‘đấng quân vương’ đấy trong khi khinh rẻ loài kền kền ư? Nếu anh thấy một lâu đài cổ”, Đại Thi sĩ nhận xét, “anh sẽ bảo rằng đức vua thật vĩ đại bởi tên của hắn được khắc trên nóc lâu đài. Nhưng anh lại không dành lấy được một phút để nghĩ về tất cả những cái xác mà giống loài của ta phải dọn trong suốt thời gian tòa lâu đài ấy được xây lên.”

Gullible cất lời. “Đúng là trong quá khứ có nhiều vị vua độc ác. Nhưng giờ đây, người dân được chọn người lãnh đạo của mình mà bầu vào Hội đồng lãnh chúa. Những người này khác chứ bởi vì, ờ, bởi vì họ đã được bầu.”

“Các Lãnh chúa được bầu thì khác ư? Ha!” Kền kền thốt lên cay nghiệt. “Người ta nuôi trẻ con lớn lên bằng những câu chuyện tưởng tượng về hoàng gia, và khi chúng lớn lên chúng kỳ vọng vào hoàng gia. Những vị Chúa được bầu của các anh chẳng làm gì ghê gớm ngoài việc là những ông vua nhiệm kỳ bốn năm và những gã hoàng thân nhiệm kỳ hai năm. Thực chất, đấy chính là sự kết hợp của đám hành khất, đám lừa đảo và hoàng thân thành một! Bọn chúng van nài hay lập mưu để thu được các khoản đóng góp và các lá phiếu; chúng lợi dụng mọi cơ hội để nịnh nọt và lừa đảo, chúng đi lại vênh váo trong áo mão của những kẻ cai trị. Và rồi, khi chúng thành công trong sự nghiệp bóc lột của mình, những người thực sự phải lao động sản xuất và phải phụng sự chỉ càng ngày càng nhận được ít hơn.

Gullible im lặng. Anh lại nhìn xuống thung lũng và gật đầu buông xuôi. “Tôi muốn thấy một nơi không như thế. Có thể có một nơi như vậy không?”

Nâng cao đôi cánh lớn, kền kền tung mình khỏi cành cây và hạ xuống đất đánh thịch ngay bên cạnh Gullible và Alisa. Họ nhảy lùi ra sau, sửng sốt trước kích cỡ của con chim. Thi sĩ nghiêng người về phía họ, cao gần gấp đôi hai người với đôi cánh khổng lồ.

“Ngươi muốn nhìn thấy nơi con người được tự do ư? Nơi vũ lực chỉ được dùng để bảo vệ con người? Ngươi muốn đến một vùng đất nơi các quan chức cũng phài tuân theo các quy tắc ứng xử như những người khác ư?”

“Ôi đúng thế đấy!” Gullible mừng rỡ đáp.

Thi sĩ dò xét kỹ cả hai. Cặp mắt kền kền lớn nhìn xuyên thấu Gullible, tìm những dấu hiệu của sự chân thành trong anh. Rồi, nó dõng dạc nói. “Gullible, anh hãy trèo lên lưng ta.” Kền kền khẽ xoay mình rồi hạ những chiếc lông rộng cứng cáp ở đuôi xuống sát đất.

Sự hiếu kỳ thắng nỗi sợ hãi trong anh. Gullible bước lên một vết khía trên thân cây rồi thận trọng rướn người đu lên chỗ hổng êm ái giữa đôi cánh chim. Anh khấp khởi nhìn về phía Alisa.

“Em không đi được.” Cô nói với cả hai “Gia đình em đang tìm em. Em muốn đi cùng anh vào một ngày nào đó chứ không phải bây giờ.”

Gullible đỏ mặt. Nhoẻn miệng cười, anh nói. “Anh vẫn chưa được ăn bữa cơm em mời đấy nhé.”

Vừa choàng tay qua chiếc cổ vững chãi của con chim, anh đã cảm thấy cơ bắp trên thân chim căng lên. Kền kền loạng choạng nhảy những bước dài trên đất. Gullible cảm thấy hẫng một cái và rồi cả hai rướn lên cùng cơn gió đang dâng cao. Ngoảnh lại, anh nhìn thấy Alisa đưa tay vẫy, Mices đứng dưới chân cô.

Cao bên trên hòn đảo, gió thổi phần phật vào mặt, Gullible cảm thấy sung sướng vô cùng. Ngoài việc nhớ đến một vài người bạn ra, anh cảm thấy vui mừng khi được rời khỏi đảo. Rặng núi khuất dần sau mây, kền kền cất cánh bay thẳng về phía những tia nắng rạng rỡ của vầng dương đang lên. Trời mây mênh mông trải dài trước mặt. Gullible tự hỏi. “Ở đâu thế nhỉ?”

-- Suy ngẫm --

- Kền kền, hành khất, kẻ lừa đảo và đấng quân vương là biểu tượng cho những loại người nào?

- Họ có những đóng góp giá trị nào?

- Nhóm nào ít hữu ích cho xã hội nhất?

- Hành động và lời nói, cái nào quan trọng hơn?

- Tại sao?

- Các quan chức cầm quyền có nên bị giới hạn bởi cùng các quy tắc ứng xử áp dụng cho những người khác không?

*** “Giết một người thành kẻ sát nhân, giết triệu người lại hóa anh hùng” (Bp. Porteus)

-- Bình luận --

Vua chúa: con người nên được xem là có quyền hạn và trách nhiệm như nhau. Điều này không thay đổi khi chức danh của họ thay đổi. Những người được gọi là “vua chúa” lừa dối, ăn cắp hay sát hại đồng loại thì có được không? Không. Họ phải chịu trách nhiệm cho hành động của mình y hệt những người khác.

Hãy dành vài phút nghĩ về Alexander Đại đế. Có điều gì vĩ đại đến thế về ông Alexander này? Giết chết hàng vạn người có khiến ông ta “vĩ đại” không? Ông ta bảo vệ hay bóc lột người dân của mình? Những cuộc chinh phạt của ông ta có mang lại hòa bình và hữu nghị lâu dài không? Nếu không có Alexander thì có lẽ người dân sinh sống ở các vùng này đã tìm hiểu về nhau tốt hơn thông qua thông thương, trao đổi, học tập, tình cảm và hôn nhân. Điều đấy chẳng phải có thể đã khiến khu vực này của thế giới ngày nay có thể hòa bình hơn, hữu nghị hơn, chung sống hòa thuận hơn sao? Sau sự cai trị của Alexander, dân chúng trở nên khỏe mạnh, giàu có và thông thái hơn hay què quặt, nghèo đói và ngu dốt hơn? Alexander Đại đế? Ai là người khởi xướng lời ca tụng một kẻ sát nhân như vậy? Tại sao danh xưng đấy còn lưu truyền?

Con người ngày nay có tính phục tùng hơn con người thời cổ đại chăng? Những kẻ cai trị ngày nay khác hơn xưa vì họ được bầu vào những công việc là “vua” và “hoàng thân” trong hai hay năm năm chăng? Những con người “vĩ đại” của thời đại mới này có đang dụ dỗ ta ra chiến trường cho họ không? Ngày nay, một số quan chức chính phủ là người quyết định liệu một dân tộc có tham dự vào chiến tranh hay không. Những quan chức này thường liên quan đến các nhóm đặc biệt có khả năng kiếm chác từ các cuộc chiến. Vì thế ở những tình huống mà một người dân thường sẽ chọn hòa bình thì họ sẽ chọn tham chiến. Các chính phủ trong thế kỷ 20 đã lấy mạng của nhiều công dân (170 triệu) hơn mọi thời đại trước đó. Có bao nhiêu quan chức quyết định phát động chiến tranh đã hy sinh tính mạng mình trong các cuộc chiến đó? Những người đứng đầu chính phủ có gì đáng được bảo vệ hơn người bình thường không?

Hành khất: ai hưởng lợi từ các khoản đóng góp chính trị? Nguyên thủ nước tài trợ chẳng phải đang dùng những đồng tiền xương máu của dân mình cho đi để mua chuộc sự ủng hộ cho bản thân ông ta sao? Các khoản tài trợ này có làm công dân nước tài trợ cảm thấy ưu việt hơn không? Công dân của nước xin tài trợ có thấy kém cạnh hơn không? Tiền nộp cho nhóm cai trị có làm cho công dân những nước này mất quyền lực không? Nước tài trợ có phải đang duy trì sự nghèo đói bằng cách ủng hộ các chính phủ đàn áp và tham nhũng không? Những người cai trị các nước xin tài trợ này có trực tiếp chịu trách nhiệm cho đời sống kham khổ của dân nước mình không?

Kẻ lừa đảo: Giống những bậc thầy lừa bịp, các quan chức nhà nước tâng bốc cử tri bằng những lời đường mật được các chuyên gia quan hệ công chúng của họ tỉ mỉ xào nấu. Cũng giống như những bậc thầy lường gạt, thậm chí họ còn bắt đầu tin vào chính những điều mình nói. Đấy có thể nào là lý do để họ đi lại vênh váo và tự xem mình là tay điêu luyện thay vì chỉ là đầy tớ của nhân dân?

Có hệ thống nào là hoàn hảo hay không? Có thể có một nơi mà người ta chỉ dùng vũ lực để tự vệ trước những kẻ gây sự hay không? Có thể có một nơi mà mọi người tôn trọng tự do của nhau hay không?

Câu trả lời nằm ở đâu?

*** “Đầu tên nhọn đã được một chiếc lông của chính con đại bàng ve vuốt. Ta thường trao cho kẻ thù vũ khí để hủy diệt chính ta” (Aesop, 550 TCN)

*** “Bằng cách sống sót qua những tháng ngày đen tối trong hai năm 1940 - 41, người Thụy Sĩ đã chứng minh rằng nhiều dân tộc và nhóm ngôn ngữ đa dạng có thể chung sống hòa thuận cùng nhau” (Walter Lippmann)

-- Bối cảnh --

Một con kền kền trưởng thành tiêu thụ lên đến l,5 kilogram thịt một ngày, thế nên khi kền kền dọn sạch xác động vật, con người và những loài thú khác sẽ an toàn hơn. Nhiều người lấy làm ngạc nhiên khi biết việc giữ vệ sinh cơ thể là điều rất quan trọng đối với kền kền. Thịt phải được làm sạch lông để giảm khả năng mắc bệnh. Sau khi ăn, kền kền tìm nước để tắm, gội sạch các mảnh vụn rồi dành nhiều thời gian rỉa và chải lông gọn gàng.

Kền kền chăm sóc kỹ đến sức khỏe và cơ thể mình, xã hội loài người, do đó, hưởng lợi từ điều đó. Người làm kinh doanh cũng vậy. Mặc dù thường bị lên án nhưng doanh nhân chăm sóc đến các nhu cầu của chính mình. Anh ta làm điều đó bằng cách kiếm đủ tiền để chăm sóc cho bản thân. Khi làm như vậy có nghĩa là anh ta đã phụng sự cho xã hội. Anh ta không cưỡng bách ai phải sử dụng dịch vụ của mình nhưng những hoạt động của anh ta lại mang lợi ích đến cho tất cả. Doanh nhân kiếm được bữa ăn cho mình còn tất cả mọi người đều có lợi.

*** “Cái bất nhân không chỉ đến từ những kẻ ác mà còn từ những người lương thiện dùng vũ lực làm phương tiện để phục vụ cho lợi ích của chính mình. Và theo cách đó, những người lương thiện đã duy trì sự bất nhân xuyên suốt lịch sử” (trích từ “Những nguyên tắc định hướng của Gullible”)

*** “Nhà cách mạng: một người bị áp bức đang đợi cơ hội để trở thành người đàn áp” (khuyết danh)

-- Tài liệu tham khảo --

Chết dưới bàn tay chính phủ (Death By Government) của Rudy Rummel là một công trình ghi chép công phu các vụ giết người do các chính phủ thực hiện trong thế kỷ 20. Xem tại: http://www.hawaii.edu/powerkills/20th.html.

Vì một tự do mới (For A New Liberty) của Muray Rothbard.

Lord Peter Bauer, trong hai cuốn sách của ông là Từ sinh kế đến trao đổi (From Subsistence To Exchange) và Thực tế và Mỹ từ (Reality And Rhetoric), đã cho thấy khu vực được gọi là Thế giới thứ ba có khả năng thịnh vượng bằng con đường thị trường tự do, còn trợ cấp quốc tế, di cư giới hạn và các rào cản thương mại chỉ làm cản trở tăng trưởng kinh tế. Xem hai cuốn sách này tại: http://www.cato.org/special/friedman.

Bài viết của Ken Schoolland “Quả bom Thời gian ở Trung Đông: Đồng hồ điểm đã lâu”, có thể được xem trong mục Lời bình của khách tại: http://www.jonathangullible.com/MiddleEast.

*

*                 *

CHƯƠNG 40: MIỀN TỰ DO
- Gullible về nhà và bắt đầu công việc của cuộc đời

Làn gió nhẹ đều đặn thổi ngược vào mặt Gullible. Hàng tiếng dài đằng đẵng và chuyển động nhịp nhàng của kền kền khiến Gullible thiu thiu ngủ. Anh mơ thấy, mình chạy trên một con đường hẹp, đuổi theo sau là bóng của những tên lính gác và bầy chó của chúng. “Dừng lại, thằng ma mãnh - kẻ mới đến mới kia!” Chúng hò la. Cơn hoảng hốt chế ngự anh trong lúc đôi chân cố nhấc cao hơn, cao hơn nữa. Một bóng người thoáng vụt tới đứng trước những người còn lại - là quý bà Tweed. Anh nghe thấy tiếng bà ta thở sát ngay sau gáy mình, đúng lúc những ngón tay mũm mĩm vươn tới bắt lấy anh.

Một cú xóc mạnh khiến Gullible choàng dậy. “Gì đấy?” Anh lầm bầm, tay vẫn bám chặt lấy lông kền kền. Họ đã hạ cánh xuống một bãi biển trông có vẻ quen thuộc. Đại Thi sĩ ra lệnh. “Cứ dọc theo đường bờ biển. Đi khoảng một dặm về phía bắc và anh sẽ thấy điều mình tìm kiếm”. Những bụi cỏ muối dày đung đưa dịu dàng trên những đụn cát dài. Đại dương xám và lạnh vỗ bờ nhè nhẹ. Anh thận trọng rời khỏi lưng kền kền.

Bất giác, Gullible nhận ra mình đang ở đâu. “Mình về đến nhà rồi!” Anh vui sướng reo lên. Anh cất mình chạy lên đồi cát rồi dừng lại, quay lại nhìn chim kền kền. “Nhưng chim nói sẽ mang ta tới một nơi mà mọi thứ đều đúng?” Gullible nói.

“Ta đã nói vậy.” Thi sĩ đáp.

“Ở đây mọi thứ có vậy đâu.” Gullible cãi.

“Có lẽ là chưa. Nhưng rồi nó sẽ đúng đắn nếu anh thay đổi nó. Bất kỳ nơi đâu, kể cả Corrumpo, đều có thể trở thành thiên đường khi cư dân ở đó có được tự do.”

“Corrumpo ư?” Gullible há hốc. “Đa số mọi người ở đó tin rằng họ đã có đủ tự do. Bà Tweed đã bảo với họ như thế. Những người còn lại thì sợ tự do và chỉ thiết tha được dâng hiến mình cho Đại Diễn giả.”

“Toàn lời nói suông cả!” Đại Thi sĩ nói. “Tự do phải được thử thách bằng hành động.”

Gullible cảm thấy thật trẻ trung, phơi phới. Anh nhổ một cọng cỏ khỏi đất và trầm ngâm thọc nó xuống cát. “Mọi thứ nên như thế nào nhỉ? Ta đã nhìn thấy thật nhiều vấn đề rắc rối, nhưng lời giải cho chúng thì nằm ở nơi đâu?”

Kền kền để mặc câu hỏi của Gullible lửng lơ, ngồi tỉa tót lại bộ lông. Khi đám lông đã sạch, kền kền nhìn ra phía biển và nói. “Anh đang tìm bức tranh tương lai lý tưởng đấy ư?”

“Chắc là vậy.” Gullible đáp.

“Đấy là vấn đề đấy. Các nhà cai trị luôn có một hình mẫu tương lai trong đầu và họ ép những người khác phải thích nó. Hãy nhớ, những người cai trị không có quyền làm bất cứ điều gì mà một người bình thường không có quyền tự làm. Nếu anh không làm điều gì thì đừng yêu cầu những người khác làm điều đó cho mình.”

“Nhưng phải có viễn cảnh trong đầu thì mới biết được ta đang đi đâu chứ?”

“Viễn cảnh đó dành cho bản thân anh thôi thì được, chứ không phải để áp đặt cho người khác.” Thi sĩ quay lại mặt đối mặt với Gullible, bộ vuốt quắp chặt vùi vào cát. “Ở miền tự do, anh đặt niềm tin vào đạo lý và khám phá, học hỏi. Hàng ngàn sinh vật tìm kiếm mục tiêu cho mình, mỗi người sẽ tự biết tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn cho mình, tốt hơn là thế giới mà anh tưởng tượng thay cho họ. Hãy chú trọng đến cách làm trước, và những kết cục tốt đẹp sẽ theo đấy mà đến thôi. Những người tự do tìm thấy các giải pháp bất ngờ, những ai không tự do chỉ tìm thấy các vấn đề không lường trước.”

Gullible rên rỉ thiểu não. “Nhưng sẽ chẳng ai lắng nghe ta đâu”.

“Cho dù người khác có nghe hay không, anh trở nên mạnh mẽ hơn bằng cách nói và hành động. Anh sẽ truyền lòng dũng cảm cho những người chịu lắng nghe anh.” Chim kền kền quay về phía biển, sẵn sàng bay đi.

Gullible hét lớn. “Đợi đã! Ta sẽ gặp lại bạn bè của ta chứ?”

“Khi anh đã chuẩn bị xong thiên đường của mình, ta sẽ mang cô ấy đến để nhìn thấy nó.”

Gullible đứng nhìn theo kền kền chuẩn bị tư thế tung thân mình oai vệ của nó vào gió. Một lát sau, kền kền đã khuất vào mây.

Gullible rời gót bước đi. Anh không nhớ gì nhiều về đoạn đường đó ngoài những đụn cát nhỏ lún dưới chân và từng đợt gió thổi phần phật vào người. Gullible nhận ra giàn đá đánh dấu cổng vào làng mình. Chẳng mấy chốc, anh đã đến gần một ngôi nhà vừa làm nhà ở vừa làm cửa tiệm ven bến tàu - nhà anh.

Người cha gầy guộc, buồn rầu của anh đang đứng cuộn thừng ở hiên trước. Mắt ông sáng lên khi thấy dáng con trai tiến đến gần nhà. “Gullible!” Người cha thốt lên.

“Gullible, con trai ơi, con ở đâu bấy lâu nay?” Giọng nghẹn ngào, ông gào to gọi người vợ đang bận lau chùi bên trong. “Rita ơi, xem này - Gullible đã trở về!”

“Chuyện gì mà làm ầm lên thế?” Mẹ Gullible hỏi, trông bà mệt mỏi hơn trong trí nhớ của anh. Bà bước ra hiên. Trông thấy con trai, bà hét lên sung sướng. Bà ôm chầm lấy anh và giữ trong lòng một lúc thật lâu. Rồi bà đẩy anh lùi lại để ngắm, đưa tay áo lên quệt mắt để ngăn những giọt nước mắt hạnh phúc đang chực trào ra.

“Bấy lâu nay con ở đâu hả ông tướng con? Con có đói không?” Rồi bà hồ hởi bảo chồng. “Khơi lửa lên nào, Hubert, và đặt ấm nước lên thôi!”

Họ cùng trải qua một bữa đoàn viên đầy hạnh phúc. Gullible kể lại chuyến phiêu lưu của mình, thi thoảng phải phác họa lại để diễn tả các tình tiết. Cha mẹ anh cười suốt và cứ lắc đầu, vừa ngạc nhiên vừa vui sướng. Sau khi ăn hết lát bánh cuối cùng từ ổ bánh nóng hổi của mẹ, anh ngả lưng vào ghế. Cửa tiệm cũ kĩ và khu sinh hoạt ở góc nhà ửng lên ánh hồng từ lò sưởi. “Con trông già dặn hơn, con trai ạ.” Cha anh nói. Ông nhìn kỹ Gullible và nói thêm, nửa đùa nửa thật. “Con sẽ lại dong thuyền đi sớm chứ?”

“Không đâu, cha ạ”, Gullible đáp. “Con ở đây thôi, có rất nhiều việc phải làm.”

-- Suy ngẫm --

- Các quan chức nhà nước có nên sống theo đúng tiêu chuẩn như những người khác không?

- Có được một xã hội không có cưỡng bức và lừa đảo có phải là một điều đáng ao ước hay không? Nó có khả thi hay không?

- Có thể áp đặt viễn cảnh về một thế giới hoàn hảo lên người khác không?

- Trong một xã hội tự do, quá trình khám phá, học hỏi có nghĩa là gì?

- Kết quả có thể biện minh cho cách thức hay không?

- Các ví dụ thực tế?

- Các vấn đề đạo đức liên quan là gì?

-- Bình luận --

Các thể chế chính trị, kinh tế và xã hội nào khác có thể có được? Ở thời điểm hiện tại, ta có thể cố gắng đạt được những khả năng nào?

Đất nước của bạn rất có thể sẽ không trở thành thứ mà bạn muốn. Thế nhưng, cho dù bạn sống ở đâu, nơi đó đều có thể trở thành một miền đất nơi con người có thể tự làm việc thiện và hy sinh bản thân sẽ là các vấn đề thuộc về lựa chọn cá nhân.

Con người sẽ được trao cho sự tôn trọng để làm bất cứ điều gì không quấy rầy đến quyền bình đẳng của bất kỳ người nào khác. Ở miền đất như thế, sự cưỡng chế sẽ chỉ được sử dụng để bảo vệ những thứ mà mỗi công dân cảm thấy quan trọng với mình.

Một số người sợ phải lựa chọn hoặc họ tin rằng họ đã có đủ tự do mình cần rồi. Nhưng những người tìm kiếm một tự do lớn lao hơn sẽ tìm thấy lòng dũng cảm ở bạn. Có rất nhiều việc phải làm!

*** “Ta là thuyền trưởng của chính tâm hồn mình” (William Emest Henley, 1875)

*** “Bạn chính là người phải quyết định

Sẽ ra tay hay ném nó sang bên.

Bạn chính là người phải quyết chí

Sẽ dấn thân hay nán lại sau lưng.

Cho dẫu bạn cố vươn đến đích xa,

Hay mãn nguyện với chỗ mình đang đứng,

Chấp nhận hay bỏ qua thách thức,

Luôn có điều gì đó để làm.

Hãy cân nhắc kỹ.

NÓ HOÀN TOÀN TÙY THUỘC VÀO BẠN”

(câu vè của thiếu nhi)

-- Bối cảnh --

Hubert và Rita Jongen là người đã đưa ra ý tưởng đem Jonathan Gullible đến với độc giả toàn cầu thành hiện thực khi xuất bản ấn bản quốc tế đầu tiên bằng tiếng Hà Lan. Hubert là Chủ tịch của Tổ chức Quốc tế Người tự do: http://www.libertarian.to.

Rất nhiều cá nhân nổi tiếng tin vào các nguyên tắc này. Độc giả có thể xem danh sách đầy đủ (và trích lược) tên từng người này tại: http://theadvocates.com/celebrities.html.

Ken: Cuốn sách kế tiếp Gullible du ký có thể sẽ kể về thành công ở thị trường tự do của Gullible tại nơi anh sống. Cuốn sách này đã khiến anh trở thành bạn của Alisa nên cô có thể sẽ ghé thăm anh và nhận xét về xã hội tự do vốn mới mẻ đối với cô. Ở thời điểm hiện tại, đấy chỉ là một ý tưởng mà tôi đang nhen nhóm.

-- Tài liệu tham khảo --

Trong cuốn Sự hình thành Kinh tế học hiện đại: Cuộc đời và ý tưởng của những nhà tư tưởng vĩ đại của Mark Skousen, một nhà kinh tế học nghiên cứu thị trường tự do đã bình luận về những bộ óc kinh tế vĩ đại trong lịch sử từ một góc nhìn thị trường tự do sống động và dí dỏm.

Để biết thêm về các thắc mắc thường gặp liên quan đến chủ đề này, xem http://www.theadvocates.org.

Cuốn Limon Real của Rigoberto Stewart là một nguồn cảm hứng có tính thực tế giới thiệu cách xây dựng thành công một thế giới hậu dân chủ. Xem tại: http://www.limonreal.com.

Tự do nhập môn của Alan Burris là một cuốn sách tham khảo dễ đọc, tổng kết nhiều khía cạnh khác nhau xung quanh chủ đề tự do.

*** John Stossel trên ABC News đã trích dẫn lời Thomas Jefferson: “tiến triển tự nhiên của toàn cục là các chính phủ rồi sẽ thắng và tự do sẽ đầu hàng”. Sau đó, ông bổ sung thêm: “lựa chọn tùy thuộc vào bạn”.

*

*                 *

LỜI KẾT

Gullible, một bậc trí thức đàn anh hơn tôi nhiều tuổi đã cho tôi nhiều hơn cả một câu chuyện phiêu lưu. Trong suốt nhiều tháng trời, anh đã nói cho tôi nghe về triết lý sống của anh. Qua nhiều năm, triết lý sống ấy đã dẫn dắt Gullible đến nhiều thành tựu ở đất nước anh. Đấy lại là một câu chuyện khác. Tuy nhiên, tôi mạn phép được chia tay các bạn với những lời trích dẫn từ đoạn cuối trong cuốn nhật ký của anh.

-- Những nguyên tắc định hướng của tôi --

Triết lý sống của tôi được xây dựng trên nền tảng là nguyên tắc Tự-Sở-Hữu-Bản-Thân. Bạn sở hữu cuộc sống của bạn. Phủ nhận điều này có nghĩa là bạn cho rằng có một kẻ khác có quyền tối thượng với cuộc sống của bạn hơn là chính bạn. Không ai khác, không một hay một nhóm người nào khác, sở hữu cuộc sống của bạn cũng như bạn không có quyền sở hữu đối với cuộc sống của ai đó. Bạn tồn tại trên trục thời gian: tương lai, hiện tại, và quá khứ. Điều này được thể hiện trong cuộc sống và tự do của bạn, và trong những gì được sinh ra từ cuộc sống và tự do của bạn. Sự giàu có, phát đạt của bạn nằm trong việc lựa chọn cuộc sống và tự do. Mất cuộc sống có nghĩa là mất tương lai. Mất tự do có nghĩa là mất hiện tại. Và mất đi những gì sinh ra từ cuộc sống và tự do có nghĩa là mất đi một phần quá khứ đã sản sinh ra những thứ đó.

Sản phẩm sinh ra từ cuộc sống và tự do là tài sản của bạn. Tài sản là thành quả lao động, là sản phẩm sinh ra từ thời gian, công sức và tài năng của bạn. Nó là một phần tự nhiên đã được bạn biến thành một thứ có giá trị. Thông qua trao đổi tự nguyện và được sự đồng thuận của cả hai phía, tài sản của những người khác lại được trao cho bạn. Hai người tự nguyện trao đổi tài sản đều được hưởng lợi, nếu không họ sẽ chẳng trao đổi với nhau. Chỉ có bản thân họ mới có toàn quyền tự quyết định điều đó cho mình.

Đôi khi, người ta dùng vũ lực hay mánh khóe để đoạt lấy thứ thuộc về người khác mà không được sự đồng ý của người kia. Thường thì việc dùng vũ lực để tước đoạt mạng sống của người khác là tội sát nhân, tước đoạt tự do là tội nô lệ hóa, và tước đoạt tài sản là tội trộm cắp. Bản chất của những hành động này không thay đổi cho dù người thực hiện là một hay nhiều người chống lại một vài người khác, hay thậm chí là các quan chức với những chiếc mũ bảnh chọe và những chức danh rất oách.

Bạn có toàn quyền bảo vệ cuộc sống, tự do và tài sản sở hữu hợp lý của mình khỏi những hành vi gây hấn, cưỡng bách của những kẻ khác. Thế nên, bạn có thể toàn quyền yêu cầu những người khác giúp bảo vệ bạn. Nhưng bạn không có quyền dùng vũ lực vi phạm đến cuộc sống, tự do hay tài sản của những người khác. Vì vậy, bạn không có quyền chỉ định một người khác để đại diện bạn bức bách những kẻ khác.

Bạn có quyền tìm kiếm người chỉ huy cho mình nhưng không có quyền áp đặt người cai trị lên những người khác. Bất kể các quan chức được lựa chọn ra sao, họ đều là người và họ không có quyền hành cao hơn những cá nhân đồng loại khác. Bất kể những hành vi của họ được dán những chiếc mác tưởng tượng gì, bất kể số người ủng hộ, khuyến khích họ, các quan chức vẫn không có quyền sát hại, nô dịch hóa hay ăn cắp từ người khác. Bạn không thể cho họ bất kỳ đặc quyền gì mà chính bạn không có.

Bởi bạn sở hữu cuộc sống của mình, bạn chịu trách nhiệm về nó. Bạn không thuê đời mình từ những người khác để họ có thể yêu cầu bạn phục tùng họ. Bạn cũng chẳng phải là nô lệ cho những người khác, những người đòi hỏi bạn phải hy sinh.

Bạn lựa chọn mục tiêu cho chính mình dựa trên những giá trị riêng. Cả thành công và thất bại đều là các động cơ cần thiết để chúng ta học hỏi và trưởng thành. Bạn đại diện cho người khác hay họ đại diện cho bạn, điều đó chỉ đúng đắn khi có sự đồng thuận tự nguyện giữa hai bên. Vì bạn chỉ có thể tồn tại khi có lựa chọn tự do.

Đây là nền tảng của một xã hội tự do thực sự. Nó không chỉ là nền tảng thực tế và nhân đạo nhất cho loài người, mà nó còn là điều có đạo đức nhất.

Các vấn đề phát sinh từ việc cưỡng chế của nhà nước đều có giải pháp. Giải pháp là công dân toàn thế giới thôi không yêu cầu các quan chức đại diện họ sử dụng vũ lực cưỡng chế những người khác. Cái ác không chỉ đến từ những người ác mà nó cũng đến từ những người lương thiện tán thành việc cưỡng bức để đạt được mục tiêu của mình. Những người tốt đã duy trì cái ác trong lịch sử theo cách đó.

Giữ lòng tin vào một xã hội tự do có nghĩa là tập trung vào qui trình khám phá thị trường của các sản phẩm có giá trị thay vì tập trung vào một mục tiêu hay lý tưởng áp đặt. Sử dụng quyền lực của chính phủ để áp đặt lý tưởng lên những người khác là một sự trì trệ về đầu óc và thường dẫn đến các hậu quả bất công khó lường. Để có được một xã hội tự do, ta cần đến sự dũng cảm dám nghĩ, dám nói và dám làm - nhất là khi không làm gì thực ra là điều dễ đàng hơn.

Jonathan Gullible.

*

*                 *

LỜI CẢM TẠ VÀ GHI CHÚ

Tôi mang lòng biết ơn lớn đối với nhiều người đã giúp đỡ cho dự án này. Sam Slom và Small Business Hawaii đã đảm nhiệm ấn bản tiếng Anh-Mỹ gốc. Flora Ling đã góp phần biên tập căn bản văn phong và tổng quan trình bày câu chuyện này.

Lucile Schoolland, Nicolai Heering, Fred James, Harry Harrison, Scott Kishimori, Ralph Smeed và Stuart Hayashi đã tỉ mẩn trợ giúp phần biên tập. Randall Lavarias, David Friedman, Tiffany Catalfano và Orlando Valdez đều đã đóng góp lớn về phần mỹ thuật trong các ấn bản trước.

Gerhard “Geo” Olsson và Stuart Hayashi đã đóng góp nhiều ý kiến triết lý. Geo đã giới thiệu cuốn sách này cho Milton Friedman. Vince Miller và Jim Elwood đã quảng bá cuốn sách khắp thế giới. Louk Jongen, Louis van Gils, Reg Jacklin, Pelle Jensen, Jeff Mallan và đội HPU SIFE đã quảng bá cuốn sách rộng rãi qua Internet.

Hubert & Rita Jongen, S. Wimmie Albada, và Ton Haggenburg đã giúp in ấn bản Hà Lan. Dmitrii Costygin và William Milonoff sản xuất ấn bản tiếng Nga đầu tiên và Kenneth DeGraaf, Elena Mamontova là những người giúp dịch sang tiếng Nga, sau đó Jaroslav Romanchuk và Elena Rakova đã đưa bản dịch này lên mạng. Linda Tjelta, Jon Henrik Gilhus và Bent Johan Mosfjell là những người đứng sau các ấn bản tiếng Na Uy.

Virgis Daukas đã dàn xếp cho ấn bản Lithuania, và thường xuyên sử dụng bản dịch đó trong các buổi cắm trại thực hành tiếng Anh cùng với Monika Lukasiewicz và Stephen Browne. Tomislav Krsmanovic là nhà vô địch tranh đấu cho tự do khi tổ chức cho in các ấn bản tiếng Serbia, Macedonia, Croatia, Slovenia, Albani, và Latin. Trifun Dimic đã dịch và xuất bản ấn bản tiếng Latin. Valentina Buxar dịch cả hai ấn bản tiếng Latin và đã cùng Cris Comanescu lo cho ấn bản tiếng Latin thứ hai sắp được xuất bản trên mạng. Valdis Bluzma đã xuất bản ấn bản tiếng Latvia. Arlo và Gundega Pignotti đang chuẩn bị một ấn bản tiếng Latvia mới. Margaret Tse, Wilson Ling, và Carlos Fernando Souto đã tạo ra ấn bản tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Toshio Murata, Yoko Otsuji, Toyoko Nishimura, Mariko Nakatani, Kayoko Shimpo, và Hiroko Takahashi là những người cáng đáng việc dịch và xuất bản ấn bản tiếng Nhật của Nippon Hyoron Sha. Alex Heil đã chăm chỉ biên dịch và Stefan Kopp đã xuất bản ấn bản tiếng Đức. Jonas Ekebom, Carl Henningsson, Christer Olsson và Mats Hinze đều cùng cộng tác trong bản dịch tiếng Thụy Điển, John-Henri Holmberg đang chuẩn bị xuất bản nó trên mạng. Jan Jacek Szymona, Jacek Sierpinski, và Andrzej Zwawa đã tạo ra các ấn bản tiếng Ba Lan. Andras Szijjarto đảm trách ấn bản tiếng Hungary. Judy Nagy đã dịch và xuất bản ấn bản tiếng Tây Ban Nha. Joy-Shan Lam chịu trách nhiệm chính ấn bản tiếng Trung trên Nhật báo Kinh tế Hồng Kông. Dean Peng và Jerome Ma đảm trách cuốn sách xuất bản ở Cộng hòa Nhân dân Trung hoa. Kozeta Cuadari đã dịch ấn bản tiếng Albani được Tiến sĩ Zef Preci và Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế Albani xuất bản. Và xin gửi lời cảm ơn đến hai anh em Dulmaa Baatar và Hurelbaatar về bản in tiếng Mông cổ, K-mee Jung vì bản in tiếng Hàn Quốc, Zarina Osmonalieva và đội SIFE của chị vì ấn bản tiếng Kyrgyzstan. Louise Zizka đã dịch bản tiếng Pháp và cùng Sieg Pedde cho công bố trực tuyến. Shikwati James Shikuku đã xuất bản ấn bản Kiswahili. Bojidar Marinov và Assen Kanev đã tạo ra bản dịch tiếng Bulgary. Paul Vahur đang dịch sang tiếng Estonia. Ấn bản tiếng Somali là thành quả của Faissal Hassan. Và ấn bản Urdu đã được dịch và xuất bản nhờ vào những nỗ lực to lớn của Tiến sĩ Kahlil Ahmad và Paul Lindberg. Dimitrios Malamoulis và Neos Typos của Magnesia là những người đứng sau ấn bản Hi Lạp. Và chắc chắn là còn thật nhiều cái tên khác.

Kevin Tuma hiện đang chuẩn bị chuyển cuốn sách thành một tác phẩm tiểu thuyết có minh họa. Andrew Sullivan và Tim Skousen đã cộng tác với Kerry Pearson để tạo ra một bản DVD về Triết lý của Tự do. Shahram Sadeghi, Henry, Roya Weyerhaeuser và Uncle Reza đã miệt mài chuẩn bị ấn bản tiếng Ba Tư. Thanh viên của đội SIFE@HPU đã chuẩn bị trò đố nhanh trên powerpoint để dùng trong lớp học với sự trợ giúp của Andy Jacob, Claes Insulander và Benedikt Goetz. Edgar Pena và Tomislav Krsmanovic đã tổ chức các cuộc thi luận văn quốc gia ở Mexico và Serbia. Những người chiến thắng trong các cuộc thi này là Valerija Dasic và Carlos Francisco Mendoza.

Tôi cũng đồng thời mong muốn được cảm tạ những người ủng hộ tuyệt vời cho cuốn sách này: Mark Adamo, Mike Beasley, Glenn Boyer, Charles Branz, Rodger Cosgrove, John Dalhoff, Jean Frissell, Henry Haller III, Thomas Hanlin III, Frank Heemstra, Dave Hoesly, Doug Hoiles, Michael J. LeCompte, Paul Lundberg, Jim Mclntosh, WilIiam & Denise Murley, Roger Norris, Tom Payne, Richard Riemann, Jim Rongstad, Lucile Schoolland, Dagney Sharon, Mark và Joann Skousen, Cliff và Bobbie Slater, David Steigelman, Rudy & Pat Tietze, Howard Thomsom, Doug Thorburn, Susan Wells và Louise Zizka.

Về các công việc trực tuyến, tôi xin gửi lòng biết ơn đến Ginger Warbis, nữ phù thủy mạng xuất sắc của tôi. Kerry Pearson, được sự trợ giúp của một số người khác, đã tạo ra các bản hoạt hình flash tuyệt vời bằng nhiều thứ tiếng (Anh, Tây Ban Nha, Thổ Nhĩ Kỳ, Pháp và Đức). Raul Costales đã dàn xếp để chương trình được chiếu trên đài truyền hình quốc gia tại Costa Rica. Dick Morris, Ryan Segawa, Ron Corpus, và Geo Olsson đã sản xuất các chương trình phát thanh phát sóng hằng tuần trên đài KXEM ở Phoenix.

*

*                 *

CÁC ĐỒNG TÁC GIẢ CỦA PHẦN BÌNH LUẬN

-- Janette --

Lần đầu tiên đọc Gullible du ký, Janette thấy cuốn sách cực kỳ hấp dẫn. Nó khiến cô phải cười lớn, và càng đọc, cô càng thấy nhiều luận điểm khôn ngoan, tinh vi. Có lẽ bởi trước đó, cô đã tiếp xúc với phần nghiêm túc, cứng nhắc quá của chủ đề này.

Tuy nhiên, cô nhận thấy rằng những người khác, khi không tiếp xúc với các ý tưởng này, thường không thấy được nét khôi hài, dí dỏm trong đó. Vì thế, ý tưởng về phần bình luận đã được hình thành. Mặc dù chỉ là gia sư vi tính, Janette đã dùng cái tài của mình để khiến cho các chủ đề trở nên dễ hiểu. Cô cũng đã dùng sự khéo léo của mình để áp dụng cho các lý thuyết kinh tế. Dưới sự hướng dẫn của Ken, cô đã “bắt đầu hành trình khám phá” và cho ra đời ấn bản bổ sung (có Lời Bình). Cô hy vọng cuốn sách sẽ mang lại cho độc giả sự thích thú, tiếng cười và nhiều cuộc tranh luận thú vị.

Tôi muốn dành tặng niềm vui mà tôi đã có được khi viết những lời bình này để tưởng nhớ đến Ilona Daukas, Lithuania, người đã truyền cảm hứng cho tôi thực hiện dự án này.

Janette.

-- Nhà xuất bản --

Barry Kayton là một nhà văn, một người biên soạn các tài liệu giáo dục và là một người làm xuất bản. Ông bắt đầu con đường học vấn trong lĩnh vực văn học Anh, văn minh cổ điển, thần thoại học và triết học. Sau đó, ông tham gia vào thế giới thương mại của ngành quảng cáo, tiếp thị, viết lời quảng cáo, nhiếp ảnh và thiết kế đồ họa. Kể từ năm 1999, ông đã thiết kế các tài liệu học tập cho người lớn và thiếu nhi trong lĩnh vực kinh doanh. “Không giàu niềm vui nghĩa là không hiệu quả!” Barry tuyên bố.

Logo của Nhà xuất bản Leap là một bức ảnh Barry chụp ở Israel. Các em thiếu nhi đang nhảy từ bức tường cổ xuống biển. Đối với Barry, cái vẻ liều lĩnh đó chính là một phẩm chất quan trọng trong kinh doanh. Mỗi dự án là một bước nhảy vào miền không biết, và để lao vào nó, bạn cần phải có thật nhiều sự dũng cảm.

-- Người ủng hộ tuyệt vời nhất của Jonathan Gullible --

Li Schoolland, giáo viên môn Lịch sử Trung Hoa và Châu Á là người ủng hộ tuyệt vời nhất của Jonathan Gullible. Nhiệm vụ của bà là coi sóc tài chính cho người chồng giáo sư kinh tế của mình và nhẫn nại chờ đợi trong khi ông hồi đáp với nhiều dự án Jonathan Gullible diễn ra khắp thế giới. Bà đã nói: “Thành tựu của người đàn ông không có điểm dừng.”

*

*                 *

CÁC TÀI LIỆU NÊN ĐỌC

Alan Burris, Tự do nhập môn (A Liberty Primer) - Một cuốn sách tham khảo dễ đọc về các khía cạnh khác nhau của chủ đề tự do.

Ayn Rand, Atlas nhún vai (Atlas Shrugged) - Kiệt tác giới thiệu triết lý của tác giả trong một câu chuyện tiểu thuyết đầy sức lôi cuốn.

Ayn Rand, Chủ nghĩa Tư bản: Lý tưởng vô danh (Capitalism: The Unknow ldeal).

Benjamin A. Rogge và Pierre F. Goodrich, Giáo dục trong một xã hội tự do (Education In A Free Society).

Bjorn Lomborg, Nhà môi trường học hoài nghi (The Sceptical Environmentalist)

Bob Poole, Cắt giảm ở thành phố Hall (Cutting Back On City Hall)

David Friedman, Bộ máy tự do (The Machinery Of Freedom) - Một công trình phân tích xuất sắc các giải pháp thị trường cho những vấn đề nan giải từ đường phố đến quốc phòng.

Doug Thorburn, Rượu, Ma túy & Nợ: cách nhận ra những người nghiện và tránh lạm dụng tài chính (Drunks, Drugs & Peloits: How To Recognize Addicts And Avoid Financial Abuse).

Frederic Bastiat, Luật pháp (The Law) - Bảy mươi lăm trang lập luận, mặc dù được viết vào năm 1850 nhưng cứ như thể được viết trong thời đại hôm nay.

Frederic Bastiat, Ngụy biện (Sophisms).

Friedrick A. Hayek, Phi quốc gia hóa tiền tệ (Denationalisation Of  Money) - Đưa ra ý tưởng chấm dứt việc độc quyền tiền tệ và cho phép có sự cạnh tranh giữa các loại tiền tệ.

Goodman, Quyền lực người bệnh (Patient Power)

Harry Browne, Tại sao chính phủ không làm việc (Why Government Doesn't Work).

Henry David Thoreau, Bàn về bổn phận bất tuân dân sự (On The Duty Of Civil Disobedience) - Cuốn “kinh thánh” của cuộc kháng chiến phi bạo lực đã được Gandhi và nhiều người khác thực hiện thành công, chỉ dài 19 trang.

Henry Hazlitt, Kinh tế học trong một bài học (Economics In One Lesson) - Một cuốn sách thú vị và dễ đọc.

James Bovard, Nông trại Fiasco (The Farm Fiasco) - Một bản phân tích đau lòng về sự lãng phí, sai lầm và nạn tham nhũng trong chính sách nông nghiệp.

James Bovard, Mất quyền (Lost Rights).

James Bovard, Cắt giảm: làm thế nào các chính phủ lừa đảo bạn từ A đến Z (Shakedown: How The Government Screws You From A To Z).

Julian Simon, Tình hình sẽ luôn cải thiện - 100 xu hướng lớn nhất trong 100 năm qua (It’s Getting Better All The Time - 100 Greatest Trends Of The Last 100 Years).

Kurt Vonnegut, Chào mừng đến với ngôi nhà khỉ (Welcome To The Monkey House) - Đề cập tới việc những người khỏe được phân công làm việc nặng để khiến họ ngang bằng với những người còn lại.

Leon Louw và Frances Kendall, Nam Phi - Giải pháp (South Africa - The Solution).

Leonard E. Read, Tôi, bút chì: gia đình cây của tôi (I, Pencil: My Family Tree).

Linda và Morris Tannehill, Thị trường dành cho tự do (The Market For Liberty) - Công trình xuất sắc phân tích các giải pháp thị trường thay thế cho sự can thiệp truyền thống của nhà nước.

Lord Peter Bauer, Từ sinh kế đến trao đổi (From Subsistence To Exchange).

Lord Peter Bauer, Thực tế và Mỹ từ (Reality And Rhetoric).

Ludwig von Mises, Hành động của con người (Human Action).

Martin Gross, Mạng lưới công quyền 2000 (The Government Racket 2000).

Mark Skousen, Sự hình thành nền kinh tế hiện đại: cuộc đời và ý tưởng của những nhà tư tưởng vĩ đại (The Making Of Modern Economics: The Lives And Ideas Of The Great Thinkers).

Mark Skousen, Thử nghiệm Kinh tế học: những sai lầm, ảo tưởng và thực tế (Economics On Trial: Lies, Myths, And Realities).

Mary Ruwart, Hàn gắn thế giới của chúng ta (Healing Our World) - Cho thấy các khả năng thực tế để một dân tộc có thể đạt được tự do cá nhân cho từng thành viên trong thời đại hôm nay.

Mary Ruwart, Hàn gắn thế giới trong thời buổi cạnh tranh (Healing Our World In An Age Of Aggression).

Milton và Rose Friedman, Tự do lựa chọn (Free To Choose).

Milton và Rose Friedman, Tự do lựa chọn - Một công trình ghi chép phổ biến các lợi ích kinh tế của tự do.

Murray Rothbard, Vì một tự do mới (For A New Liberty) - Một cuốn sách tổng quát về tự do kinh điển.

Murray Rothbard, Đạo đức học tự do (The Ethics Of Liberty).

P. J. O’Rourke, Nghị viện của những kẻ bán mình: một nhà văn hài đơn độc cố gắng giải nghĩa toàn bộ chính phủ Mỹ (Parliament Of Whores: A Lone Humorist Attempt To Explain The Entire U.S. Government).

R.W. Grant, Cần câu cơm kỳ diệu (The Incredible Bread Machine) - Giải thích tại sao nhà nước là một cơ chế không hiệu quả.

Richard B. McKenzie, Guồng máy công việc Mỹ (The American Job Machine)

Rigoberto Stewart, Limon Real - Bạn đọc có thể thấy những giấc mơ sống giản dị có thể trở thành hiện thực như thế nào.

Rudy Rummel, Chết dưới bàn tay chính phủ (Death By Government) - Một công trình ghi chép công phu các vụ giết người do các chính phủ thực hiện trong thế kỷ 20.

Sheldon Richman, Tách rời Trường học và Nhà nước (Separating School And State) - Phơi bày động cơ ẩn giấu đằng sau việc thực hiện giáo dục bắt buộc ở trường công.

Stuart K. Hayashi, Khẩu súng vô hình (Invisible Gun) - Một tiểu luận về luật pháp.

Susan W. Wells và Scott “Bieser”, Thánh ca một cuộc chiến ma túy (A Drug War Carol).

Walter Block, Bảo vệ những điều không thể bảo vệ (Defending The Undefendable).

William Tucker, Ngoại trừ người Mỹ: Vô gia cư và nhà ở chính sách (Excluded Americans: Homelessness And Housing Policies) - Cuốn sách tham khảo tuyệt vời về kiểm soát tiền cho thuê.

Ấn phẩm trực tuyến của Gullible du ký - Trường ca Odyssey về Thị trường tự do tại http://www.jonathangullible.com/languages.html.

*

*                 *

CÁC TỔ CHỨC VÀ WEBSITE NÊN THAM KHẢO

Adam Smith Institute                                                 www.adamsmith.org

Advocates for Self-Govemment                                 www.self-gov.org

Atlas Research Foundation                                         www.atlasusa.org

Cato Institute                                                              www.cato.org

Foundation for Economic Education                         www.fee.org

Fraser Institute                                                            www.fraserinstitute.ca

Freedoms Foundation at Valley Forge                       www.ffvf.org

Free Market Foundation                                             www.freemarketfoundation.com

Independent Institute                                                 www.independent.org

Institute for Economic Affairs                                   www.iea.org.uk

Institute for Humane Studies                                     www.theihs.org

International Society for Individual Liberty              www.isil.org

Laissez Faire Books                                                    www.lfb.com

Liberty Tree: Review And Catalogue                         www.liberty-tree.org

Libertarian Alliance                                                    www.la-articles.org.uk

Libertarian International                                             www.libertarian.to

Ludwig von Mises Institute                                        www.mises.org

Makinac Center                                                           www.mackinac.org

Reason Magazine And Reason Foundation               www.reason.org

Reason Fund                                                               www.newenvironmentalism.org

Stossel in the Classroom                                             www.intheclassroom.org

Một số bài viết của Ken:

http://www.jonathangullible.com/Shogunize

http://www.jonathangullible.com/RentControl

http://www.jonathangullible.com/REBELS

http://www.jonathangullible.com/KidStrike

http://www.jonathangullible.com/Immigration

http://www.jonathangullible. com/Candlemakers

http://www.jonathangullible.com/MiddleEast

Triết lý của Gullible bằng hình ảnh động:

http://www.isil.org/resources/introduction.swf

Website Gullible du ký:

http://www.jonathangullible.com